Książka poświęcona jest losom i wspomnieniom Akhary Jussufa Mustafy, czyli Józefa Marcinkowskiego, warszawskiego wróżbity, chiromanty i autora „Pamiętnika jasnowidza”. Ramą opowieści staje się refleksja nad miejscem wróżbiarstwa w kulturze, granicą między racjonalnym a irracjonalnym oraz odpowiedzialnością człowieka, który wchodzi w cudze życie z przepowiednią. Mustafa przedstawia się nie jako „wieszcz”, lecz rzemieślnik, który swoje umiejętności wykorzystuje przede wszystkim dlatego, że przez lata zmuszały go do tego bieda, głód i bezdomność. Wstępne partie książki rozwijają szeroki kontekst historyczno-filozoficzny. Pojawiają się rozważania o dawnych tradycjach wróżbiarskich, o chińskim „I Ching”, o astrologii, telepatii i psychotronice, a także o współczesnym rozkwicie okultyzmu i pseudo-nauk. Zestawione zostają środowiska uczonych badających zjawiska parapsychiczne z masowym, społecznym zapotrzebowaniem na horoskopy, wróżby i przepowiednie. Narracja podkreśla, że ludzie w niepewnych czasach szukają pociechy i orientacji, a wróżbita bywa dla nich kimś w rodzaju lekarza duszy, ale także osobą biorącą na siebie moralną odpowiedzialność za wypowiedziane słowo. Duża część opowieści poświęcona jest życiu Mustafy przed wojną i w okupowanej Warszawie. Autor wraca do dzieciństwa na wsi, do skrajnej nędzy, śmierci ojca porażonego piorunem, ciężkiej pracy matki, chorób, głodu i przemocy domowej. Wspomina też wydarzenia graniczne, które od dzieciństwa naznaczały go obsesją śmierci: obrazy umierających ludzi i zwierząt, wypadki wojenne, brutalność band i wojsk, a także własne kalectwo wynikłe z dawnych urazów kręgosłupa. Z tych doświadczeń wyrasta jego szczególna wrażliwość na cierpienie innych oraz przekonanie, że ludzkie życie od początku jest wpisane w drogę ku śmierci. Wspomnienia prowadzą następnie przez lata młodości spędzone w bursie i w internatach, gdzie Mustafa po raz pierwszy styka się z etykietą „jasnowidza”. Przedstawia środowisko przedwojennej Warszawy: ubogich uczniów, wychowawców, drobne przemyty, głód, upokorzenia, ale i całą galerię osobliwych postaci. W tych epizodach ujawnia się jego talent do obserwacji, humoru i tworzenia barwnych portretów. Z tych samych lat pochodzą liczne sceny, w których przypadkowe uwagi lub żarty Mustafy zaczynają urastać do rangi przepowiedni, jak w historii z Kiełbaską, który po serii snów i listów miłosnych rzeczywiście doprowadza do związku z hiszpańską dziewczyną, czy w opowieści o Józiu, dla którego przepowiedziana podróż do Hiszpanii wielokrotnie się opóźnia, aż wreszcie dochodzi do skutku po latach. Szczególnie ważny jest motyw przedwojennej Warszawy jako miasta wróżbitów, medium, szarlatanów i ludzi szukających ratunku. Mustafa pokazuje ten świat z ironią, ale i ze zrozumieniem. Opisuje klientów z różnych warstw społecznych: od zwyczajnych warszawiaków po artystów, oficerów, urzędników, właścicieli mieszkań i ludzi ze środowisk półświatka. Wiele opowieści dotyczy zawiłych relacji uczuciowych, zdrad, rodzinnych konfliktów i lęku przed przyszłością. W tych historiach Mustafa nieraz mówi rzeczy brutalnie szczere, a niekiedy świadomie łagodzi prawdę, gdy uznaje, że bezbronnemu człowiekowi bardziej potrzebna jest nadzieja niż precyzyjna diagnoza losu. Ważnym doświadczeniem w życiu autora okazują się obozy koncentracyjne. Mustafa opisuje pobyt w Dachau, a potem we Frankfurcie nad Menem i w Belsen-Bergen. To jedne z najmocniejszych partii wspomnień: głód, wszy, choroby, praca ponad siły, selekcje, śmierć towarzyszy, transporty w wagonach, naloty, upokorzenia i ciągłe zmaganie się z fizycznym wyniszczeniem. Pojawiają się lekarze i więźniowie różnych narodowości, obozowa hierarchia, brutalność kapo i SS-manów, ale także drobne akty litości, przypadkowa pomoc, chleb, papierosy, kawałek mydła czy gest ochrony przed biciem. Mustafa pokazuje, że w nieludzkich warunkach nawet wróżenie może stać się formą ratunku psychicznego, a czasem dosłownego przetrwania. W obozowych wspomnieniach szczególnie silny jest wątek „proroctw” wypowiadanych z konieczności. Mustafa przyznaje, że często świadomie oszukiwał ludzi, by podtrzymać ich przy życiu. Jednym z najważniejszych motywów jest opowieść o pielgrzymowaniu do przyszłości przez cierpienie i przypadek: przepowiednie o powrocie do domu, o życiu dzieci, o zachowaniu małżeństwa, o śmierci czy więzieniu. Raz po raz okazuje się, że wypowiedziane w chwili desperacji słowo staje się dla odbiorcy moralnym oparciem albo prowadzi do konkretnych decyzji. W tym sensie „jasnowidzenie” Mustafy bywa mniej tajemniczą mocą, a bardziej szczególną wrażliwością na człowieka, jego lęk i pragnienia. W książce pojawiają się także liczne opowieści z czasów wojny i okupacji, w których przepowiednia łączy się z historią konkretnych osób. Mustafa wspomina na przykład o człowieku, którego ostrzegł przed wodą i który rzeczywiście zginął w związku z kąpielą; o osobach, którym przepowiadał powrót synów, śmierć mężów, rozwody, wyjazdy, bankructwa czy uratowanie życia w dramatycznych okolicznościach. Część tych historii rozgrywa się w Warszawie, część w obozach, część podczas ewakuacji i powojennych losów rozproszonych rodzin. W wielu z nich decydujące znaczenie ma zaskakujący detal: pies, ptak, gęś, błahostka, którą przepowiednia wydobywa z kart jako znak losu. Bardzo szeroko rozwinięty jest też motyw społecznej użyteczności wróżby. Mustafa wielokrotnie podkreśla, że ludzie przychodzą po to, by dowiedzieć się tego, co najgłębiej już przeczuwa ich własna intuicja. Wróżbita ma więc nie tyle „widzieć przyszłość”, ile nazwać to, co człowiek sam w sobie nosi, ale nie potrafi wypowiedzieć. Stąd opowieści o klientach żyjących na granicy katastrofy, o nieszczęśliwych małżeństwach, o kobietach przerażonych własnym losem, o matkach szukających synów, o ludziach po wojnie próbujących odzyskać sens życia. Mustafa niekiedy mówi im rzeczy, które okazują się prawdą dopiero po latach, a czasem świadomie łagodzi wydźwięk przepowiedni, jeśli uznaje, że pełna prawda mogłaby ich zniszczyć. Książka pokazuje także, jak bardzo życie Mustafy zależało od przypadku, intuicji i ludzkich spotkań. W wielu momentach trafiał na osoby, które w odpowiedniej chwili dawały mu pracę, schronienie, jedzenie albo wsparcie. Pojawiają się więc historie o robotach dorywczych, o pracy przy kaolinie, o Warszawie tuż po wojnie, o bezdomności, o rozmowach z pracodawcami, którzy z jednej strony z niego szydzili, a z drugiej korzystali z jego niezwykłej zdolności odczytywania ludzi. W kilku opowieściach szczególne znaczenie mają też relacje z artystami, urzędnikami, wojskowymi i ludźmi świata inteligencji, którzy traktowali go z mieszaniną podziwu, rozbawienia i nieufności. Istotnym tematem jest również powojenne dojrzewanie do pisania własnego życia. Mustafa wyraźnie podkreśla, że pamiętnik jest próbą uporządkowania własnego losu, odpowiedzią na pytanie, kim właściwie jest człowiek, który całe życie zaglądał w cudze przeznaczenie. Wspomina, że każdy może napisać jedną książkę o sobie, ale niewielu to robi. Jego zapis staje się więc nie tylko zbiorem anegdot o wróżbach, lecz także spowiedzią człowieka, który nie ufa własnym predyspozycjom, stale wątpi w siebie i przez całe życie próbuje rozstrzygnąć, czy jest oszustem, rzemieślnikiem intuicji, czy rzeczywiście kimś obdarzonym szczególnym darem. Końcowe partie książki przynoszą także bardziej współczesne epizody z pracy Mustafy po wojnie, gdy wciąż stawiano mu karty, pytano o sny, o zdrowie, o dzieci, o wypadki, o sprawy małżeńskie i zawodowe. Pojawia się refleksja, że niektóre przepowiednie wydają się wynikać z niezwykłej wrażliwości na mowę ciała, z tonu głosu, z lęków i pragnień rozmówcy, ale także z czegoś, czego sam autor nie umie wyjaśnić. Czasem zawodzi go wyczucie, czasem trafia dokładnie, a jego własna ocena tych sytuacji pozostaje ambiwalentna. Nie przedstawia się jako nieomylny cudotwórca, lecz jako człowiek, który pośród wojny, biedy i przemijania próbował innym dawać choćby chwilową otuchę. Całość kończy się tonem gorzkiej, ale i pogodzonej z losem mądrości. Mustafa nie rości sobie prawa do wielkości, wie, że w jego pracy łatwo o błąd i nadużycie, a ludzkie życie jest nieprzewidywalne. Mimo to uważa, że jeśli miał kiedyś do wyboru być złym jasnowidzem albo złym człowiekiem, to chciał raczej wybierać to pierwsze. W ten sposób „Pamiętnik jasnowidza” staje się opowieścią o przetrwaniu, odpowiedzialności za słowo, wojennej grozie, ludzkiej potrzebie nadziei i o Warszawie widzianej oczami człowieka, który przez pół wieku słuchał cudzych lęków i własnym życiem płacił za cudze wybory.

(rozwiń streszczenie)

(zwiń streszczenie)

Nie przegap żadnych nowości! Już dziś zapisz się na nasz newsletter emailowy lub włącz powiadomienia w przeglądarce, aby być na bieżąco z najnowszymi artykułami i audycjami.