AWF - Akademia Wszelkiej Fikcji (dawniej: Bibliotekarium)

[00:05] - Radio Paranormalium, Wehikuł Wyobraźni i UFO Historie zapraszają do Akademii Wszelkiej Fikcji. Minęła nam godzina 20:00. Jest piątek, a to oznacza, że czas najwyższy spotkać się ponownie z książkami, filmami i ciekawymi gośćmi oczywiście. Przy mikrofonie i za sterami technicznymi audycji jak zawsze Marek Sęk Ivellios, a po drugiej stronie połączenia internetowego jest z nami jak zawsze gospodarz AWF, Marek Żelkowski. Halo, halo Bydgoszcz.

[00:38] - Halo, halo. Dzień dobry wieczór państwu. Tradycyjny dzień dobry wieczór. No to zaczynamy kolejne wydanie Akademii Wszelkiej Fikcji. I zaczynamy oczywiście od wstępniaka. I powiem tak, gdybym ja jednak tytułował te swoje wstępniaki, czego nie robię, ale często używam tego klucza, gdybym to zrobił. No więc gdybym tytułował dzisiejszy wstępniak, to nadałbym mu taki oto tytuł: „Sto lat samotności, czyli sto lat niezwykłego bałaganu, w którym wszystko ma sens.” Tak, proszę państwa, dzisiaj będziemy mówić o książce „Sto lat samotności”. Są takie książki, które czyta się dla fabuły. Są takie, które czyta się dla bohaterów. No i są wreszcie takie, po których człowiek przez chwilę nie wie, czy właśnie przeczytał powieść, rodzinny album, kronikę szaleństwa, czy może jakąś instrukcję obsługi świata napisaną przez kogoś, kto dawno już przestał odróżniać rzeczy możliwe od niemożliwych.

Do tej ostatniej kategorii bez wątpienia należy „Sto lat samotności” Gabriela Garcíi Márqueza. Książka, która zaczyna się od lodu, a kończy na wietrze, który zmiata wszystko. I w międzyczasie ta książka robi z czytelnikiem rzeczy, na które powinny być jakieś paragrafy. W centrum tej opowieści znajduje się Macondo, miasteczko, które rodzi się niemal z niczego. Gdzieś tak naprawdę na końcu świata, za górami, za rzekami i zapewne za granicą zdrowego rozsądku. Zakładają je José Arcadio Buendía i jego żona Ursula. A potem zaczyna się historia rodziny, której członkowie z uporem godnym lepszej sprawy nadają dzieciom te same imiona, popełniają podobne błędy, zakochują się w niewłaściwych osobach i próbują uciec przed losem, który najwyraźniej ma do nich jakiś abonament. Jeśli ktoś ma problem z zapamiętywaniem imion bohaterów, może się nie martwić. To nie jest jego wina. Márquez najwyraźniej uznał, że czytelnikowi też należy się odrobina samotności.

Ale proszę państwa, właśnie w tym pozornym chaosie tkwi jeden z największych literackich uroków tej powieści. Buendíowie nie są po prostu rodziną. Są jak ludzkość w pigułce. Tyle że pigułka jest ogromna. Ma siedem pokoleń i wyjątkowo nieprzyjemne skutki uboczne. Ta historia powtarza się, zapętla, odbija w kolejnych pokoleniach. Imiona wracają, temperamenty również wracają, namiętność wraca, a wraz z nimi samotność, która okazuje się nie tyle przypadłością poszczególnych osób, ile dziedzicznym wyposażeniem rodzinnym. Można odziedziczyć po przodkach dom, ziemię albo skłonność do cukrzycy. Buendíowie dziedziczą samotność i nie mają niestety możliwości jej zwrotu. Márquez stworzył świat, w którym rzeczy niezwykłe zdarzają się z taką samą naturalnością jak deszcz czy, powiedzmy, awaria kanalizacji.

Piękna kobieta unosi się do nieba. Deszcz potrafi padać przez kilka lat. Zmarli odwiedzają żywych, a żółte motyle towarzyszą zakochanemu mężczyźnie niczym bardzo osobisty, choć dosyć kłopotliwy efekt specjalny. Nikt nie wzywa egzorcysty, nikt nie przeciera oczu ze zdumienia. Nikt nie pyta, czy aby na pewno wszystko jest w porządku. W Macondo cudowność jest częścią codzienności. I to jest właśnie sedno realizmu magicznego, z którym nazwisko Márqueza kojarzy się chyba bardziej niż jakiekolwiek inne. I tu pojawia się pierwsza pułapka tej książki. Realizm magiczny nie polega na tym, że do zwyczajnej opowieści dorzucamy kilka czarów, duchów i latających kobiet, żeby było ciekawiej. To raczej sposób patrzenia na rzeczywistość.

Sposób, w którym granica między tym, co jest realne, a tym, co jest fantastyczne, przestaje mieć jakieś szczególne znaczenie. Márquez nie mruga do czytelnika porozumiewawczo. Nie mówi: „Uwaga, teraz będzie magia.” Przeciwnie, opisuje najbardziej nieprawdopodobne zdarzenia tonem urzędnika sporządzającego protokół z zebrania wspólnoty mieszkaniowej. I właśnie dlatego to wszystko działa tak sugestywnie. Co ciekawe, magiczność tej powieści nie wszystkim musi się udzielić. I warto to powiedzieć bez udawania, że mamy do czynienia z literackim sakramentem, którego przyjęcie automatycznie czyni człowieka bardziej wyrafinowanym. Bo niektórzy zakochują się w Macondo od pierwszej strony. Inni będą mieli ochotę zapytać, czy ktoś wreszcie mógłby uporządkować tę rodzinę. Najlepiej alfabetycznie. Dla jednych powieść będzie hipnotyczna, dla innych męcząca, chwilami rozwlekła, a nawet irytująca.

Powracające imiona, mnogość postaci, nagłe przeskoki czasowe i wydarzenia, które wymykają się logice, potrafią wystawić cierpliwość na próbę. Nie jest to książka, która prowadzi czytelnika za rękę. Ona raczej zaprasza go do domu, w którym wszystkie drzwi są otwarte, zegary chodzą w różnych kierunkach, a gospodarz zniknął gdzieś między drugim a czwartym pokoleniem. Ale jeśli pozwolimy sobie na ten rodzaj literackiego zagubienia, odkryjemy powieść niezwykle bogatą w ślady nawiązania i ukryte znaczenia. Jednym z najważniejszych jest oczywiście biblijny rodowód całej opowieści. Macondo można czytać jak swoisty Eden, miejsce odcięte od świata, pierwotne, niewinne. Miejsce, w którym wszystko dopiero się zaczyna, a z czasem pojawiają się jednak grzechy, namiętności, przemoc, wiedza, pycha. Historia, której nie da się już zatrzymać. Jest tu coś z Księgi Rodzaju, coś z mitu o wieży Babel, a finałowa zagłada Macondo przywołuje biblijny potop i apokryficzne wizje końca świata. Márquez nie tyle przepisuje Biblię, ile bierze jej monumentalny rozmach i wkłada go w historię jednej rodziny.

Zamiast narodu wybranego mamy Buendíów, zamiast Ziemi Obiecanej Macondo, a zamiast prostego podziału na dobro i zło całą kolekcję ludzkich słabości. Nie mniej interesujące są literackie tropy związane z mitem i tragedią antyczną. W losach Buendíów pobrzmiewa fatum, które znamy z greckich opowieści. Bohaterowie próbują uniknąć przeznaczenia, ale ich działania często prowadzą dokładnie tam i w te miejsca, przed którymi chcieli uciec. Jest w tym coś z Edypa, coś z rodu przeklętego przez bogów. Chociaż w Macondo bogowie najwyraźniej mają znacznie mniej pracy niż sami mieszkańcy. Powieść można też czytać jako wielką opowieść o czasie, który nie jest linią, ale raczej kołem. Przeszłość nieustannie powraca. Przyszłość bywa podejrzanie podobna do przeszłości, a człowiek, który nie potrafi wyciągnąć wniosków, skazany jest na powtarzanie własnych błędów. Brzmi znajomo?

Wystarczy spojrzeć na historię dowolnej rodziny, a czasem nawet na własny kalendarz. Warto pamiętać również o historycznym i politycznym tle książki. Márquez nie tworzy fantastycznej krainy po to, by uciec od rzeczywistości. Przeciwnie, za magią Macondo kryje się bardzo konkretna Ameryka Łacińska. Kolonialne dziedzictwo, wojny domowe, polityczne ambicje, nierówności społeczne, przemoc i wysysk. Szczególnie wymowny jest wątek masakry robotników plantacji bananowej. Wątek inspirowany rzeczywistymi wydarzeniami z Kolumbii. To jeden z momentów, w których powieść pokazuje, że najbardziej niewiarygodne rzeczy nie zawsze są dziełem wyobraźni. Czasem wystarczy historia, a ta, jak wiadomo, potrafi mieć znacznie bujniejszą fantazję niż niejeden pisarz. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden literacki smaczek.

Sposób, w jaki Márquez opowiada. Jego narrator jest wszechwiedzący, ale nie przemawia z wysokości katedry. Potrafi z równą swobodą opisać narodziny, śmierć, wojnę, romans, katastrofę, ale i cud. Wszystko zostaje włączone w jeden wielki strumień opowieści. Nie ma tu wyraźnego podziału na wydarzenia ważne i nieważne, wzniosłe i takie przyziemne. Wielka historia miesza się z plotką, polityka z kuchnią, a metafizyka z codziennymi domowymi obowiązkami. To trochę tak, jakby ktoś opowiadał nam historię świata przy rodzinnym stole, nie przerywając nawet na chwilę obierania ziemniaków. I chyba właśnie dlatego "Sto lat samotności" Márqueza jest książką tak ludzką. Pod całą tą magiczną dekoracją, pod deszczami trwającymi latami, duchami, przepowiedniami, niezwykłymi zbiegami okoliczności kryją się emocje, które doskonale znamy. Pragnienie miłości, potrzeba bliskości, ambicja, a także zazdrość, lęk, lęk przed przemijaniem.

I samotność wśród ludzi. Buendiowie potrafią mieszkać w wielkim domu pełnym krewnych, kochanków, dzieci i gości, a mimo to pozostawać od siebie oddaleni o całe galaktyki. To chyba najbardziej gorzka obserwacja Márqueza. Można mieć wokół siebie tłum ludzi i nadal nie znać nikogo, kto naprawdę nas rozumie. Jest w tej powieści także niezwykła czułość wobec ludzkiego szaleństwa. Bohaterowie nie zawsze postępują rozsądnie. Oni często są egoistyczni, śmieszni, okrutni, naiwni albo po prostu nieznośni. A jednak autor nie sprowadza ich do moralnych etykietek. Pozwala im być ludźmi w całej ich niedoskonałości. Niektórych można pokochać, innych ma się ochotę zamknąć w osobnym rozdziale i więcej do nich nie wracać.

Ale wszyscy razem tworzą portret rodziny, która jest jednocześnie groteskowa i tragiczna, absurdalna i zaskakująco prawdziwa. Czy warto więc przeczytać „Sto lat samotności”? Zdecydowanie tak, choć niekoniecznie z nastawieniem, że oto czeka nas lekka lektura na weekend, po której będziemy mogli bez problemu streścić wszystkie wydarzenia przy jakiejś kawce. To książka wymagająca pewnego rodzaju zgody – zgody na chaos, na powtórzenia, na świat, w którym rzeczy niemożliwe są zupełnie oczywiste, a te oczywiste okazują się po prostu niemożliwe. Warto dać tej książce trochę czasu, nie spieszyć się, nie próbować za wszelką cenę zapamiętać każdego José Arcadia i każdego Aureliana. Nie robić z lektury egzaminu z genealogii. Można nawet prowadzić małą ściągawkę z bohaterami. To nie ujma dla czytelnika, tylko rozsądna strategia literackiego przetrwania. A jeśli magia Márqueza nie zadziała? Trudno.

Literatura nie jest obowiązkowym szczepieniem, a zachwyt nie powinien być przedmiotem przymusu. Można docenić kunszt tej powieści, rozpoznać jej literacką wielkość, a jednocześnie nie poczuć z nią szczególnej więzi. Nie każdemu odpowiada świat, w którym realizm stoi ramię w ramię z fantastyką, a czas płynie jak chce. Ale nawet wtedy warto spróbować, bo „Sto lat samotności” należy do tych książek, które poszerzają wyobraźnię. Pokazują, że literatura nie musi naśladować rzeczywistości, żeby mówić o niej prawdę. Być może największym paradoksem tej powieści jest to, że opowiada o samotności, a jednocześnie daje czytelnikowi poczucie uczestniczenia w czymś ogromnym – w historii rodziny, w historii miasteczka, kontynentu, może nawet całej ludzkości. Macondo znika. Buendiowie odchodzą. Czas zatacza ostatnie koło, ale pozostaje opowieść. I to opowieść, która przypomina, że człowiek potrafi przez całe życie szukać miłości, sensu i swojego miejsca na Ziemi.

Potrafi to robić, popełniając przy tym dokładnie te same błędy co jego pradziadek. Sto lat samotności? Być może. Ale czytelnicza przygoda, która czeka na tych, którzy odważą się wejść do Macondo, jest zdecydowanie warta tego ryzyka. Tak, proszę państwa, to były moje refleksje nad książką „Sto lat samotności” Gabriela Garcíi Márqueza. Bardzo tę książkę polecam, ale tak jak mówiłem wcześniej, obowiązku nigdy nie ma. A teraz zapraszam państwa na polecanki książkowe. Jak zawsze trzy książki. Pierwsza z nich nosi tytuł „Wiedźma”. Autorką jest Katarzyna Berenika Miszczuk.

Wydawcą jest wydawnictwo Mięta, a książka na rynku pojawi się 18 listopada. Są ludzie, którzy postanawiają zmienić swoje życie, a potem są tacy jak Anka. Ludzie, którzy przy okazji przeprowadzki do dziadka w Dusi Babie pakują się w celtyckie tajemnice, obserwują Czarne Jezioro i wypatrują czarnowłosego gbura, za którym, ale tylko troszeczkę, tęsknią. Kiedy na dodatek ponownie znajdują nagiego, nieprzytomnego mężczyznę, wiadomo, że zwyczajny dzień właśnie stracił rację bytu. W „Wiedźmie” Katarzyna Berenika Miszczuk zaprasza nas do świata, w którym swojskość spotyka się z magią, celtyckie mity z codziennymi problemami, a nadprzyrodzone zagrożenia muszą liczyć się z temperamentem głodnej pielęgniarki. Anka nie jest bohaterką, która czeka, aż ktoś ją uratuje. Raczej sama rusza w środek zamieszania, czasem zanim zdąży pomyśleć. I całe szczęście, bo bez tego mielibyśmy znacznie mniej zabawy. Czarne Jezioro, tajemnicze berło, Darag i pytanie, jak właściwie zabić coś, co już jest martwe? Wszystko wskazuje na to, że w Dusi Babie święty spokój pozostaje kategorią czysto teoretyczną.

A my możemy tylko zacierać ręce i liczyć na kolejną porcję fantastycznej przygody z humorem, mitologią i bohaterką, która zdecydowanie nie daje sobie w kaszę dmuchać. „Wiedźma” Katarzyny Bereniki Miszczuk to drugi tom cyklu „Czarna Tafla”. Przypomnę tytuł: „Wiedźma”, Katarzyna Berenika Miszczuk, Wydawnictwo Mięta. Książka na rynku od 18 listopada. Druga z wybranych książek nosi tytuł „Cena milczenia”. Autorem jest Ryszard Ćwirlej, Wydawnictwo Muza SA. Data premiery to również 18 listopada. Rok 1993. Polska właśnie odkrywa uroki kapitalizmu. Jedni uczą się robić interesy, inni marzą o fortunie, a jeszcze inni przekonują się, że lokata życia może oznaczać całkiem dosłownie utratę dorobku życia.

W takich okolicznościach spłonąć może nie tylko willa na poznańskim Sołaczu, ale i niejeden finansowy sen. W „Cenie milczenia” Ryszard Ćwirlej zabiera nas do świata wczesnych lat transformacji, kiedy stare układy wcale nie zamierzały przejść na emeryturę, a nowe pieniądze miały wyjątkowo podejrzane pochodzenie. W spalonej willi zostaje znalezione ciało właściciela parabanku, który zniknął wcześniej wraz z oszczędnościami tysięcy klientów. Sprawę prowadzi komisarz Mariusz Blaszkowski. Szybko odkrywa, że za pozornie prostym morderstwem kryje się znacznie większa układanka. Są wielkie pieniądze, polityczne wpływy, ludzkie dramaty i pytanie, kto właściwie ma najwięcej do stracenia, kiedy zaczyna się mówić. Najciekawsze jest jednak to, że Ćwirlej sięga po czas, który wielu z nas pamięta albo zna z rodzinnych opowieści. Transformacja ustrojowa nie była przecież wyłącznie historią wolności i nowych możliwości. Była też okresem dzikiego kapitalizmu, finansowych przekrętów, bezradności zwykłych ludzi i błyskawicznych karier tych, którzy umieli wykorzystać zamieszanie. „Cena milczenia” zapowiada więc kryminał, w którym zbrodnia jest nie tylko zagadką do rozwiązania, ale także pretekstem do zajrzenia pod podszewkę młodej polskiej demokracji.

Bo czasem najdroższe okazuje się nie to, co ukradziono, lecz to, o czym wszyscy woleli milczeć. Tytuł: „Cena milczenia”. Autor: Ryszard Ćwirlej, Wydawnictwo Muza SA, a książka na rynku od 18 listopada. Dwa dni wcześniej, 16 listopada, na tym samym rynku wydawniczym pojawi się „Rzeka dusz”. To jest książka napisana przez Roberta McCammona. Wydawcą jest wydawnictwo Vesper. Rok 1703. Kolonialna Ameryka. Plantacje, bagna, aligatory i ludzie, którym zdecydowanie nie należy ufać. Matthew Colbert, zawodowy rozwiązywacz problemów, przyjmuje zlecenie, które brzmi całkiem przyjemnie.

Ma eskortować piękną kobietę na bal maskowy. Można by pomyśleć, że tym razem czeka go wieczór w eleganckim towarzystwie, a nie kolejna porcja kłopotów. Ale kto zna Matthew, ten wie, że spokojne zlecenia najwyraźniej nie są wpisane w jego zawodowy profil. W „Rzece dusz” Robert McCammon po raz piąty zabiera nas w towarzystwie swojego bohatera w naprawdę niebezpieczną podróż. Tym razem punktem wyjścia jest brutalne morderstwo 16-latki, o które podejrzewa się zbiegłego niewolnika. Matthew dostrzega jednak, że oficjalna wersja wydarzeń ma więcej dziur niż stara łódź na bagnach. Wyrusza więc tropem uciekinierów, a wyprawa w górę Rzeki Prześcilenia szybko zamienia się w walkę o przetrwanie. Jadowite węże, aligatory, mityczne bestie i ludzie, którzy potrafią być znacznie groźniejsi od całej fauny i flory. A to dopiero początek atrakcji. McCammon umiejętnie łączy historyczną opowieść przygodową, kryminał i mroczną opowieść z pogranicza horroru.

Kolonialna Ameryka nie jest tu pocztówkową krainą odkrywców, lecz miejscem brutalnym, pełnym nierówności, uprzedzeń i moralnych pułapek. Rzeka staje się czymś więcej niż trasą wyprawy. Prowadzi bohatera w głąb świata, ale też ku jego własnej przeszłości. A to, jak wiadomo, bywa podróżą znacznie bardziej niebezpieczną niż spotkanie z aligatorem. Zwłaszcza że aligator przynajmniej nie wypomina dawnych błędów. „Rzeka dusz” zapowiada pełną napięcia przygodę, w której stawką jest nie tylko rozwiązanie zagadki morderstwa, ale także sprawiedliwość, lojalność i konfrontacja z tym, przed czym najchętniej uciekamy. Piąty tom przygód Matthew Colberta przypomina, że niektóre rzeki mają wyjątkowo silny nurt, a z niektórych podróży wraca się już zupełnie innym człowiekiem. Przypomnę tytuł: „Rzeka dusz”. Autor: Robert McCammon, Wydawnictwo Vesper. Książka na rynku od 16 listopada.

Proszę państwa, to teraz tak z tego wynika, że czas na korypetycje filozoficzne. Zapraszam. Dzisiaj filozof, który działał w XVIII wieku. Działał na Wschodzie, ale nie tym bardzo odległym. Georgij Nikołajewicz Tiepłow jest jedną z tych postaci rosyjskiego oświecenia, które trudno zamknąć w jednej biograficznej szufladzie. Filozof, historyk, kompozytor, organizator nauki, urzędnik i polityk. Człowiek, który potrafił rozmawiać o metafizyce, porządkować wiedzę o świecie, a jednocześnie sprawnie poruszać się po korytarzach władzy. Właśnie ta wielowymiarowość czyni go postacią interesującą filozoficznie. Tiepłow nie był bowiem wyłącznie człowiekiem idei. Był również człowiekiem praktyki, a między tymi dwoma porządkami nie zawsze panuje zgoda.

Jego najważniejszym przedsięwzięciem filozoficznym była wydana w 1751 roku książka „Wiadomości dotyczące filozofii w ogólności”. Była to jedna z pierwszych rosyjskich prób całościowego, przystępnego przedstawienia filozofii, jej historii oraz podstawowych pojęć. Co istotne, autor kierował ją również do ludzi, którzy nie mieli możliwości czytania zagranicznych publikacji. Ten szczegół mówi o Tiepłowie więcej, niż mogłoby się wydawać. Filozofia nie miała być wyłącznie przywilejem uczonych, przywilejem zamkniętym językiem akademickich wtajemniczeń. Miała stać się narzędziem poznania dostępnym szerokiemu gronu odbiorców. W tym sensie Tiepłow wpisywał się w europejską tradycję oświeceniową, która wiedzę traktowała jako warunek rozwoju człowieka i społeczeństwa. Nie chodziło już tylko o gromadzenie informacji, lecz o kształcenie umiejętności samodzielnego myślenia. Człowiek powinien rozumieć świat, rozpoznawać związki przyczynowe, odróżniać to, co konieczne, od tego, co przypadkowe i nie poprzestawać na bezrefleksyjnym przyjmowaniu cudzych sądów. Filozofia miała zatem pełnić funkcję intelektualnego porządkowania rzeczywistości.

Warto zauważyć, że Tiepłow nie budował całkowicie oryginalnego systemu filozoficznego. On silnie inspirował się Christianem Wolfem, niemieckim filozofem racjonalistycznym, który dążył do uporządkowania wiedzy według jasnych zasad i logicznych zależności. Widać to szczególnie w sposobie, w jaki Tiepłow przedstawiał zagadnienia ontologiczne i teorie poznania. Interesowały go między innymi pojęcia bytu, substancji, właściwości, możliwości, konieczności czasu oraz przyczynowości. I nie były to rozważania oderwane od intelektualnych sporów epoki. Stanowiły próbę wprowadzenia rosyjskiego czytelnika w europejski obieg filozoficzny. Szczególnie interesujący jest językowy wymiar jego działalności. Tiepłow zamieścił w książce słownik 27 pojęć filozoficznych, zestawiając rosyjskie odpowiedniki z terminami łacińskimi i francuskimi. Dziś może się to wydawać drobiazgiem, ale w XVIII wieku było to przedsięwzięcie o dużym znaczeniu. Filozofia potrzebuje przecież nie tylko myślicieli, lecz także języka, w którym można precyzyjnie wyrażać myśli.

Bez odpowiednich pojęć naprawdę trudno budować argumenty, prowadzić spory i przekazywać wiedzę kolejnym pokoleniom. Tiepłow uczestniczył więc nie tylko w popularyzowaniu filozofii, ale również w tworzeniu narzędzi, które umożliwiały jej rozwój. Jego książka miała trzy części: wprowadzenie do filozofii i problematyki poznania, zarys historii myśli filozoficznej oraz omówienie podstawowych zagadnień metafizycznych. Ten układ pokazuje ambicje autora. On chciał dać czytelnikowi zarówno mapę intelektualnej tradycji, jak i podstawowe instrumentarium do samodzielnego poruszania się po jej obszarze. Nie oznacza to jednak, że jego opracowanie było wolne od ograniczeń. Współczesny badacz Adam Drozdek zwraca uwagę na zależność Tiepłowa od Wolfa, ograniczony zakres prezentowanej historii filozofii i na niedostatki warsztatowe. Nie należy zatem robić z niego rosyjskiego Kanta czy nowego Leibniza. Znaczenie Tiepłowa leży przede wszystkim w roli popularyzatora i pośrednika między europejską myślą filozoficzną a rosyjską kulturą intelektualną. Tutaj pojawia się jednak pytanie znacznie ciekawsze niż ocena oryginalności jego teorii.

Czy filozofia może być jednocześnie narzędziem emancypacji umysłu i narzędziem porządkowania społeczeństwa? Tiepłow zdawał się wierzyć, że tak. Przypisywał filozofii wymiar nie tylko poznawczy, ale również moralny i społeczny. Miała ona czynić człowieka lepszym obywatelem, bardziej świadomym swoich obowiązków, użytecznym dla innych i zdolnym do rozumnego uczestnictwa w życiu wspólnoty. W rozumieniu rosyjskiego filozofa wiedza nie była więc wartością całkowicie autonomiczną. Miała służyć określonego porządkowi społecznemu i politycznemu. To właśnie w tym miejscu pojawia się pewne napięcie. Oświeceniowa wiara w rozum zakłada możliwość krytycznego myślenia, również krytykowania autorytetów. Tymczasem Tiepłow był człowiekiem blisko związanym z władzą, pełniącym ważne funkcje na dworze Katarzyny II, a później senatorem. Filozofia miała pomagać człowiekowi myśleć samodzielnie, ale jej społeczna użyteczność była przez niego wiązana także z lojalnością wobec monarchy i państwa.

Nie musi to oznaczać osobistej sprzeczności czy świadomej hipokryzji. Pokazuje raczej charakterystyczny dylemat oświecenia. Czy rozum ma przede wszystkim wyzwalać człowieka, czy też pomagać mu lepiej funkcjonować w istniejącym porządku? Czy człowiek wykształcony powinien być przede wszystkim posłusznym i użytecznym członkiem społeczeństwa, czy raczej obywatelem zdolnym zakwestionować zasady, na których społeczeństwo zostało zbudowane? Warto przy tym pamiętać, że Tiepłow nie ograniczał swoich zainteresowań do filozofii. Był również muzykiem i kompozytorem, a jego zbiór pieśni między dziełami „Próżniactwo, czyli zbiór różnych pieśni" z 1759 roku należy do wczesnych przykładów rosyjskiego świeckiego romansu artystycznego. Ta różnorodność zainteresowań dobrze oddaje ducha epoki. Epoki, w której granice między nauką, sztuką, filozofią i działalnością publiczną nie były jeszcze tak szczelne jak dzisiaj. Ostatecznie Georgij Tiepłow jest interesujący nie dlatego, że pozostawił po sobie jakiś rewolucyjny system filozoficzny, lecz dlatego, że uczestniczył w procesie budowania kultury myślenia. Pokazywał, że filozofia nie musi być zajęciem garstki wtajemniczonych, a wiedza zaczyna mieć społeczną wartość dopiero wtedy, gdy można ją przekazywać, rozumieć i wykorzystywać.

Pozostaje jednak pytanie, które jego biografia czyni szczególnie aktualnym. Czy człowiek naprawdę myśli samodzielnie, jeśli jego wiedza ma przede wszystkim służyć celom wyznaczonym przez władzę? Być może właśnie w tej nierozstrzygniętej sprzeczności kryje się najciekawsza lekcja płynąca z działalności Tiepłowa. Oświecenie nie polega bowiem jedynie na zdobywaniu wiedzy. Ono zaczyna się wtedy, gdy człowiek potrafi zapytać, komu ta wiedza służy i czy wolno mu użyć jej również przeciwko tym, którzy sprawują władzę. Tak, tyle, proszę państwa, jeśli chodzi o korepetycje filozoficzne. A teraz czas na spotkanie z pisarzem. Dzisiaj gościem Akademii Wszelkiej Fikcji będzie pan Krystian Kajewski, pisarz urodzony w Ostrowcu, filolog, metafizyk, pisarz i poeta. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim. Później prowadził autorskie programy radiowe, takie jak audycja „Kulturkampf" i prelekcje „Alfabet filmowy i literacki".

Został uhonorowany licznymi nagrodami i wyróżnieniami, w tym między innymi przez Międzynarodowy Konkurs Interpretacji Dzieł Stanisława Ignacego Witkiewicza i przez Komisję Turnieju Jednego Wiersza w krakowskim Klubie pod Jaszczurami. Szerszą rozpoznawalność Krystian Kajewski zdobył po wydaniu pierwszej książki „Abcagli" w 2019 roku. W 2023 powstała „Mammografia" poświęcona zmarłej matce. Jednocześnie autor publikował wiele esejów, wierszy oraz poematów poświęconych pamięci mamy, procesom metafizycznym oraz eschatologii. To ja teraz zapraszam państwa na rozmowę z Krystianem Kajewskim o jego książce zatytułowanej „Wehikuł czasu". Tak jak państwu obiecałem, naszym gościem jest dzisiaj Krystian Kajewski, pisarz, autor książki, o której będziemy rozmawiać, czyli „Wehikułu czasu". Dzień dobry.

[35:33] - Dzień dobry państwu i panu, panie Marku.

[35:37] - Zacznijmy. Od razu rzućmy się na głęboką wodę. Pierwsze pytanie. Rozmawiamy o książce „Wehikuł czasu", a mnie bardzo interesuje, skąd wziął się pomysł na ów wehikuł czasu. Czy punktem wyjścia była jakaś konkretna historia, jakieś osobiste doświadczenie, czy też raczej chęć stworzenia utworu, w którym można by swobodnie przekraczać na przykład granice czasu, przestrzeni, a może nawet wyobraźni?

[36:11] - Jak to opowiadał Alfred de Musset, konkretnie od tego zdania zaczął swoją książkę „Spowiedź dziecięcia wieku": żeby napisać książkę, należy najpierw coś przeżyć. A więc przeżycie przede wszystkim I to przeżycie śmierci mojej matki, która odeszła z tego świata sześć lat temu, stało u podstawy początku książki "Mammografia", którą napisałem wcześniej i poświęciłem pamięci mojej mamy. Ale nie wszystko w tej książce mogłem zawrzeć i stąd tego paliwa wystarczyło jeszcze na koncepcję wehikułu czasu, którego oczywistym źródłem jest książka Herberta George'a Wellsa pod tytułem "Wehikuł czasu". Jedna z moich ulubionych książek z dzieciństwa jeszcze. Historia o tym, że można zbudować wehikuł czasu, który pozwoliłby na poszukiwanie we wspomnianym czasie, stała się dla mnie wygodnym sposobem na spotkanie z moją mamą i nie tylko. Również z innymi postaciami historycznymi, innymi twórcami kultury. I to jest ta druga, a właściwie pierwsza podstawa dla książki, która nosi tytuł "Wehikuł czasu" i jest też podróżą sentymentalną z zapisem podróży w wielu różnych kierunkach świadomości.

[37:39] - A co oznacza dla pana ten tytułowy wehikuł czasu? Czy to jest przede wszystkim narzędzie podróży w przeszłość? Czy to jest metafora pamięci? Czy to jest może sposób ucieczki od teraźniejszości? Może wreszcie taka próba oswojenia przemijania?

[38:04] - Wszystko to z pewnością się może składać na to, jak pojmuję to pojęcie. Ja generalnie żyję też literaturą i innymi dziedzinami sztuki, filmem również, więc wszystko odnoszę do wszystkiego, czyli do rozmaitych innych autorów, artystów. I tutaj mógłbym się posłużyć frazą tytułem delikatny mechanizm Williama Burroughsa. To jest ten delikatny mechanizm, który niekoniecznie ma być maszyną w sensie dosłownym, którą widzimy, na przykład obserwujemy jej działanie w XIX-wiecznej powieści Wellsa, tylko jest takim mechanizmem podświadomości czy nadświadomości właściwie, który pozwala mnie czy nam szerzej podróżować w wielu różnych kierunkach, czy to czasowych w przeszłość i w przyszłości, czy to też właśnie przestrzenne, bo to jest druga część tej książki nosi tytuł "Wehikuł czasu i przestrzeni". Bo przecież nie zapominajmy o tym, że również poruszamy się w przestrzeni, a być może pragnąc również się poruszać jeszcze w innych wymiarach, o których istnieniu pojęcia nie mamy prawdopodobnie, a które pewnie istnieją.

[39:12] - A jak jest z tym oswajaniem przemijania?

[39:15] - To właśnie tak jest, że oswaja się je przez twórczość, przynajmniej w moim przypadku możliwość faktycznego spotkania następuje na kartach książki. Jest to mniej lub bardziej faktyczne, ale jednak spotkanie z kimś, z czymś. Wyobraźnia jest tym słowem-klucz. Wyobraźnia jest tym wehikułem nie tylko czasu, ale wehikułem właściwie wszystkiego. Einstein mawiał o tym ponoć, że wyobraźnia jest ważniejsza od logiki, więc dla mnie wyobraźnia jest bardzo ważna.

[39:52] - Pan już częściowo o tym wspominał, ale pozwolę sobie troszeczkę podrążyć temat. Jaką rolę w utworze odgrywa ten motyw żałoby matki? Czy to pisanie miało panu pomóc w przepracowaniu tej osobistej straty? I czy literatura jest w takim przypadku sposobem na symboliczne odzyskanie tego, co tak naprawdę bezpowrotnie minęło?

[40:23] - Właściwie tak, ale nie tylko. Przypomnę sobie teraz tytuł mojej pracy magisterskiej, którą pisałem na polonistyce na UJ-ocie. "Twórczość dramatyczna Sary Kane jako obrona przed śmiercią". Więc te wątki strachu, lęku przed śmiercią i sposobów radzenia sobie ze śmiercią od zawsze były we mnie obecne. Stąd też bardzo bliskim mi pisarzem autorem jest Witkacy, do którego ostatnio powróciłem po latach i którego na nowo czytam. Więc tak, ale nie pojmuję pisania jako próby oswojenia się z tym, tylko raczej jako próbę właściwie załamania z jednej strony, a z trzeciej strony kontaktu. Dla mnie pisanie tej książki poprzedniej i tej książki było rozmową z moją mamą w dużej mierze, rodzajem obcowania. Miałem poczucie właśnie i mam czasami jeszcze, jak piszę, obcowania z nią i nie tylko z nią, bo też z tymi wszystkimi postaciami, które tam umieszczam. Też lubię mówić o sobie, używać metafory i porównania autor-aktor, że wcielam się w różne postacie jak aktor i na te chwile staję się nimi czy staję się kimś, kto z nimi koresponduje. I nie tylko na te chwile, bo przecież to żyje na kartach wspomnianych książek i każdy może sobie wejść w ten świat i pobyć tam.

Czyli nie tu i teraz, tylko tam, gdzieś, kiedyś. Na tym polega iluzja, magia pisania, nie tylko twórczości wszelkiej przecież.

[42:00] - Kiedy rozmawiałem o pana książce, o "Wehikule czasu" z osobami, którym literacko ufam, to powtarzało się jedno określenie, że to jest proza eksperymentalna. To niby jest jakieś określenie, ale ono, przyznam, nie do końca jest ostre. Jak by się pan ustosunkował właśnie do tego określenia proza eksperymentalna? I przy okazji co to jest proza eksperymentalna?

[42:32] - Ja tutaj używam takiego pojęcia, które wymyślił, sprokurował Czesław Miłosz, a to pojęcie brzmi: forma bardziej pojemna, czyli już nie proza, już też nie poezja, a właściwie wszystko to razem wzięte, bo staram się też przełamywać normy gatunkowe. Otóż nie interesuje mnie wypełnianie formułek raz już wcześniej przez kogoś użytych, bo uważam, że zrobiono to do tej pory na wiele różnych sposobów. Mnie jako pisarza interesuje tworzenie nowych gatunków, nowych form. Stąd mówię o tych tekstach, które tworzą całość książki, mówię o nich jako o utworach. To pojęcie odnosi bardziej do muzyki. Utwory muzyczne bardziej się kojarzą z tym pojęciem, ale są to utwory hybrydyczne, przełamujące normy i tworzące na żywo, insta tu na scenie, jak to się mówi, nowe do tej pory formy nieznane. Jak to znowuż sięgnę do Milikacego, zatytułował jedną ze swoich książek „Nowe formy w malarstwie”. Ja bym powiedział nowe formy w literaturze. Przecież jest to ciągle literatura i poza ten nadrodzę trudno byłoby wyjść. Ale przecież moja literatura jest również filmowa i obrazowa.

Ta synestezja, współistnienie sztuk wszelkich to jest coś, w czym się poruszam.

[44:01] - Zapytam teraz o odwagę. To znaczy o to, czy autor prozy, zostańmy przy określeniu eksperymentalnej, czy taki autor nie ma czasami obaw, że czytelnik może po prostu odbić się od tej prozy? Nie ze względu na jej przekaz taki wprost, ale ze względu właśnie na formę.

[44:29] - Powiem tak, przeważnie to się doskonale czyta, przynajmniej mnie się doskonale czyta i piszę książki, które sam chciałbym przeczytać. Więc w tym sensie jestem bardzo uczciwy, jeśli chodzi o trakt z czytelnikiem, ponieważ nie uznaję za zasadne sprowadzanie różnorodnym gustom bardziej popularnym i ufam, że czytelnik jest na tyle inteligentny, wrażliwy, że pochłonie go ta opowieść. I z tego, co obserwuję recepcję moich książek tak właśnie jest. Bądź tak bywa, bo przecież wiadomo, że nie wszystko jest dla każdego. Tutaj znowuż muszę sięgnąć do kolejnego autora, mojego ukochanego autora i jego koncepcji praktyki, czyli do Julio Cortázara i „Gry w klasy”. „Gra w klasy” to jest przykład takiej książki, która łączy te tendencje awangardowe, jak dla mnie na przykład łączyła zawsze z taką łatwością odczytania, z zatrzymaniem się historii w niej opowiadanych. I to niekoniecznie musi być tak, że coś, co jest trudne, awangardowe, jest czytelnikowi niemiłe. Są oczywiście takie przykłady powieści bardziej awangardowych, które są ciężkostrawne dla czytelnika. Tutaj bym podał przykład francuskiej nouveau roman, antypowieści Robbe-Grillet na przykład. Ale szczerze mówiąc, ja też się w tym rozkoszowałem czytając.

Każdy ma różnie te gusta rozłożone i wyewoluowane, więc myślę, że też fajnie rozwijać się czytelnikom, czytelnikowi w tym kierunku, żeby sięgać po rzeczy bardziej skomplikowane, żeby móc zauważyć, że da się odnaleźć przyjemność w rozkodowywaniu struktur bardziej głębokich. O tak to, mam nadzieję, że w prosty sposób ujmę. Podam tu kolejne przykłady. Niezwykle długa powieść Marcela Prousta „W poszukiwaniu straconego czasu” oraz jej skomplikowane zdania również mogą być przyjemnością dla takiego czytelnika już powiedzmy bardziej w tym rozkodowywaniu struktur zaawansowanego. Czy na przykład najtrudniejsza książka świata, czyli „Ulisses” Jamesa Joyce'a, którą ja osobiście przeczytałem kilkanaście razy, a dla większości ludzi jest ponoć niestrawna. Więc jednak można. Forma awangardowa może być również formą przyjemną i odnajduję w tym przyjemność, że mogę się z nią stykać, czy to czytając utwory innych autorów, czy też tworząc własne. Ale tutaj dodam jeszcze na koniec, że mimo wszystko nie uznaję swojej propozycji za awangardową czy ekstremalną. Eksperymentalna to znacznie bardziej słowo trafione, bo jest to za każdym razem rodzaj eksperymentu. I tak jak mówię, dla mnie jako autora, artysty uczciwym jest właśnie eksperymentowanie.

Nie robienie czegoś, co ktoś już kiedyś zrobił, tylko za każdym razem doświadczanie czegoś nowego.

[47:37] - Pana utwór „Wehikuł czasu” łączy historię, mitologię, literaturę, popkulturę, a nawet współczesną politykę. W jaki sposób wybierał pan te odniesienia, które znajdujemy w książce? Czy kierował się pan wcześniej przygotowanym zamysłem, czy też kolejne skojarzenia same niejako wyznaczały kierunek pana opowieści?

[48:06] - To jedno i drugie. Tutaj jeszcze sięgnę do takiej genezy, która łączyła przypadek z rygorem. To jest z jednej strony formacja, taka była swego czasu literacka we Francji Oulipo, czyli warsztat literatury omnipotencjalnej. Tam na przykład był Raymond Queneau, Harry Mathews, George Perec i tak dalej. Czyli literatura, która kładła nacisk na łączenie wspomnianego przypadku z rygorem. Tutaj taka anegdotka- O Georges'u Perec'u. Jedna z jego powieści, najsłynniejsza, "Zniknięcie", czyli "La disparition" po francusku. Rygor polegał na tym, że on ją napisał bez użycia najpopularniejszych samogłosek w języku francuskim, czyli samogłoski E. "La disparition" tak się nazywało. W polskim przekładzie "Zniknięcie" z kolei było oddawane jako powieść bez użycia samogłoski A, tym razem najpopularniejszej w języku polskim.

Więc te rygory i nakładanie się na nich przypadku. Sama geneza tego utworu, konkretnie "Wehikułu czasu", jest jeszcze taka, że ten przypadek jest bardzo ważny w mojej pracy pisarskiej, ponieważ na pewne książki trafiam przypadkowo. Źródłem dla powstania tego utworu jest to, że znalazłem książkę swego czasu, konkretnie jakiś rocznik historyczny. Podczas lektury wpadają mi do głowy różne pomysły i wpadł mi do głowy pomysł na książkę, która będzie składać się z rozmaitych dat, wybranych losowo, aleatorycznie i które będę, te daty historyczne, uzupełniał o swoją w nich obecność. Więc to jest taka dodatkowa geneza dla "Wehikułu czasu". Jeszcze mi się przypomniała tutaj powieść, młodzieżowa bardziej, Janka "Na dworze króla Artura". Też muszę wspomnieć o tym utworze i o paru jeszcze innych, które oddawały to marzenie o byciu, o podróżowaniu w czasie. Generalnie jest tych źródeł rozmaitych dla tego pomysłu bardzo wiele. Dużo czytam. Wychodzę z założenia, że na każdą napisaną książkę to powinno być co najmniej 10 przeczytanych książek.

Czy 20, może 30 nawet. Więc duża część pomysłów przychodzi mi podczas lektury innych autorów. Wspomnę jeszcze autorów, których poznałem ostatnio. W najnowszym tomie „Literatury na świecie", w najnowszym numerze odkryłem, bo ciągle staram się odkrywać nowych autorów, Davida Marksa, autora, o którym do tej pory nie słyszałem, a który również tego rodzaju powieści aleatoryczne tworzył. On miał taką metodę ponoć, jak wyczytałem, że, to już to było w czasach przed internetem, że kolekcjonował rozmaite fiszki, tak zwane, z anegdotami o różnych autorach, artystach i klecił z tego potem swoje utwory na zasadzie właśnie jakiejś kolejności losowej. Tak jak dadaiści na przykład, że wrzucali do kapelusza karteczki ze słowami i potem powstawał z tego poemat. Więc jest to z jednej strony losowość, ale ta losowość nie jest taka rygorystyczna, bo jest nad tym jakiś namysł, który to wszystko spaja i utrzymuje. Więc nie jest ona taka chaotyczna, jakby się wydawało być może pozornie.

[51:34] - A dlaczego zdecydował się pan na w sumie nielinearną, taką kolażową konstrukcję utworu? Czy zależało panu na odtworzeniu sposobu działania ludzkiej pamięci, wyobraźni? Czy może raczej na zakwestionowaniu takiej tradycyjnej formy powieści?

[51:59] - To jedno i drugie. Żyjemy w XXI wieku, więc już od dawna ta powieść nie jest tym lustrem Stendhala przekazującym się po gościńcu. I ten rygor opowiadania jednotorowego od A do Z, od przeszłości do przyszłości został już dawno zanegowany wielokrotnie przez innych autorów przecież. Ostatnio tak się trafiło przypadkiem, że wysłałem jeden ze swoich utworów japońskiemu artyście Yoshiro Shinkawie przez internet, przez Facebooka zdaje się. On sobie to przetłumaczył z użyciem translatora Google na japoński. Odczytał i nieproszony napisał mi recenzję tego mojego utworu. I spodobało mi się to, jak on to rozumie, tę moją praktykę. Otóż on tam napisał, że ta polimorficzność, która tam jest w wielu różnych postaci i też polimorficzność formy utworu, to jest tak, jakbym właśnie chciał oddać wielotorowość świadomości, podświadomości, nadświadomości. Jako że to Japończyk, to jeszcze dodał do tego, że ja, tak jak dla nas, Europejczyków, dla ludzi Zachodu, jest czymś takim właśnie jasno określonym. My jesteśmy ponoć bardziej indywidualistami niż ludzie kultury Zachodu, niż ludzie kultury Wschodu.

Że to ja ulega takiej dysocjacji, rozszczepieniu na wielość, wielość tworów różnych, że wszystkie te postaci, które się tam ukazują, historyczne, niehistoryczne, koty, nie koty, bo tam jest pięć kotów Dzikacego. To są wszystko części mojej świadomości, która ulega rozszczepieniu. Tak właśnie jest. To są moje podświadome dążenia, żeby ten realizm, jak u Stendhala był realizmem tak prosto pojmowanym, był prawdziwym realizmem, czyli oddawał charakter naszej świadomości, która jest niezborna. I tę praktykę poddał wcześniej w tak zwanym simultaniźmie James Joyce w "Ulissesie" chociażby. I to było tak, że tam ponoć dojść do ściany. Okazuje się, że ściany albo nie ma, albo ściana jest gdzie indziej.

[54:11] - Narrator w "Wehikule czasu" bardzo często przedstawia siebie jako twórcę niedocenionego, skonfliktowanego ze środowiskiem literackim, z krytykami. W jakim stopniu ów narrator jest pana literackim alter ego, a w jakim stopniu pewną wykreowaną postacią, której nie należy jednak utożsamiać z autorem?

[54:38] - Jeśli chodzi o ten aspekt, czyli aspekt poczucia niedocenienia, to w stu procentach. Natomiast jeśli chodzi o inne aspekty, to w mniejszej ilości procent, bo przecież nie robię tego wszystkiego, co robi mój bohater, narrator, ani on nie robi tego wszystkiego, co ja. I nie wszystkie pragnienia, marzenia są naszymi wspólnymi. Natomiast jeśli chodzi o to poczucie niedocenienia, to tak, to poczucie też łączy mnie ze wspomnianym Witkacym. Czytam jego dzienniki, listy i lubię odnajdywać taką kompatybilność swoją i innych artystów, jeśli chodzi o tę sferę chociażby niedocenienia czy niezrozumienia, bo mówi się o tym, że niektórzy twórcy, pisarze, artyści, ich forma, ich sposób opisywania rzeczywistości w danym czasie nie spotykał się z należytym zrozumieniem. Tak było ponoć z Witkacym między innymi, że jego sztuki nie były rozumiane przez środowisko literackie i były odsądzane od czci. Wspomniany jeszcze David Markson w poemacie swoim też takiej figury używa, wielokrotnie wymieniając różnych autorów, różnych artystów. Spodobała mi się taka fraza, że załóżmy autor X, autor bardzo znany, sprzedał za swojego życia na przykład 10 czy 20 książek, bo nie był ten czas jeszcze na to. Więc taka projekcja, porównanie do tych wielkich w przeszłości autorów i do tej mojej sytuacji tu i teraz jest też zasadna, bo tutaj muszę jeszcze dodać, jak to wygląda wydawanie książek tego rodzaju, że nakład jest niski, że trzeba je czasem rozprowadzać samemu, że wydawnictwa nie są na tyle odważne, żeby tego rodzaju utwory publikować, bo oczekuje się czegoś skrojonego na miarę potrzeb czytelnika, a te potrzeby są nieustannie równane w dół, a nie do góry. Więc jest szereg tego rodzaju problemów z dotarciem do czytelników, z różnymi układami, które się na drodze spotyka itd.

Więc tak, to niedocenianie, ale też nadzieja na docenienie w przyszłości, mam nadzieję niedalekiej, to jest coś, co mnie łączy z moim narratorem.

[56:57] - W wehikule czasu poważne refleksje o śmierci na przykład, o samotności, o sensie istnienia sąsiadują z groteską, z prowokacją, z obscenicznością czasem, a czasem z humorem. Dlaczego zestawia pan tak odmienne rejestry? Czy ten śmiech pomaga mówić o sprawach, o których trudno opowiadać wprost?

[57:24] - Jak to w życiu. I znów mi się przypomina Witkacy, który jest akurat na mojej półce, teraz w moich rękach dokładnie książka Jana Błędowskiego „Witkacy na zawsze”. Też autor, który jedni uważają, że nieudatnie, inni, że udtnie łączył te wszystkie elementy, czyli powagę z niepowagą, żart, nonsens, groteskę ze sztuką, z metafizyką, poszukiwaniem sensu jakiegoś. To wszystko jest to, co nas buduje, to, co mnie buduje z pewnością również. I tak jak w życiu jest to wszystko obecne i konieczne do opisania. Ja też czytam dużo literatury rozmaitej, czy na przykład Gargantua i Pantagruel Rabelais z jednej strony, z drugiej strony Szekspir. To wszystko jest pozornie odległe, a tak naprawdę jest sobie bliskie. Mam w sobie taką dążność do przełamywania granic, do budowania tej formy bardziej pojemnej właśnie, która łączy w sobie całość doświadczeń życiowych. Więc kolejne motto, kolejna maksyma Marquis de Sade: powiedzieć wszystko. Jak to jest trudne, to wiemy o tym, że trudno jest powiedzieć wszystko, ale generalnie chciałbym powiedzieć jak najwięcej i też używać do tego jak najszerszego rejestru doświadczeń.

Nie jestem zwolennikiem podejścia do poezji czy do prozy takiej, że ona ma swoje stricte jakieś tam ścisłe ograniczenia gatunkowe, że na przykład powieść musi być napisana tak, wiersz tak, a nie inaczej. Jestem zwolennikiem przełamywania formy ograniczonej. Po francusku jest takie pojęcie l'art pour l'art, czyli sztuka dobrze napisana czy la nouvelle bonne fait. Nieustannie staram się te wszystkie ograniczenia na nowo otwierać i tworzyć własnym umysłem rzeczy nowe i do tej pory niespotykane, bo tylko taki uznaję sens tworzenia literatury w moim przypadku, że miałaby ona być czymś zupełnie nowym, niespotykanym, innym od wszystkiego. Nie widzę siebie w tłumie kopistów. Widzę siebie jako kogoś dążącego własną drogą i piszącego swój własny, nieograniczony rękopis, czy jak tam niektórzy krytycy powtarzają często w moim przypadku słowo palimpsest, że tam jest tak właśnie rozpisane na tych kartach wiele rozmaitych warstw różnych rzeczywistości.

[59:52] - O to, o co zapytam za chwilę, trochę już pan mówił, ale ja bym chciał, żeby pan postawił kropkę nad i, bo pana utwór zawiera liczne aluzje literackie, filozoficzne, historyczne, mitologiczne. Czy pan traktuje te aluzje przede wszystkim jako hołd dla innych twórców? A może jako polemikę z tradycją? A może jako sposób pokazania, że cudze opowieści nieustannie kształtują naszą własną literacką tożsamość?

[01:00:34] - To trzecie byłoby mi najbliższe, aczkolwiek też nie do końca. Odczuwam pewnego rodzaju kompatybilność z twórcami, którzy mi towarzyszą. Pewną zgodę, pewne punkty wspólne z bohaterami, czy to z ulubionymi autorami, czy artystami. Mam też ten stopień identyfikacji z danym artystą czy artystami, z ich szeregiem, często jest u mnie dość silny i odczuwam naturalną łączność. Jeśli tę naturalną łączność odczuwam, to jest to też chęć dialogu z tymi artystami, również w jakimś sensie oddania im hołdu, ale nie jakiegoś tam wiernopoddańczego na pewno, bo przecież ja z nimi polemizuję, wchodzę często w konflikty, w dysputy, tarmoszę się za włosy nie tylko z baronem Münchhausenem i uprawiam z nimi wielopoziomową grę, do której mnie nakłaniają, do której mnie nakłonili. Przede wszystkim bo przecież na nich wyrosłem, na tych autorach, nimi się nasyciłem i jakoś oni we mnie w ten sposób rezonują. Czesław Miłosz wspomniany używał takiego określenia roli pisarza, poety, jak ją pojmował, że warto równać się z Cieniami. Z Cieniami z dużej litery, czyli z wielkimi artystami, którzy już na przykład nie funkcjonują, bo umarli, ale są w jakimś sensie i warto z nimi polemizować, dialogować. Cienie tej kategorii, shadows z angielskiego, używał inny poeta i myśliciel, T.S. Eliot.

Ich rzecz w tym, żeby bratać się i równać, i polemizować, i walczyć z tymi cieniami pisanymi z dużej litery ani z cieniami z małej litery. Takie mam ambicje.

[01:02:22] - W pana tekście powracają obrazy otchłani, czarnej dziury, podróży, przekraczania granic. Czy to można odczytać jako metaforę ludzkiego lęku, chociażby przed śmiercią albo nieznanym? Czy też one mają dla pana inne, bardziej osobiste znaczenie?

[01:02:47] - Można oczywiście odczytać to jako lęk, strach przed śmiercią. Lęk przed śmiercią, strach przed śmiercią to jest jedno z najbardziej zatruwających życie odczuć, jakie w sobie mam. Parandowski tak pisał, pamiętam we wstępie do „Mitologii”, że ludzi od bogów antycznych odróżnia właśnie ten lęk przed śmiercią, bo bogowie po prostu nie umierają nigdy. W związku z tym nie mają tego dreszczu w sobie, tego strachu, że kiedyś ich nie będzie. Więc wyobrażenie sobie tego, że kiedyś mnie nie będzie, tego zniknięcia, tak jak zniknęła moja mama w jednej chwili, bo to też po jej śmierci we mnie na nowo się obudziło z zdwojoną siłą. Tego wymazania z planszy. Planszą jest ten świat tutaj i tego pójścia nie wiadomo, w którą stronę, czy w ogóle zaniknięcia, czy w niebyt. Jest to rzecz, która mnie najbardziej przeraża i która też mnie łączy z Witkacym znowuż wspomnianym, bo ten lęk przed śmiercią to odczucie też dziwności istnienia. To jest podstawowa kategoria Witkacego w filozofii, w sztuce. I ten podział Witkacego, że ludzie dzielą się na tych, którzy odczuwają lęk przed śmiercią i dziwność istnienia i na tak zwane metafizyczne bydlęta, które tylko tego lęku nie odczuwają i dla których ważne jest tylko, żeby w skrócie najeść się, napić.

I to trzecie jeszcze do tego. Generalnie ten biologiczny cykl życia, dzisiaj też nie tylko biologiczny, ale też konsumpcyjny, konsumpcjonizm jest taką nową religią. Więc ta metafizyka to dążenie do metafizyki, do tych wymiarów, też świadomość, nadzieja na to, że w świetle załóżmy też nowych odkryć naukowych na gruncie astronomii czy biologii, genetyki, te wymiary wcale nie są tak ograniczone i zamykalne, jak to się jeszcze myślało w XIX czy w XX wieku. Tutaj wspomnę chociażby sir Rogera Penrosę, który prowadzi badania nad świadomością kwantową tak zwaną, która daje nadzieję na to, że śmierć organizmu, jego komórek nie jest śmiercią świadomości, bo ta świadomość ponoć nie tyle rodzi się, co właściwie istnieje na poziomie kwantowym od zawsze. Więc te wszystkie zainteresowania astronomią właśnie, bo jako dziecko marzyłem o tym, żeby być albo astronautą, albo astronomem. Wszechświat jako taki mnie też od zawsze pociągał. Również czarne dziury, ich niesamowita struktura i sposób istnienia we Wszechświecie. To wszystko, te wszystkie ciała niebieskie i ich obroty to są zagadnienia, które również bardzo mnie pociągają i otwierają naszą świadomość na nowe pola, nowe doznania. Więc tak, skoro wszechświat jest nieskończony, to istnieje nieskończona ilość możliwości rozwoju, tudzież ewentualnej kontynuacji naszego życia, naszej egzystencji. I tak myślę, że jeśli są jakieś inne wymiary, to wszystko przed nami.

[01:06:14] - Ja mam wrażenie, że autorzy, ludzie piszący nie lubią tego rodzaju pytań, jak tutaj mam zapisane takie pytanie. Ja je oczywiście zadam. Czy „Wehikuł czasu” ma dla pana wyraźne zakończenie, czy też celowo pozostaje utworem otwartym i do pewnego stopnia fragmentarycznym? Co chciałby pan, żeby czytelnik wyniósł z tej podróży? Jakąś określoną myśl, emocje, niepokój? A może przede wszystkim takie poczucie, że rzeczywistości nie da się zamknąć w jednej tylko właściwej interpretacji?

[01:07:06] - Tak. Tam nie ma interpretacji przede wszystkim. Interpretacja jest otwarta. Książka też nie jest zakończona, nie ma zakończenia, ponieważ zaprasza z jednej strony do moich kolejnych książek, a z drugiej strony ta historia ze swojej natury nie może mieć końca, ponieważ jest to podróż, która nie ma początku, więc też nie może mieć końca. Nie wiadomo, od której strony. To wszystko można ewentualnie wymieszać, poszczególne fragmenty i to się nie rozsype, żeby nie się utrzymało całości. Podobnie jak z „Grą w klasy”, która jest książką, którą można czytać od początku do końca, ale można też na przykład poruszać się według tablicy orientacyjnej, którą Cortazar zamieścił na początku, czyli skacząc po rozdziałach niejako. Stąd tytuł „Gra w klasy”. Ale można czytać ją zupełnie po swojemu, a przede wszystkim jest książką do wielokrotnego do niej powracania. „Grę w klasy” znowuż czytałem więcej razy niż „Ulissesa”.

Czytałem ją ze 30 razy. Czytałem bardzo często i piszę książkę o „Grze w klasy” Cortazara i o tym rodzaju opowieści otwartej. Wspomniany jeszcze poeta Raymond Queneau też taką wypełnił książeczkę „Sprytny mechanizm” na przykład, jeśli chodzi o poezję. Otóż tam się aktu 100 milionów wierszy, z tego, co pamiętam. I książka jest tak zbudowana, że zawiera w sobie poszczególne strony, na których są poszczególne wersy pocięte i można sobie te wersy dowolnie łączyć, zestawiać. Więc koniec zawsze jest nowym początkiem i ta formuła otwarta dlatego jest otwarta, że nie może być zakończona, ponieważ nie ma końca, ponieważ jest podróż. Każda moja kolejna książka jest też kontynuacją i nawiązaniem do poprzedniej książki. Akurat wyszła nowa książka „Historia literatury powszechnej”, która opisuje od jeszcze innej strony te zmagania moje. I w tej książce znowuż przedstawiam te wszystkie historie autorów mi bliskich i układam je na nowo, znowuż z nimi w jakimś sensie dialoguję. Więc formuła otwarta jak najbardziej i możliwość za każdym razem nowych odczytań.

Przecież nie czytam po raz kolejny Cortazara po to, żeby przeżywać to samo, tylko za każdym razem to jest inna podróż, inne odczytanie i czytelnik też zwraca uwagę na inne aspekty, inne opisy, co innego go interesuje. Też można sobie zauważyć, jak się czyta książki na przykład co pięć lat, czy co 10 lat, jak jesteśmy coraz starsi, jak inaczej odbieramy, co innego do nas trafia. Nie tylko książki, również filmy na przykład, które oglądamy po latach zupełnie inaczej odbieramy niż kiedyś.

[01:09:54] - Słuchacze Akademii Wszelkiej Fikcji wiedzą, że ja w rozmowach z pisarzami mam takie pytanie dyżurne i przyszedł czas, aby owo dyżurne pytanie zadać. Gdyby miał pan napisać szybkiego blurba do swojej książki, do „Wehikułu czasu”, to co by pan w tym blurbie umieścił? Jak zachęciłby pan potencjalnego czytelnika do tego, żeby sięgnął po pana książkę?

[01:10:28] - To akurat tak się składa, że mam przed sobą to, co jest napisane na rewersie mojej książki najnowszej, a to jest przekształcenie słów kogoś innego. Więc tutaj dałem jako autora hasło wywłaszcza autor widmo. I ten blurb brzmiałby tak: „Historia literatury powszechnej jest książką, która powinna znaleźć się na każdej półce siedmiu kontynentów, ba! Siedmiu miliardach par rąk”. Jeśli chodzi o część „Wehikułu czasu” i utwór z kolei „Pięć kotów Vilcacego”, to dobrze to ujął Yoshihiro Shikawa w swojej recenzji. To zdanie mi się spodobało, a brzmi ono z kolei tak: „To bardzo niezwykły tekst. Czasami niepokojący, czasami zabawny, czasami groteskowy, ale przede wszystkim niezwykle żywy intelektualnie i wyobraźniowo”. I jeszcze jedno zdanie od jednego z krytyków: „Surrealizm nie wydaje się tutaj jedynie stylistycznym dodatkiem, lecz sposobem badania granic percepcji rzeczywistości i samego aktu tworzenia”. To są takie trzy moje ulubione zdania na temat moich książek.

[01:11:37] - Każdy wywiad, każda rozmowa z pisarzem jest do pewnego stopnia utworem nieskończonym, bo o książce można rozmawiać bardzo długo. A ja bym chciał pana teraz namówić na dział pod tytułem: pytania niezadane. Jakiego pytania w naszej rozmowie nie zadałem, a pan chciałby odpowiedzieć?

[01:12:03] - Na takie pytanie nie byłem przygotowany zupełnie. Nie mam pojęcia, jakie pytanie chciałbym usłyszeć, na jakie pytanie chciałbym odpowiedzieć. To byłoby pytanie do pana w takim razie. Co w mojej książce panu się najbardziej podobało? Co pana najbardziej zaskoczyło pozytywnie? A z drugiej strony, na jakiego rodzaju problemy pan napotkał i co w mojej książce panu się podobało najmniej? To mnie zawsze interesuje, co czytelnik uznaje za największą wadę i największą zaletę mojej propozycji literackiej.

[01:12:38] - Za największą zaletę formę. Traktowałem tę formę. Ja lubię książki, które są jakimś eksperymentem. Sam w swojej twórczości eksperymentów nie stosuję. Być może właśnie dlatego fascynują mnie rozmaite literackie eksperymenty. One mi się wydają, w różnych aspektach zresztą, fascynujące. I od razu polubiłem formę. Chociaż przyznaję, to nie jest forma do końca łatwa, trzeba do niej przywyknąć. Ale to w większości książek, które mają naturę eksperymentu, tak jest. Trzeba wyrwać się z codzienności, z przyzwyczajeń, z tego, że tekst, najczęściej tekst literacki, kojarzy nam się z potoczystością, z linearnym przedstawieniem świata.

To tak naprawdę właśnie ten eksperyment najbardziej mi się podobał. Co mi się nie podobało? Myślę, że gdybym miał zupełnie i do końca odpowiedzieć, to nie odpowiedziałbym szczerze, bo nie potrafię wskazać konkretnego momentu, który powiedział: „Nie, to nie, tak nie.” Raczej jeśli były, to były drobiazgi i to też takiej natury, powiedziałbym, jak czasami osoba, która uważa, że ma jakieś doświadczenie, mówi sobie trochę jak ci dwaj zgryźliwi tetrycy w Muppet Show. Wymieniają się mądrościami, a tak naprawdę można by te mądrości pominąć. Więc odpowiadając wprost, nie potrafię wskazać czegoś, co mi się zdecydowanie nie podobało. Raczej wyszedłem z tej lektury zadowolony, że natknąłem się na utwór, który był w stanie pociągnąć, poprowadzić mnie przez jakąś rzeczywistość. Może też pojawia się uczucie zazdrości, że ja tak nie napisałbym, nie potrafiłbym tak napisać. Coś tam w życiu już napisałem, ale tak nie potrafiłbym napisać. Ale to nie jest przecież wada, to raczej chyba zaleta.

[01:15:18] - To ja może dopytam jeszcze, bo przyszły mi do głowy dwa pytania. Pierwsze, czy raziły pana rozmaite wulgaryzmy i obscenia, tych negatywnych odczuć? A druga kwestia, przypomniał mi pan o tym, bo pytał pan wcześniej o sposób pisania tej powieści. Użył pan sformułowania wciągający. Poczułem się wciągnięty przez tę opowieść. To tak samo jest ze mną podczas pisania. Mnie się wydaje czasami, że to nie ja, tylko coś mnie pociąga. Właśnie ta ręka Farbiarza, czy jak Rimbaud mówił, czy jak Miłosz mówił daimonion jakieś. Coś mnie po prostu bierze za łeb i ciąga w tym kierunku. Ja się nad tym nie zastanawiam, po prostu spisuję tylko.

[01:16:03] - A jeśli chodzi o sceny mocniejsze, obsceniczne czy wulgaryzmy, nie, to już mnie w literaturze dawno przestało szokować, przestało mnie zaskakiwać. I nie dlatego, że ja sobie w tej chwili westchnę i powiem: „O, takie czasy”. Nie, bo myślę, że literatura, chociażby język używany, powinien w jakimś stopniu odzwierciedlać to, co jest na zewnątrz, poza literaturą. A tak to wygląda. My takim językiem się posługujemy. Jedni rzadziej, drudzy częściej, ale to nie ma znaczenia. Skoro ten język jest dla nas zrozumiały, skoro on w jakimś stopniu wyraża emocje, wyraża stany emocjonalne, to znaczy, że on pełni swoją rolę. Może nie zawsze chcemy i jesteśmy zadowoleni, kiedy ktoś podkreśla to, że w naszym życiu takiego języka również czasami używamy, to może nie jesteśmy z tego dumni, ale z drugiej strony gdybyśmy powiedzieli, że to nas nie dotyczy, to byśmy tak naprawdę opowiadali baśnie, bo dotyczy.

[01:17:21] - Zgadza się.

[01:17:22] - Proszę państwa, to była rozmowa z panem Krystianem Kajewskim, autorem tomu „Wehikuł czasu” oraz kilku oczywiście innych książek. Pięknie panu dziękuję za dzisiejszą rozmowę.

[01:17:37] - Dziękuję bardzo.

[01:17:38] - Polecam się.

[01:17:38] - Czy ja mogę zaprosić też czytelników na spotkanie autorskie najbliższe?

[01:17:42] - Proszę bardzo.

[01:17:43] - Zapraszam czytelników, którzy mieszkają w Bydgoszczy, w okolicach, również pana oczywiście, na najbliższe moje spotkanie autorskie 22 listopada, w niedzielę o godzinie 18.00 w bydgoskim klubie Eldżazz.

[01:17:56] - Ja również w takim razie w imieniu autora zapraszam. I cóż, pięknie panu dziękuję raz jeszcze. Polecam się na przyszłość, bo tak jak pan powiedział, nowe książki powstają, nowe książki już powstały od „Wehikułu czasu”, ale tak jak znam naturę autorów, to kolejne są w planie albo są w obróbce. Zatem polecam się na przyszłość i jeszcze raz pięknie dziękuję.

[01:18:26] - Również bardzo dziękuję. Miłego popołudnia życzę i wszystkim słuchaczom również dziękuję.

[01:18:36] - Proszę państwa, czas na „Filmotekarium”. Dzisiaj wspólnie z Piotrem Cielebiasiem porozmawiamy o francuskim filmie „Guru”. Ciekawy film, a reszta w „Filmotekarium”. Dzień dobry wieczór Państwu. Rozpoczynamy Filmotekarium. To będzie Filmotekarium rzadkie, ale nie ze względu na film, bo film będzie normalny, taki z naszej dziedziny zainteresowań. Natomiast rzadkie Filmotekarium będzie dlatego, że rzadko mówimy o filmach francuskojęzycznych. Dzień dobry wieczór, Piotrze.

[01:19:21] - Dzień dobry wieczór. Dzisiaj mówimy o filmie „Guru”. Francuski film, dramat psychologiczny opowiadający, bo czasami się można natknąć na opisy, że ten film to jest historia guru, jak w tytule. Takiego guru à la Sanjaya albo Boss, czyli że to jest film o sekciarzu. Nie do końca. Film opowiada o francuskim coachu, człowieku instytucji, który osiągnął sukces. To jest ktoś raczej pokroju Mateusza Grzesiaka albo Jakubiaka, albo Fryderyka Karzełka, osób znanych z takiej działalności w internecie. To jest gość, co mówi, jak żyć, jak postępować i on napędza ludzi, on motywuje. On po części takim guru jest dla nich, ale nie w takim rozumieniu jak chociażby Kac Major. Dzisiaj zjawisko coachów trochę odsunęło się w cień.

Pamiętam okres, kiedy byli to ludzie bardzo popularni. Żartowano nawet z hasła: jesteś zwycięzcą. Coache oczywiście nadal działają, tylko wydaje mi się, że stroją od mediów. Oczywiście są ich różne typy. Szczerze powiem, że dla mnie największymi patologami są ci coache łączący doradztwo personalne, astrologię na przykład, ezoterykę i fizykę kwantową. A uwierzcie, są tacy i nawet tacy, którzy jeszcze doradzają finansowo. To już inna sprawa. Powiedzieliśmy, że to nie jest film o sekcie, takiej jak chociażby ten serial, który kiedyś był o sekcie „Niebo”, ale o coachu. Jego się oskarża właśnie o bycie guru. Film ukazuje powolną drogę głównego bohatera po równi pochyłej, pomimo że jemu się pozornie wydaje, że się pnie ku górze, że jest tak naprawdę u szczytu swojej kariery.

Ten facet jest bardzo medialny. Ma media społecznościowe, ma swoich ludzi, ma cały zespół. On ma plany odnośnie spotkań osobistych. On spotyka się z ludźmi na sesjach. On ma liczne spotkania z publiką, na których robi tą publikę nieco w ciula, bo mu podpowiadają do mikrofonu, kto jak się nazywa i kto ma jaki problem. On przytula na tych filmach, pokazuje akceptację, ale też daje kopniaka. Tylko że niektórzy traktują jego zachęty i wyciągniętą rękę jako propozycję przyjaźni. Zaczynają go traktować jako przyjaciela, jako kogoś więcej, jako osobistego coacha. A dla kogoś, kto obskakuje tysiące ludzi, to już jest trudne. I tutaj jest cały problem, od którego się wszystko zaczyna.

Drugi problem, który się pojawia, to sytuacja, że władze zaczynają zwracać uwagę na to, że taką działalność trzeba w jakiś sposób prawnie usankcjonować. Czyli dobrze, że gdyby taki coach miał jakiś tytuł naukowy, a nie był takim psychologiem z łapanki. I wtedy naszemu głównemu bohaterowi podaje rękę kolega z Ameryki, jego autorytet. Ale zamiast iść w dobrym kierunku, to sprawy zaczynają się mocno komplikować.

[01:22:47] - Ja powiem tak: mnie w tym filmie, owszem, zainteresowało to, jak można coachować ludzi, ale zainteresowało równie, jak można nimi manipulować, bo ty już o tym wspomniałeś. On ewidentnie ludźmi manipuluje i nie tylko na tych sesjach. On również manipuluje w kontaktach dwustronnych, manipuluje swoją partnerką, manipuluje swoimi współpracownikami. W pewnym momencie można dojść do wniosku, że to całe coachowanie to jest nic innego jak robienie ludziom wody z mózgu. Bo owszem, on w czasie tych sesji na dużych salach często, powiedziałeś Piotrze, ich przytula, ale często mówi im wzniosłe hasła, wygłasza te hasła i one mogą do kogoś trafić. One w pewnych sytuacjach życiowych mogą wydać się atrakcyjne. Mogą się wydać oczyszczające, prowadzące do jakiegoś celu. I jeśli to komuś pomaga, to czemu nie? Ale my śledzimy człowieka, który mamy wrażenie, że za chwilę zacznie całą rzeczywistością manipulować. Na szczęście to się nie dzieje, ale mamy takie wrażenie, że on ma duży wpływ na ludzi i korzysta z tego wpływu.

To jest jedna strona medalu. Druga, też o niej Piotrze wspomniałeś. Ja wewnętrznie zaprotestowałem, kiedy nasz bohater został wezwany na posiedzenie jakiejś komisji parlamentarnej, o ile dobrze pamiętam. I tam był przesłuchiwany przez pewną panią, która była w roli ustawodawcy. Chciała jakąś ustawę przepchnąć i chciała się zorientować, z czym to się je. On odpowiadał na pytania i To był mój wewnętrzny protest. Troszeczkę zresztą to pokazane było na zasadzie kontrastu, że Europa stara się wszystko wsadzić, wepchnąć w normy kontrolowane, że wszystko musimy kontrolować. Jeśli ktoś czymś się zajmuje, to natychmiast wydajmy mu licencję albo sprawmy, że on się o tę licencję postara, albo dajmy mu jakiś certyfikat albo coś mu dajmy, że on ma prawo to robić. Stany Zjednoczone, ten człowiek, który wyciągnął do naszego bohatera rękę, ukazują się zupełnie inne. Tam każdy robi, co chce.

Przesadzam, ale to dla potrzeb tej wypowiedzi. Każdy robi, co chce, ale zawiesiłem głos, bo chodzi o to, że każdy robi, co chce, a jeśli ludzie uznają, że to im służy, to wolno im. Prawo do popełniania błędu jest także przejawem wolności panującej. Trochę jestem rozdarty, bo mimo wszystko bliżej mi, chociaż powtarzam, główny bohater nie jest pozytywną postacią i widzę, jak okręca sobie ludzi wokół palca, to mimo wszystko uważam, że każdy z nas ma prawo popełniać błędy, wybierać niewłaściwie, wybierać nawet szkodliwe rozwiązania dla siebie, dla swoich bliźnich. Ma prawo do tego. Ma prawo popełniać błąd. Ma prawo zrobić coś, czego będzie żałował. To też jest przejaw wolności i to dążenie europejskie do tego, żeby za wszelką cenę człowieka ochronić przed błędem, to jest, proszę państwa, większe filozoficzne zagadnienie, nad którym by się trzeba troszeczkę pochylić. Nie czas i nie miejsce, ale bardzo mi się to rzuciło w oczy, że owszem, główny bohater to w gruncie rzeczy taka kołczowa szuja jest, ale naprawdę mamy prawo korzystać z doradztwa, z przewodnictwa osób, które sobie wybierzemy. Jeśli wybieramy źle, to również mamy do tego prawo.

I ten film to pokazuje. Nie wiem, czy taki był zamiar ludzi tworzących ten film, ale ten film to wyraźnie pokazuje, że w Europie ta Europa stara się nas upupić za wszelką cenę, ochronić przed każdym niebezpieczeństwem, a jednocześnie narzucić pewne rzeczy, w które mamy wierzyć, które mamy wykonywać, którymi mamy przesiąknąć. I to jest to drugie dno tego filmu, które mnie bardziej zainteresowało niż historia tej kołczowej szuji.

[01:28:07] - Masz rację. To jest trochę tak jak z sytuacją, kiedy rozmawialiśmy o książce Dawkinsa „Bóg urojony” i tam się pojawiło pytanie: a co jeżeli są osoby, które muszą wierzyć? Tutaj analogicznie możemy się zapytać: a co jeżeli są osoby, którym po prostu taka instytucja coacha odpowiada, że oni nie chcą farmakoterapii, która ich popchnie do przodu, oni nie chcą pomocy psychologa, oni chcą sobie takiego coacha. To czy nie mogą? Czy im tego zabronić ustawowo, czy po prostu dać im wolną rękę? Oczywiście będą tacy, którzy powiedzą, że to przecież jest jakaś totalna popelina, że jakiś chłopczyk wychodzi i tam nawija, że jesteś zwycięzcą, jesteś mocny i tak dalej. Ale ewidentnie ci ludzie na widowni skądś się biorą. Ja nie mówię tylko o tym filmie. O ile na mnie to osobiście działa alergicznie, to muszę powiedzieć, że są osoby, które z tego korzystają. Nawet znałem takie osoby.

Ten film pokazuje nam z kolei postać, która ewidentnie jest sprytna. On nie jest denerwujący tak jak wielu coachów, których mieliśmy w Polsce. Może on dlatego nie jest denerwujący, bo nie jest tak sztuczny. Nie gra. To na pewno. Szkoda może, bo gdyby pokazać w tym filmie takiego typowego naciągacza jakiegoś, to może by on zyskał ten obraz na tym. Chodzi o to, że dla mnie bohater jest szują, natomiast on nie jest takim stuprocentowym naciągaczem. Chyba że ja poprzez barierę językową, poprzez to, że oglądałem ten film z napisami, może ja nie odebrałem tej jego mowy ciała w taki sposób, że on działa tak jak ci nasi coachowie. On jest rzeczywiście tym motywatorem bez szkoły, bez dyplomu, psychologiem mas bez szkoły. I to go zapędza w kozi róg.

On sam wszystkich coachuje, a na końcu okazuje się, że siebie sam nie potrafi. Co jest dość znamienne. W naszym kraju też to jest obecne. Człowiek, który najwięcej mówi o duchowości, największe braki w tej duchowości ma, jeżeli chodzi o nasz kraj. Natomiast bohaterowi tego filmu daleko jest do guru, myślę takiego jak chociażby Sanjaya czy Katz Major. On to robi dla pieniędzy, robi dla sławy, dlatego manipuluje ludźmi. Nie manipuluje, żeby tak jak Katz Major wypełniać jakieś swoje pobudki natury psychologicznej. Jemu chodzi o cash. Cash się liczy, nie ukrywa tego. Dlatego włada ludźmi i wpada w pułapkę.

On też realizuje zasadę, podąża za zasadą po trupach do celu. Konkretnie może nie do celu, ale do sławy. Nie ma problemu, żeby zniszczyć wizerunkowo swojego brata, ale z czasem traci kontrolę nad tymi sznurkami, za które pociąga ludzi. Bo o ile sam jest taki mądry i wygadany na scenie, to w realnym życiu już to nie wygląda tak źle. Ogólnie to nie jest zły film, muszę powiedzieć.

[01:31:22] - Zdecydowanie to nie jest zły film. On mnie wciągnął i w przeciwieństwie do wielu horrorów nie znudził. Miałem wrażenie, że upłynęła chwila i film się skończył. Naprawdę zaangażowałem się, dlatego poruszyłem w poprzednim wyjściu sprawę wolności, bo to jest rzecz, którą z tego filmu wyniosłem. Bo oczywiście role, które pełnią ci samozwańczy, czasami nie samozwańczy przewodnicy, możemy różnie oceniać. Raz lepiej, raz gorzej, ale to było interesujące. Nie aż tak bardzo, jak refleksja, która ze mną została po tym filmie. Przypomniałem sobie, kiedy w 1989 roku wybuchła wolność, czy jak sobie to nazwiemy, różne mogą być oceny, to zauważcie państwo, ile w sferze gospodarczej wolno było ludziom robić. Wspomnę te łóżka polowe, na których rozkładano różne towary, książki, te mnie najbardziej interesowały, ale różne towary rozkładano, handlowano na potęgę. Żadnych faktur, żadnych cudów, żadnych innych rzeczy.

Po prostu czysty handel, czysty kapitalizm w takiej wręcz drapieżnej formie. Upływają lata i zobaczcie państwo, po ustawie Wilczka wchodzą kolejne obostrzenia, kolejne pozwolenia, kolejne certyfikaty, kolejne obwarowania prawne. I dzisiaj nikt już na łóżkach nie handluje, bo straż miejska i te rzeczy. Jasne, rozumiem, że trzeba to było ucywilizować. Świat się zmienia, ale poziom obwarowania przepisami prawnymi. Zajrzyjcie państwo do internetu losowo, zaraz po tej audycji. Zobaczcie państwo, praktycznie w każdym tygodniu przynajmniej raz pojawia się informacja, za co teraz zapłacimy kolejny mandat, co jest obwarowane prawnie tak, że się nie podniesiemy, jak coś zrobimy. Czasami są to rzeczy absolutnie niewinne, ale daje się różnym organom prawo, żeby nas zgnoić, żeby nas przycisnąć do ziemi. Za chwilę się dowiemy, że już nie tylko coachowanie, ale jakieś inne usługi, wypowiadanie się na temat filmów, tak jak my to z Piotrem zrobimy dzisiaj i będziemy robić pewno jeszcze przez jakiś czas. Wypowiadanie się na temat filmu wymaga skończenia odpowiedniej szkoły, odpowiedniego kierunku, bo tylko tacy ludzie się mogą na temat filmu wypowiadać.

Przesadzam, wiem, ale w takim kierunku to idzie. Na temat książek nie mogą się wypowiadać ludzie, którzy nawet książkę napisali. To muszą być wykształceni recenzenci i tak dalej. Powtarzam, specjalnie sięgnąłem po przykłady nieco absurdalne, ale to, co się dzisiaj wydaje absurdalne, wcale absurdalne jutro być nie musi. Bo wierzcie mi państwo, to, co zrobił system prawny przez ostatnie 30 lat w Polsce, to tamtym ludziom sprzed 30 lat wydałoby się absolutnie absurdalne. Ale to jest z nami. Trochę mówię nie na temat, już na pewno nie na temat filmu, ale te refleksje ze mną pozostały, bo film, tak jak powiedziałem, ogląda się bardzo dobrze. Są takie momenty, że zostanę przy określeniu szuja, tej coachowej szuji nawet kibicujemy. Czy mu się uda, czy mu się nie uda. Mamy świadomość, że facet jest amoralny absolutnie, przynajmniej w niektórych swoich posunięciach.

I co? I nic. Nawet mu kibicujemy. To, że ten facet manipuluje, widać w wielu scenach. Zapadła mi w pamięć taka, kiedy on po pewnym nieporozumieniu ze swoją dziewczyną prosi ją na scenę. Ona wychodzi, żeby nie psuć widowiska, a on jej szepcze do ucha: "Powiedz coś". Stawia ją w takiej sytuacji, w której ciężko się zachować właściwie, bo z jednej strony ona ma do niego pewne pretensje, z drugiej on ją wciąga w pewne przedstawienie. Ona nie może powiedzieć: "Obraziłam się na tego pana i w ogóle nie chcę brać w tym udziału". Więc bierze udział w przedstawieniu i zaczyna rozumieć, że ten jej wybranek, którego ona uważała przez długi czas naprawdę za osobę, którą należy podziwiać, która pomaga ludziom. To nie był obraz osoby, która manipuluje i to na dużą skalę.

To jest jeden z tych momentów, w którym to chyba do niej zaczyna docierać. Powiem państwu, że to nie jest horror, to nie jest film z napięciem negatywnym, przestępstwem, ale ja wiem? To jest taki horror troszeczkę na poziomie, hmm Na poziomie mentalnym. Nagle zdajemy sobie sprawę, że horror nie musi się rozgrywać w naszej rzeczywistości, że nie muszą się wylewać z człowieka flaki albo nie muszą pojawiać się zjawiska paranormalne, że horror polega czasami na tym, jak ludzie nawzajem się traktują. To jest taki człowiek, który ludzi traktuje w gruncie rzeczy przedmiotowo, mówiąc im, że oni są najważniejsi, że są w całej tej historii osobami, które on chce wyleczyć z ich przypadłości psychicznych najczęściej, psychologicznych, ale on chce im pomóc. On chce głównie pomóc swojemu portfelowi i to bardzo dobrze widać, ale stopień manipulacji jest bardzo wyraźny. Ja powiem tak, że poza tymi odwołaniami do wolności, to ja dzisiaj zacznę, jeśli będę miał do czynienia z coachami, z ludźmi, którzy sami siebie obwołali pewnymi przewodnikami duchowymi albo psychologicznymi bardziej, będę im się bardzo uważnie przyglądał, bo ten film zostawił we mnie takie podejrzenie, że całe to coachowanie może być manipulacją. Podkreślam może, bo mam też świadomość, że w różnych dziedzinach życia pojawiają się coache, którzy ludziom pomagają. I tak się teraz sam zastanawiam, czy jeśli oni mają jakiś dyplom, to mamy już gwarancję, że oni są moralni i że prowadzą ku dobremu? Nie.

To tak naprawdę zależy od wewnętrznej konstrukcji człowieka, dokąd on swojego coachowanego ludka zaprowadzi. Proszę państwa, jeśli los rzuci państwa do Warszawy, to nieodmiennie i tradycyjnie zapraszam państwa na ulicę Kredytową. Tam znajduje się księgarnia Galeria Nieznanego Świata, a w niej bogactwo książek, bogactwo tytułów i świat trochę metafizyczny, trochę paranormalny, niezwykły po prostu. To jeśli jesteście państwo w Warszawie albo przelotem, albo jesteście mieszkańcami Warszawy. Jeśli natomiast do Warszawy się nie wybieracie, to zapraszam na stronę nieznany.pl. Tam również jest księgarnia Galeria, ale w wydaniu sieciowym. Jeśli chodzi o repertuar, bardziej chodzi o ofertę. Jeśli chodzi o ofertę, to ona jest dokładnie taka sama jak w księgarni analogowej czy rzeczywistej. Tak to określę. Proszę państwa, zaczynamy polecanki z pogranicza.

Pierwszy tytuł, który wybrałem, to „Przeznaczenie dusz. W poszukiwaniu życia po życiu”. Autor Michael Newton, tłumacz Magdalena Wysmyk, wydawnictwo Illuminatio. A gdyby śmierć nie była końcem, lecz jedynie przerwą techniczną między kolejnymi wcieleniami? Gdybyśmy po opuszczeniu ziemskiego ciała trafiali do miejsca, w którym czekają na nas duchowi przewodnicy, bratnie dusze i odpowiedzi na pytania, których nie zdążyliśmy zadać za życia? Michael Newton proponuje właśnie taką podróż i trzeba przyznać, że wyobraźnia ma tu sporo do roboty. W „Przeznaczeniu dusz. W poszukiwaniu życia po życiu” autor przedstawia 70 nowych relacji osób poddanych głębokiej hipnozie. Osób, które opowiadają o swoich doświadczeniach między wcieleniami. Jest mowa o duchowych przewodnikach, o wyborze kolejnych ciał, bratnich duszach, miejscach, do których trafiamy po śmierci, a nawet o znakach, za pomocą których zmarli próbują skontaktować się z żyjącymi.

Pojawiają się kolory aury, intuicyjne przebłyski i tajemnicze flashbacki. Krótko mówiąc, życie pozagrobowe w wydaniu Newtona ma całkiem rozbudowaną infrastrukturę. Najciekawsze w tej książce jest jednak nie samo mnożenie niezwykłych opowieści, lecz próba odpowiedzi na pytania, które towarzyszą człowiekowi od zawsze. Po co żyjemy? Czy nasze spotkania są przypadkowe? Czy cierpienie ma jakiś sens i czy naprawdę jesteśmy tylko jednorazowym epizodem biologicznym? Newton proponuje spójną, choć mocno metafizyczną wizję istnienia. Warto jednak pamiętać, że relacje uzyskane podczas hipnozy nie stanowią naukowego dowodu na życie po śmierci. To raczej materiał do refleksji, a nie rozstrzygnięcie wielkiej zagadki. „Przeznaczenie dusz” można więc czytać na dwa sposoby: jako fascynującą duchową opowieść albo jako zaproszenie do krytycznego zastanowienia się nad granicami ludzkiego poznania.

Nie trzeba przyjmować wszystkich tez autora, by dać się wciągnąć w tę niezwykłą podróż. Bo nawet jeśli nie dowiemy się, co naprawdę czeka nas po drugiej stronie, jedno pytanie pozostaje wyjątkowo aktualne. Czy żyjemy tak, jakby nasze życie miało znaczenie? Przypomnę państwu tytuł: „Przeznaczenie dusz. W poszukiwaniu życia po życiu”. Autor Michael Newton, tłumacz Magdalena Wysmyk, wydawca wydawnictwo Illuminatio. Drugą książką, którą przygotowałem na dzisiaj To jest książka, która niektórych może przerazić. Nosi tytuł "Tajne stowarzyszenia 3. Wojna wolnomularzy". Autorem jest Jan van Helsing, a tłumaczem Karina Lech.

Wydawcą Biogenesa. Kto naprawdę rządzi światem? Politycy, bankierzy, tajne organizacje, a może ludzie-węże? Jeśli przy porannej kawie takie pytania wydają się nieco przesadzone, to Jan van Helsing zadba o to, by po lekturze "Wojny wolnomularzy" nic już nie wydawało się całkiem oczywiste. To książka, która nie puka do drzwi oficjalnej historii. Ona próbuje je po prostu wyważyć. Autor zaprasza nas do świata tajnych stowarzyszeń, masonerii, iluminatów, templariuszy i walki o władzę nad ludzkością. Powołując się na rozmowę z wysoko postawionym wolnomularzem przedstawia opowieść o nowym porządku świata, tajnych znakach, duchowych siłach, mikrochipach, Lucyferze, tajemniczych liniach krwi, a nawet o ludziach-wężach. Lista jest naprawdę imponująca, a wyobraźnia autora najwyraźniej nie zna godzin urzędowania. Najciekawszy, a zarazem najbardziej problematyczny jest sposób konstruowania tej opowieści.

Van Helsing zestawia rzeczywiste organizacje, historyczne postacie i wydarzenia z hipotezami, spekulacjami oraz twierdzeniami, dla których nie przedstawia jakichś wiarygodnych dowodów. Czytelnik dostaje więc nie tyle alternatywną historię świata, ile niezwykłą mieszankę faktów, ezoteryki i teorii spiskowych. Warto zachować czujność, bo sensacyjność nie jest jeszcze synonimem prawdy. Nie oznacza to jednak, że książkę należy odłożyć bez czytania. Ona może być interesującym pretekstem do zastanowienia się, dlaczego tak chętnie szukamy ukrytych mechanizmów władzy. Komu przypisujemy odpowiedzialność za chaos świata i dlaczego tajemnica bywa dla nas bardziej kusząca niż skomplikowana rzeczywistość? "Wojna wolnomularzy" to lektura dla tych, którzy lubią zaglądać za kulisy tak zwanej oficjalnej narracji. Ale ci wszyscy nie powinni przy tym zostawiać krytycznego myślenia w szatni, bo między zadawaniem niewygodnych pytań a jakimś bezkrytycznym przyjmowaniem niezwykłych odpowiedzi rozciąga się całkiem spora przestrzeń. Przypomnę tytuł: "Tajne stowarzyszenia 3. Wojna wolnomularzy".

Autor Jan van Helsing, tłumacz Karina Lech, wydawca Biogenesa. Proszę państwa, to czas teraz na MAUP. MAUP, czyli książki z pogranicza. A dzisiaj książka, ja wiem, czy ona jest z pogranicza? Ona jest przede wszystkim książką skandalizującą w swoim czasie, bo dzisiaj to już chyba nie do końca. Ale w swoim czasie narobiła sporo szumu. Zachwycali się nią jedni, wyklinali ją drudzy. To książka Dawkinsa "Bóg urojony". Zapraszam, bo Piotr Cielebiaś już czeka. Dzień dobry wieczór państwu.

Rozpoczynamy kolejną audycję o książkach. Rozpoczynamy audycję o bardzo ważnej książce. Powiem od razu ważna to ona jest. Na pewno się zapisała w historii myśli, ale trochę się krzywię. Słyszycie to państwo, że jakoś tak trochę brakuje mi języka. A to dlatego, że to jest książka pozornie filozoficzna, a tak naprawdę to jest książka zupełnie inna. Ale zanim zaczniemy ją krytykować albo chwalić, to najpierw tradycyjne dzień dobry, wieczór Piotrze.

[01:47:48] - Dzień dobry wieczór. Dzień dobry wieczór. Dzisiaj mówimy o książce "Bóg urojony" Richarda Dawkinsa, czyli zoologa, który striggerował, jak to się po młodzieżowemu mówi przed laty striggerował pół świata. I na początek, Marku, mała retrospekcja, bo może o samej książce nie powiemy wszystkiego, bo się nie da w ciągu tak krótkiej audycji. Więc zamiast mówić o każdej myśli, każdym szczególe, bo tego jest multum, to krótka refleksja. Ja pamiętam burzę wokół tej książki, liczne dyskusje i czas, kiedy Dawkins stał się enfant terrible nauki. Czy nauki właśnie, czy filozofii tego nie wiem. Wiem, że u nas w kraju była wokół niego straszna burza, bo oczywiście mówił o Bogu i o religii. Czyli ci, którzy wydali jego książkę, robili wszystko, żeby nagłośnić tego Dawkinsa, jaki on tam bardzo jest heretycki, bo dzięki temu po tą książkę sięgnęli zarówno wierzący, jak i niewierzący, prawda? Czy on się odnosił do nauki?

Czy on się odnosił raczej do filozofii nauki? A może ogólnie do takiej myślosfery, bo nie wiem, czy do filozofii. Chodzi mi o to, że był czas, kiedy Dawkins był po prostu modny. Był modny ze swoją książką "Bóg urojony" i nie tylko, bo on tych książek miał oczywiście więcej. Ta książka mówi, że Boga nie ma, że jest to urojenie, że wiara to jest urojenie, że ateiści de facto stoją intelektualnie wyżej i tak dalej I to też było z książką Marku w ten sposób, może niewiele osób o tym pamięta, że Dawkins miał wtedy swoje pięć minut. Dość długie pięć minut i to był okres, kiedy on też już był osobą w kwiecie wieku. On rzucił wyzwanie osobom wierzącym, ale w ogóle wszystkim tym, którzy sobie ubogacali świat jakąkolwiek metafizyką. On triggerował, czyli sprowokował też naukowców. Dlaczego? Bo przecież na samym początku wprowadził hipotezę Boga.

Sprowokował tych, którzy wierzą w zjawiska paranormalne, tych, którzy nie do końca ufają nauce. Dlatego o tym mówię, bo to też był produkt marketingowy. O tym się chyba zapomina. Po latach patrzę na to wszystko trochę inaczej z perspektywy właśnie marketingu, bo Dawkins to było coś takiego jak Salman Rushdie. Wsadzić kij w mrowisko i niech gadają. To taka wojenka była o pietruszkę ze wszystkimi i o rację, bo tak naprawdę dyskusja sama z siebie była nieskończona. Ale nie tylko chodziło o taką dyskusję, w której w grę wchodzi zakład Pascala, bo przecież na istnienie Boga można patrzeć z różnych perspektyw, na przykład psychologicznej, na przykład kosmologicznej. A jeżeli chodzi o tę psychologiczną, to sprowadza się to do tego, że skoro niektórzy potrzebują tego Boga, niektórzy muszą wierzyć, to niech sobie to wypełniają. Problem oczywiście się zawsze pojawia tam, gdzie Bogiem próbuje się organizować życie innym osobom i ten Bóg wchodzi na głowę. Może nie tyle Bóg, co kapłani.

Także ja z perspektywy lat trochę zmieniłem podejście do tej książki, bo kiedy ona się ukazała, to oczywiście byłem pochłonięty tą myślą. Aczkolwiek też musimy powiedzieć, że przecież Dawkins ani ateizmu, ani antyklerykalizmu, ani krytyki Biblii, ani krytyki religii nie wynalazł.

[01:51:28] - To prawda. Dawkins nazywany jest rottweilerem Darwina i tę jego część osobowości właściwie lubię. Znam książkę, którą kiedyś dawno, dawno temu omawiałem z Wiktorem Żwikiewiczem. Nosiła tytuł „Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieństwa”. I ta książka opowiadała o ewolucji, ale troszeczkę inaczej niż zwykło się o ewolucji opowiadać. I to była książka naprawdę ciekawa. Oczywiście miała swoje wstawki, takie ateistyczno-światopoglądowe, ale była ciekawa. Natomiast ta książka, o której mówimy dzisiaj, „Bóg urojony”, to jest książka inna. Na wstępie warto zaznaczyć, że absolutnie to nie jest żaden neutralny przegląd stanowisk religijnych ani stanowisk ateistycznych, bo i ateizmów jest dużo. Tu przy okazji polecam książkę, którą w swoim czasie również polecałem na swoim kanale.

To jest książka „Siedem typów ateizmu” Johna Graya. Myślę, że można się wiele dowiedzieć z tej książki, ale ponieważ dzisiaj o „Bogu urojonym”, to muszę powiedzieć coś takiego: Dawkins ma wyraźnie określony cel. On chce przekonać czytelnika, narzucić taką myśl, że ateizm jest stanowiskiem bardziej racjonalnym niż wiara w Boga. I powiem tak: ja oczywiście nie polemizuję z tak postawioną tezą, ale ona mi się wydaje, jak powiem, że miałka, to od razu wartościuję. Więc powiem tak: to jest teza, którą trudno jest udowodnić bez angażowania się po jednej albo po drugiej stronie i bez obrażania ewentualnych swoich współdyskutantów. I to rzeczywiście Dawkins robi właściwie w wielu miejscach tej książki. Nie wprost, żeby wyzywał, ale on jednak sugeruje, że ci, co z tym Bogiem mają jakieś konszachty, to oni jednak jacyś tacy od gorszej małpy. Tak naprawdę tę książkę najlepiej analizować dwutorowo, jako argumentację popularnonaukową. I tam czasami się zdarzają ciekawe wątki, takie rodzynki. Ale z drugiej strony wspomniałem na początku o filozofii, więc teraz już powiem, jakie jest moje stanowisko.

To nie jest książka filozoficzna, to jest świadomie zaangażowana polemika światopoglądowa, a to z filozofią nie ma nic wspólnego. To jest po prostu opowiedzenie się po jednej ze stron. I chwilami mam wrażenie, że autorowi mylą się pojęcia, które Piotr już wymienił. A zatem Bóg, instytucja Kościoła, religia jako pewne zjawisko i w ogóle różne zjawiska, które kojarzą się z życiem, nazwijmy to duchowym. On to wszystko wrzuca do jednego worka. Taką mam swoją prywatną hipotezę, że o tej książce w swoim czasie rozmawiali niemal wszyscy. Myślę, że niemal wszyscy poza filozofami. W dodatku Jeśli filozof jest uczciwy, to obojętnie czy jest materialistą, czy jest idealistą, czy wierzy w Boga, czy nie wierzy w Boga, to filozofa ta książka nie do końca zainteresuje. Ponieważ kiedy mówimy o transcendencji, o Bogu, który nie jest z tego świata, a stworzył ten świat, ale jest na zewnątrz jego, to sięganie po argumentację naukową z naszego świata, bo nauka opisuje nasz świat, żeby udowodnić, że coś, co jest poza naszym światem, nie istnieje, to jest duży wygibas intelektualny i moim zdaniem jest to nietrafione. To może trafić do ludzi już przekonanych, czyli ludzi, którzy i tak nie wierzą w Boga, a tu tylko dostaną kilka ciekawostek, które mogą wesprzeć ich argumentację na przykład, ale to będzie mimo wszystko argumentacja niepełna.

Autor rozwija tę swoją argumentację w 10 rozdziałach i przechodzi od pytania o samą hipotezę Boga i ocenę klasycznych dowodów jego istnienia. Od razu powiem, że tak zwane dowody na istnienie Boga to są tylko pewne logiczne czary-mary. To nie są dowody. Dzisiaj, pomimo ich nazwy i tradycji sięgającej odległych wieków, żaden rozsądny człowiek nie uzna tego za dowód na istnienie Boga. To są natomiast bardzo ciekawe z punktu widzenia logiki rozważania, chociażby Tomasza. Więc to jest dosyć nietrafione. Analizowanie dowodów na istnienie Boga nazywanych tak twierdzeń nie jest strzelone w punkt. Dalej Dawkins ocenia klasyczne dowody związane z zagadnieniami ewolucji, religii, moralności oraz, i to jest już w ogóle słabe, interpretacji tekstów świętych. Zaczyna w pewnym momencie nawet analizować społeczne konsekwencje religijności, jakby dało się z tych społecznych konsekwencji, często nie najlepszych zresztą, wyprowadzić to, czy Bóg istnieje, czy Bóg nie istnieje. Moim zdaniem Dawkins pokazuje, jak w gruncie rzeczy każdy uczciwy myśliciel jest bezradny wobec tego problemu.

Znowu sprowadzamy całe zagadnienie do tego, czy ktoś w Boga wierzy, podkreślam wierzy albo nie wierzy. Natomiast próba dosztukowania do tego dowodów, może się udać na przykład, jeśli kogoś chcemy zniechęcić do instytucji Kościoła, do hierarchii kościelnej. To rzeczywiście może zadziałać, ale mówienie o hipotezie Boga i traktowanie istnienia Boga jako twierdzenia o rzeczywistości, ale przecież nie naszej. Rzeczywistość boska, jeśli brać pod uwagę to wszystko, co wiąże się z kulturą i to wiele wieków tej kultury za nami, to jeśli traktować to wszystko poważnie, to nie da się, tak jak już to powiedziałem, z naszej rzeczywistości wyprowadzić nieistnienia Boga. To dokładnie tak, jak nie da się z wnętrza symulacji udowodnić, że symulacja istnieje. My to możemy podejrzewać, ale udowodnić tego po prostu nie sposób. I ta krytyka dowodów na istnienie Boga naprawdę jest słaba.

[01:59:24] - To jest takie porwanie się z motyką na słońce, bo ta książka nie była też bardzo cienka. Pamiętam, że to był kawał księgi, z 500 stron.

[01:59:34] - Tak, to jest grube to mistrze.

[01:59:37] - Ale czy da się tam odpowiedzieć na wszystkie postawione problemy? Nie da się. Taka jest prawda, że się nie da. Zatem trzeba pójść czasem na skróty. Nie da się przeanalizować wszystkich punktów myślenia i odpowiedzi na pytanie, czy Bóg jest. Zatem to są po prostu wnioski Dawkinsa. I kolejna sprawa, szeroka jak morze. Bóg i moralność. Czy Bóg jest potrzebny w rozróżnianiu zła i dobra przez człowieka? O tym też dyskutowali filozofowie i myślę, że 500 stron to nie wystarczy.

Kolejna sprawa, bardzo dawkinsowska. Bóg jako idea zaraźliwa, mem. Muszę powiedzieć, że tak paradoksalnie z kilkoma wątkami u Dawkinsa się zgadzam. Problem jest jednak nie tyle w podejściu jego, co w szerokim spojrzeniu. Bo co innego religia w życiu jednostki, co innego religia w życiu mas i społeczności. Bo o ile Bóg jako koncepcja w kulturze europejskiej podlega krytyce jakiejś, to zauważmy, że w innych kulturach, na przykład w islamie, jest wyznacznikiem wszystkiego. Bóg może być ideą filozoficznie albo może bardziej cywilizacyjnie destrukcyjną, co nam pokazuje trochę wspomniana religia. Niestety czy niestety to nie wiem, ale nie da się Boga wyrugować z dziejów cywilizacji. Nawet nie wiem, jak by się chciało. Nie da się go też nagle zostawić i porzucić, bo już próbowano.

Próbowano i nie wyszło. A kiedy próbowano, to dobrze wiecie. On jest po prostu psychologicznie potrzebny niektórym czy organizacyjnie potrzebny i tak jest. Może kiedyś ludzkość przejdzie na totalny ateizm, ale nie wiem, w którym to będzie wieku. Co więcej, jest taka trochę delikatna sprawa Marku. Nie każdy człowiek jest Dawkinsem, nie każdy jest też filozofem. Każdy ma moralność. I taka babuszka leżąca na łożu śmierci, trzymająca różaniec, wierząca w Boga. Czy ona powinna być uświadamiana, że to jednak jest mrzonka, czy nie? Czy powinna być odprawiona w ten swój świat własnych wierzeń?

[02:01:52] - Piotrze, przepraszam, ja jestem niepoprawny i przerywam, ale powiem tak: gdybym ja jeszcze miał zaufanie do Dawkinsa i wierzył, że on wie, to może bym się nawet przychylił do tego, że może należy w ostatniej chwili babuszce powiedzieć, że jednak nie działa. Ale problem polega na tym, że Dawkins nie wie. Dawkins nie może tego wiedzieć, bo on może dużo wiedzieć o religii, o zjawiskach z naszego świata, o tym wszystkim, o czym mówiłeś, ale o tym, co jest na zewnątrz tego świata, to on niestety wiedzieć nie może. I żadne czary, żadna wiedza, żadne zaklęcia nie pomogą. Przepraszam.

[02:02:34] - A nie ma za co. Ja już w zasadzie kończyłem. Chodzi mi o ten margines, na który też trzeba zwrócić uwagę w realnym świecie, prawda? O tej książce można powiedzieć jeszcze wiele rzeczy. Nie da się o niej mówić w skrócie. Już powiedzieliśmy dlaczego. Po latach natomiast dochodzę do wniosku, że pomimo dekad, setek lat, może nawet dyskusji filozoficznych, ideologicznych sporów, sporów teistów i ateistów i po krytyce pism biblijnych, po naprawdę ostrych sporach, bo to nie jest tak, że nagle ateizm się pojawia wraz z wydaniem „Boga urojonego" i nagle po tym wszystkim wpada Dawkins i wmawiają nam jego wydawcy, że on robi tutaj jakiś przewrót umysłowy. Nie, nie robi. Jeżeli ktoś po prostu nie wierzył od samego początku, to dla niego nie będzie to nic nowego. Jeżeli ktoś wierzy, to krytyka, która spada na wierzące osoby i na Boga, to też nie będzie niczym nowym.

Chodzi mi o to, że Dawkins upraszczał, ale przede wszystkim prowokował. To nie jest złe, że on prowokował do dyskusji. Natomiast samo w sobie prowokowanie do dyskusji, która nie będzie nigdy miała końca, to jest dla mnie osobiście bezsensowne, bo my nigdy nie dojdziemy do wniosku, kto ma rację. Będzie to po prostu niekończące się gdybanie i wniosek z tego będzie taki: albo musimy się pobić wszyscy, pobić jedni drugich najlepiej, żeby siłowo rację wymusić, albo dojdziemy do wniosku: niech se każdy wierzy, w co chce, bo innej opcji chyba nie ma. Ja po latach Dawkinsa książkę uważam za mocny skok na kasę, na czytelników i na swoje własne pięć minut. Dlatego, że ja przerobiłem mnóstwo podobnych publikacji. Jestem też dość mocno obtrzaskany, ponieważ zajmuję się na swoim kanale chociażby objawieniami maryjnymi, to też szukam nie tylko po źródłach religijnych, kościelnych, ale też po portalach, które prezentują zupełnie inny punkt widzenia. I muszę powiedzieć, że nie szokuje mnie to już dzisiaj. Wtedy chyba dałem się porwać po prostu modzie na Dawkinsa, która nie wiem, czy minęła. On już jest dzisiaj osobą dość leciwą.

Nie wiem, czy nadejdzie kolejne jego pięć minut, ale swoje 15 przed laty miał.

[02:05:14] - Ja powiem tak, że ja nie polemizuję z tymi częściami książki, w której Dawkins krytykuje to, co ziemskie. Już to mówiłem. Te wszystkie ziemskie instytucje, pewne zwyrodnienia, pewne rzeczy, które są czymś, co trudno zaakceptować. To mu się udaje. On z tego ładnie się potrafi wybronić. On potrafi uzasadnić, dlaczego czasami te instytucje związane z religijnością bywają taką naroślą, i to naroślą niesympatyczną. Ale kiedy on wchodzi na grunty filozoficzne, etyczne, to powiem tak: myślę, że filozof, zacząłem to zresztą mówić, bez względu na to, czy jest ateistą, czy jest człowiekiem głęboko zaangażowanym religijnie, będzie miał niezły ubaw, ponieważ ta argumentacja logicznie nie wytrzymuje krytyki. Ja myślę, że może jestem mało sympatyczny w tej chwili, ale panu Dawkinsowi, który jest specjalistą w różnych dziedzinach dalekich od etyki, filozofii i logiki, jednak polecałbym zbliżenie się do logiki. Nie po to, żeby nagle doszedł do wniosku, że Bóg nie jest urojony, tylko on jest. Bo to również jest twierdzenie, którego się nie da udowodnić.

Chciałbym, żeby to wybrzmiało. Tylko po to, żeby on zobaczył, jakie nieprzeliczone tomy na temat religii, religijności, filozofii religii, różnych zjawisk związanych z religią, ale nie tylko z religią, również z Bogiem i ewentualnymi dyskusjami i polemikami na temat boskości i wszystkich tych aspektów. Jakie to jest ogromne morze, ocean tekstu. I nagle przychodzi Dawkins i mówi: ja wam to wszystko wyjaśnię na 500 stronach. To od razu rodzi taki uproszczony obraz religii. Dawkins koncentruje się przede wszystkim na takiej religii rozumianej jako zbiór twierdzeń o istnieniu Boga. Prawdziwości określonych dogmatów i ingerencji sił nadprzyrodzonych w świat. To jest, tak jak powiedziałem, uzasadniony przedmiot krytyki, ale to przecież nie wyczerpuje całego fenomenu, którym jest religijność i rozmyślania o Bogu. Już nie wspomnę, że religia może być praktyką wspólnotową, tradycją kulturową. To już wybrzmiało.

Język symboliczny. Ale tak jak to często podkreślam, religia to jest również problem filozoficzny i problem do pewnego stopnia logiczny. I nie da się tego przykryć ani ironią, którą stosuje Dawkins, ani ostrymi sformułowaniami. One oczywiście czynią tę książkę atrakcyjną, ale w gruncie rzeczy, jak sobie to przemyśleć, to mogą osłabiać perswazyjność, bo takie argumenty rzucane po to, żeby w jakiś sposób wbić szpilkę osobom, które gdzieś tam jednak z Bogiem flirtują. Ja tak naprawdę jako czytelnik, który byłby zainteresowany zagadnieniem postawionym w tytule, to oczekiwałbym rzetelnego rozpatrzenia argumentów i to argumentów obu stron. A tymczasem dostajemy książkę, która jest deklaracją autora, dlaczego nie wierzy. Ja to szanuję, w porządku, ale to jest książka, która przekona tylko nielicznych. Może źle to sformułowałem. Nie nielicznych. Przekona przekonanych tak naprawdę.

Oni dostaną do ręki argumenty. O liczebności to się może nie wypowiadajmy. Powiem tak, jeśli przytacza się argumenty z dziedziny biologii ewolucyjnych, to uświadommy sobie, że owa biologia ewolucyjna może wyjaśnić naprawdę bardzo wiele aspektów związanych z funkcjonowaniem człowieka, z pochodzeniem jego przekonań. Ale ta biologia ewolucyjna sama w sobie nie rozstrzyga wszystkich pytań natury metafizycznej. Na przykład wyjaśnienie, dlaczego ludzie mają skłonność do wiary zaangażowanej, to nie dowodzi, wyjaśnienie, dlaczego mają tę skłonność, to automatycznie nie dowodzi, że treść wszystkich wierzeń religijnych jest fałszywa. To jest fałszywy wniosek logiczny, pseudologiczny tak naprawdę. I znowu nie ma naukowego dowodu na istnienie Boga, że ono na przykład jest nielogiczne albo że jest logiczne również. W ogóle nie ma naukowego dowodu na istnienie Boga. Nie ma też dowodu na jego nieistnienie. I w tym momencie bardzo często pojawiają się takie argumentacje typu, że zaprzeczenia się nie udowadnia.

To jest nieprawda. To znowu jest pewien mit logiczny, który funkcjonuje, że zaprzeczenia się nie udowadnia. Nieprawda. I takich nieprawd, takich pozornych argumentów w tej książce jest sporo. I zdziwicie się Państwo teraz, bo ja uważam, że tę książkę warto przeczytać. Naprawdę warto, bo przekonacie się Państwo nawet czasami z pewnego sposobu argumentowania autora, że myślenie o problemach takich jak ten w tytule, wymaga znacznie lepszego przygotowania niż to przygotowanie, które ma Dawkins. Bo tak jak powiedziałem gdzieś na początku, Dawkins jest w wielu dziedzinach absolutnym specjalistą i autorytetem. Ale proszę państwa, to, co często zdarza mi się podkreślać: jeśli ktoś jest ekspertem, autorytetem w dziedzinie biologii, fizyki, to niekoniecznie musi być autorytetem w dziedzinie języka angielskiego, języka polskiego albo nawet religii. To, że ktoś jest profesorem, nie jest profesorem od wszystkiego. Ja państwa bardzo przepraszam za tak uproszczoną argumentację, ale warto to sobie uświadomić, że argument z autorytetu, bo z tym tak naprawdę mamy do czynienia w tej książce, autorytet Dawkinsa jest rzucony na szalę i słyszymy gdzieś z offu: „Mnie wierzcie, bo ja wiem”.

Obawiam się, że nie. Ale książka ciekawa i warto ją przeczytać.

[02:12:33] - Ja państwu powiem, że ta książka wyszła w czasach, kiedy jeszcze zdarzało mi się czasem do kościoła zaglądać. I fakt, że dosyć długą tyradę ksiądz z ambony tej książce poświęcił, świadczy najlepiej o tym, że Dawkins celnie uderzył tam, gdzie bolało.

[02:12:53] - Tak, to prawda. Dawkins uderzył celnie. Tylko moim zdaniem jego książka nie jest książką o Bogu urojonym, tylko o tym, jak się Boga albo imię Boga wykorzystuje w ziemskiej praktyce. A to są zupełnie dwie różne rzeczy i ja się wcale nie dziwię, że zabolało. A teraz, proszę państwa, czas na odrobinę literatury. Kolejna część cyklu świnio-ryjskiego. A zatem Przemysław Cichoń i opowiadanie „Zawał”. Czyta dla Państwa Marek Sęk Ivellios.

[02:13:40] - Przemysław Cichoń. Pewnego razu w Świnioryjach. Zawał. Mundek zrobił jak co dzień poranne zakupy. Kawa, mleko, masło, chleb tostowy, jajka i kiełki rzodkiewki. Zapakowawszy wszystko w foliową zrywkę wyszedł ze sklepu z butelką złotego Bachusa w ręku. Za sklepem na rampie siedziało już kilku smakoszy. „Cześć Mundzio! Co tam u naszego jasnowidza?” – odezwał się pierwszy Kawka. „Jakiego jasnowidza?” – udał zaskoczenie Mundek.

„Co ty gazet nie czytasz, czy Greka udajesz?” – dodał Walendziak, który właśnie wczoraj wyszedł z pierdla. „U Waldka Paciai.” „A jaki tam z niego jasnowidz?” – próbował jakoś wybrnąć Mundek. „No nie gadaj! W Fuxie napisali, że pomógł policji wyjaśnić sprawę seryjnego mordercy. Nawet jakąś nagrodę dostanie” – kontynuował Kawka. „No to może co postawi, jak dostanie taką kasę” – podchwycił Walendziak. „Ja tam nic nie wiem o żadnej nagrodzie” – stwierdził Mundek. „Gazety różne bzdury wypisują, a dopiero taki Fux.” Dopił piwo i czym prędzej skierował się w stronę domu. Gertruda już pewnie czekała na grzanki i kawę. Po południu, kiedy to wykonał już wszystkie prace zlecone mu przez małżonkę, postanowił odwiedzić kolegę.

Była może czwarta. Zapukał, ale nikt nie otworzył. Zapukał więc jeszcze raz. Nadal nic. Szarpnął za klamkę. Nowiutka Gerda w Waldkowych drzwiach nie dała mu żadnych szans. „Nie ma go” – pomyślał. „Znowu gdzieś polazł, a o koledze zapomniał.” W każdym razie Waldka na pewno nie było w domu. Zaglądnął jeszcze tylko przez okno jedno i drugie, po czym postanowił go poszukać. Za sklepem też go nie było.

Wypił dwusetkę i trochę mu się rozjaśniło w głowie. Ruszył w stronę jeziora. Na pomoście, tam, gdzie zwykle ze spuszczonymi nogami i przygarbionymi plecami siedział Waldek i patrzył beznamiętnym wzrokiem w wodę. „Co ty tu robisz? Wszędzie cię szukam” – zganił kolegę Mundek. Widząc jednak wyraz jego twarzy, jeszcze raz zapytał: „Dobrze się czujesz? Co się stało?” Waldek nie odpowiedział. Nawet na niego nie spojrzał. Gapił się tylko w wodę i powoli przebierał nogami. Wiatr niósł od zachodu zapach jeziora, specyficzny zapach trzcinowiska, mułu i rybiego śluzu.

Teraz dołączył do niego jeszcze kwaśny zapach potu. Mundek usiadł po nawietrznej i rozpiął kapotę, bo zrobiło mu się trochę gorąco od szybkiego marszu. Waldek miał minę jak zbity basset. Mundkowi zrobiło mu się go żal. Mimo swej postury i tęgiego głosu, który wzbudzał respekt, Mundek miał gołębie serce. Nie rozumiał wielu rzeczy. Nie rozumiał też, czemu jego kumpel cierpi, ale wiedział, że cierpi i było mu z tego powodu przykro. Pragnął mu za wszelką cenę jakoś pomóc, ale nie miał pojęcia jak. Wyjął zza pazuchy butelkę i bez słowa tyrpnął nią kolegę w ramię. Waldek spojrzał w jego stronę.

„Dzięki, może tego mi właśnie potrzeba” – powiedział bez entuzjazmu i wziął od kumpla butelkę. „Co ci jest Wala? Taki jakiś przybity jesteś. W ogóle ostatnio jesteś jakiś smutny, a powinieneś się cieszyć. W Fuxie o tobie napisali.” „Wiem, ale to nie jest raczej powód do radości.” „Czemu? Będziesz sławny. Będziesz miał masę kasy.” „Myślisz, że tego właśnie chcę?” „Nie wiem, czego chcesz, Wala. Może mi powiesz. W końcu jestem przecież twoim najlepszym kumplem. No i twoim agentem.

Pamiętasz?” „Pamiętam, Waśka. Na 20%. Nie zapomniałem. A teraz mianuję cię jeszcze moim rzecznikiem prasowym. Co ty na to? Za następne 10%.” Mundek zrobił dziwną minę, jakby nie za bardzo wiedział, na czym ma polegać jego nowa funkcja, ale po namyśle odparł: „Czemu nie? Za dodatkowe 10%.” Splunął treściwie do wody i zapytał: „To co niby miałbym robić jako ten rzecznik?” „Na razie nic, ale jak się to stanie, to będziesz mnie musiał bronić przed tymi hienami.” „Wala, wiesz, że ja za tobą to mordy poobijam, jak tylko będą ci chciały krzywdę zrobić. To znaczy te hieny. A tak przy okazji, to o co z tymi hienami?” „Waśka, nie o to mi chodziło. Nikogo nie będziesz obijał.

Chodzi mi o to, że już niebawem zjawią się tu pismaki z różnych czasopism i będą chcieli ze mną gadać, a ja wcale nie mam na to ochoty. Dlatego ty, jako mój rzecznik prasowy, będziesz udzielał w moim imieniu wywiadów. Pamiętaj, że się zgodziłeś. Za dodatkowe 10%.” „Teraz to już przeginasz, Wala. Zgodziłem się, bo nie wiedziałem, że mam jakieś wywiady i w ogóle.” „Dasz sobie radę, Waśka. Zresztą wszystko ci wytłumaczę. Na zadane pytania będziesz odpowiadał krótko: tak, nie lub nie wiem. A jak w ogóle nie będziesz wiedział, o co chodzi, to powiesz: nie będziemy tego komentować albo nic mi o tym nie wiadomo. I tyle. Prosta sprawa” – tłumaczył Waldek.

„To jak taka prosta, to czemu sam nie będziesz mówił: nie będziemy tego komentować, co?” „No bo widzisz, Waśka, mnie nie wypada wykręcać się od odpowiedzi i dlatego mam ciebie – rzecznika prasowego. A rzecznikowi wszystko wolno.” „Serio? To mogę im gęby poobijać?” Nie! Powiedzieć wszystko mu wolno i jakby co, to zawsze może wyjaśnić, że się pomylił albo nieopatrznie odebrał słowa wypowiedziane w zupełnie innym kontekście, albo po prostu zaprzeczyć, że cokolwiek takiego powiedział. „Wow! Wala, ty to byś się na rzecznika nadawał” – nie ukrywając zachwytu podsumował Mundek. – A teraz chodźmy już, bo zaczyna się ściemniać, a tu jeszcze by się trzeba napić i poćwiczyć to rzecznikowanie. W Waldkowej bramie stał samochód. Nie było to Porsche. Zwykły sedan, francuski.

Obok stał młody mężczyzna. Gdy tylko ich zauważył, zaczął iść w ich stronę. „Dzień dobry” – odezwał się uprzejmie. – „Ja do pana Paciai.” Mundek wysunął się przed kolegę i spytał: „Tak? A w jakiej sprawie?” „Jestem dziennikarzem z Kuriera Mazurskiego. Nazywam się...” „Pan Paciaja nie udziela dziś żadnych wywiadów.” Rozłożył ręce jak bodyguard i stojąc tyłem do dziennikarza zrobił miejsce dla Waldka, by ten mógł bezpiecznie przejść przez furtkę. „Ale ja tylko chciałem spytać, czy pan Paciaja potwierdza doniesienia prasowe co do jego udziału...” „Nie będziemy tego komentować. Dziękujemy panu. Przepraszam.” I zatrzasnął furtkę tuż przed nosem dziennikarza. Weszli do domu.

Waldek dokładnie zamknął drzwi na zamek. „I jak? Nieźle go załatwiłem, co? I to bez prania po pysku” – przechwalał się Mundek. „Jutro może już nie być tak łatwo” – próbował sprowadzić go na ziemię Waldek. „Dlaczego?” „Bo coś czuję, że będzie ich więcej.” Nazajutrz przed Waldkowym płotem stało kilkanaście samochodów, w tym dwa telewizyjne wozy transmisyjne. Kręciło się też masa dziennikarzy i operatorów z kamerami. Każdy chciał nagrać newsa na tle Waldka chałupy. Mundek stawił się u Waldka punktualnie o szóstej, tak jak się wczoraj umówili. Wtedy przed furtką stał tylko jeden samochód, a zaraz potem przyjechał wóz transmisyjny telewizji TVM.

Teraz siedzieli właśnie przy oknie. Popijali małe co nieco i patrzyli z przerażeniem na to, co się działo za płotem. „Będziesz musiał iść wygłosić oświadczenie” – stanowczym głosem stwierdził Waldek. „Nie no, co ty. Nawet nie ma mowy. Widziałeś, ile ich tam jest, tych hien?” „Nie pękaj, Waśka. Zaraz coś wymyślimy.” „Może powiemy, że mnie nie ma?” „Nie. Ten młody z Kuriera stoi tam od wczoraj i widział, że nigdzie nie wychodziłem.” „To może powiesz, że pracuję właśnie nad bardzo ważną sprawą i...” „Nie. To ich jeszcze bardziej rozjuszy.” „Wiem.” Waldek wyjął z szuflady kredensu pomięty zeszyt i długopis. Położył to na stole i zaczął coś pisać.

Po 15 minutach wręczył kartkę Waśce i powiedział: „Masz. To jest moje oświadczenie. Ty tylko je przeczytaj, a jak będą pytać, to powiesz, że nie jesteś upoważniony, by w tej chwili cokolwiek komentować. Dasz radę?” Mundek wziął kartkę z rąk Waldka i zlustrował ją wzrokiem. „Myślę, że jakoś sobie poradzę, ale muszę najpierw poćwiczyć.” A potem dodał, jakby bardziej do siebie: „Że też ja się zgodziłem na to rzecznikowanie i to za 10%.” W ramach treningu Waldek przeczytał Mundkowi na głos treść oświadczenia, a potem Mundek odczytał je jeszcze kilka razy, aż stwierdził niezbyt pewnym głosem: „No to chyba już pójdę. Raz kozie śmierć.” „Nie pękaj, Waśka. Dasz radę. To twoje pierwsze publiczne wystąpienie w mediach. Będzie dobrze.” Mundek oczywiście ubrany był jak przystoi na rzecznika. Biała koszula, marynarka, którą Gertruda kupiła mu na wesele swojej chrześnicy jakieś pięć lat temu.

Do pełni elegancji brakowało tylko krawata, ale Mundek posiadał dwa krawaty i rano, gdy się ubierał, nie mógł się zdecydować, który założyć, więc postanowił w ogóle z krawata zrezygnować. Ogólnie prezentował się nie najgorzej. Może tylko te adidasy, ale w telewizji rzadko pokazują stopy, a pantofli nie mógł znaleźć. Jak tylko wyszedł na podwórko, wśród dziennikarzy za płotem zrobiło się poruszenie. Gdy podszedł do furtki, która na szczęście była solidnie zadrutowana grubym miedzianym drutem, tłum dziennikarzy zaczął napierać i wszyscy naraz zaczęli wyciągać w stronę Mundka swoje dyktafony i zadawać pytania. Powstał taki harmider, że Mundek nawet nie słyszał własnych myśli. „Proszę o ciszę” – zawołał, ale nikt nie zareagował. „Zamknąć mordy!” – ryknął wreszcie swoim tubalnym głosem. Za płotem zapadła prawie idealna cisza. Wszystkie oczy zwrócone były na Mundka.

„Nazywam się Edmund Waśka” – zaczął Mundek, trzymając przed sobą kartkę wyrwaną z Waldkowego zeszytu. – „Jestem rzecznikiem pana Waldemara Paciai i chciałbym odczytać jego oświadczenie. Proszę o uwagę.” Mówił płynnie i donośnym głosem, a właściwie czytał, bo wszystko to miał zapisane na kartce. – „W związku z nieadekwatnym do zaistniałej sytuacji zainteresowaniem mediów chciałbym oświadczyć, iż mój udział w wykryciu sprawcy przestępstw dokonanych w naszej okolicy był marginalny, a redakcja Fuchsu, manipulując faktami, podała do publicznej wiadomości nieprawdę.” Ze względu na dobro prowadzonego śledztwa, jak i fakt, że nie jestem do tego upoważniony, nie mogę się wypowiadać w sprawie. Po wszelkie informacje na ten temat proszę się zwracać do rzecznika prasowego Komendy Wojewódzkiej Policji w Olsztynie. Dziękuję. Mundek odwrócił się na pięcie i szybkim krokiem wycofał z powrotem do chałupy. Wtedy rozpętało się piekło. Dziennikarze zaczęli napierać na wątłe ogrodzenie ze spróchniałych sztachet. Jeden przez drugiego zaczęli wykrzykiwać w stronę oddalającego się Mundka: „Gdzie jest Maciaja?

Czy możemy z nim porozmawiać? Co się stało z mordercą? Czy może potwierdzić…” Reszty już nie słyszał, bo wszedł do chałupy oczekiwany przez Waldka już na progu. „Kurde, omal mnie nie pożarli. Daj mi się szybko czegoś napić, bo cały się trzęsę. To jakaś dzicz. Ale chyba nieźle mi poszło, co?” „Jasne, że nieźle. Świetnie. Za jakiś czas się zniechęcą i pójdą sobie.” „Mam nadzieję.” W tej chwili doszedł ich z zewnątrz jakiś hałas. Wyjrzeli przez okno.

Część dziennikarzy podnosiła się właśnie z ziemi. Inni leżeli jeszcze jeden na drugim na przewróconym płocie, który legł pod ich naporem razem ze słupkami. Otrzepywali ubrania i rozmasowywali potłuczenia. Mundek i Waldek spojrzeli na siebie i wybuchnęli spontanicznym śmiechem. „No, teraz to już będziesz musiał postawić nowy płot” – stwierdził, śmiejąc się prawie do rozpuku Mundek. Część dziennikarzy rozjechało się od razu. Część rozeszła się wypytywać sąsiadów, a co bardziej wytrwali sterczeli jeszcze na drodze do zmroku. Ale w końcu i ci dali sobie spokój i odjechali. „Wiesz co, Wale? Nie myślałem, że sława może być taka uciążliwa i stresująca.

Że nie wspomnę o roli rzecznika prasowego. Ten to ma dopiero ciężką pracę.” „Nie narzekaj. Podwyżki i tak nie dostaniesz. Zgodziłeś się na dodatkowe 10, to masz teraz 30%.” „No tak, 30% od niczego to nadal nic” – powiedział cicho, niby to do siebie Mundek. Skończyli butelkę i Mundek poszedł do domu. Waldek położył się do łóżka, ale nie mógł długo zasnąć. I wtedy zadzwonił telefon. Komórka, którą dostał od Macieja. Był to wzmocniony model Hammera ze standardową klawiaturą, latarką i gumowaną obudową. Był oczywiście też wodoszczelny, wstrząsoodporny i odporny na ignorancję i głupotę użytkownika.

Co prawda Waldek bronił się bardzo przed przyjęciem prezentu, ale w końcu uległ namowom przyjaciela i obiecał Maciejowi, że będzie go regularnie ładował. Na liście kontaktów były tylko dwa numery: Mączka Waśki i Smutkowskiego. Właśnie ten drugi wyświetlał się teraz na ekranie. Po namyśle postanowił odebrać. „Halo, Waldek z tej strony.” „Wiem. Cześć. Co tam słychać? Słyszałem, że miałeś najazd pismaków, a nawet telewizji.” Ni to spytał, ni to stwierdził Smutkowski po drugiej stronie niewidzialnego drutu. „Nic strasznego. Jakoś daliśmy radę.

Tylko płot przewrócili.” „Jak to przewrócili? Jaki płot?” „Był stary i tak miałem rozebrać. Zaoszczędzili mi nieco roboty.” „Jakby się nadal naprzykrzali, to dzwoń. Wyślę z powiatowej radiowóz i ze dwóch Szweji. Tą sprawę raz dwa załatwią.” „Dzięki, nie trzeba. Daliśmy sobie radę. Już nie ma po nich śladu. Poza oczywiście przewalonym płotem” – podsumował Waldek. „Pomyślałem sobie, że chciałbyś wiedzieć. Ustaliliśmy wreszcie tożsamość tego gościa z podwodnego BMW.

Okazało się, że to gość z Abwehry. Znaczy były funkcjonariusz ABW, wywalony ze służby za niesubordynację kilka lat temu. Jak ustaliliśmy, leczył się psychiatrycznie, potem zniknął. Leży teraz schłodzony w szufladzie. Kompletujemy dowody, żeby zamknąć sprawę. W samochodzie był worek z fantami. Teraz pracują nad tym technicy. To tylko formalność. Nadinspektor dzwonił do mnie i zasugerował, by do materiału dowodowego dołączyć wzmiankę o udziale w śledztwie jasnowidza. To podobno ostatnio jest modne i może podwyższyć nasze rankingi wśród innych województw.

Poza tym chciałby się z tobą spotkać i zaproponować ci stałą współpracę. Takie rzeczy się już praktykuje w policji na całym świecie. My nie jesteśmy przecież gorsi, prawda? Co ty na to?” „Nie wiem. Muszę się zastanowić, bo widzisz, bardzo mnie to męczy. To mnie po prostu zaczyna przerastać. Czuję się coraz gorzej. Dzieje się ze mną coś dziwnego. Nie wiem co, ale zaczynam się martwić. Jestem taki słaby.” Waldek w tym momencie począł odpływać.

Słyszał jeszcze jak przez sen słowa Macieja, ale nie mógł już nic powiedzieć. Ogarnęła go taka niemoc, że powieki pod własnym ciężarem za sprawą grawitacji opadły i za nic w świecie nie mógł ich podnieść. Na piersiach czuł taki ciężar, jakby ciemność, która zaczęła go ogarniać, stawała się coraz gęściejsza i cięższa i zaczęła go przygniatać, aż całkowicie stracił przytomność. Mundka obudziło przeciągłe wycie nadjeżdżającej karetki. Wyjrzał przez okno i w tym momencie wycie ustało. Za to przestrzeń za oknem wypełniło pulsujące niebieskie światło. Karetka przejechała pod jego oknami i zatrzymała się kilka domów dalej. Niewiele myśląc, zbiegł na dół i wcisnął się w spodnie. Po kilku minutach był już przy zaparkowanym ambulansie. Stał na poboczu i nasycał powietrze niebieskim blaskiem.

W środku nikogo nie było, za to na podwórku Waldka zespół karetki bezskutecznie próbował się dostać do środka. Mundek czym prędzej podbiegł do ratowników. „Co się dzieje, panowie?” – zadał pytanie. „Pan tu mieszka?” – jeden z ratowników jemu zadał pytanie. „Nie, ale mój kumpel tu mieszka.” „Waldemar Paciaja?” „Tak. Co z nim?” „Mieliśmy wezwanie, a teraz nie możemy się dostać do środka. Ma pan klucz?” „Nie, skąd. Ale może oknem.” – wskazał na uchylone okno. Ratownicy szybko poradzili sobie z oknem i otworzyli drzwi od wewnątrz. Już po paru minutach nieśli na noszach nieprzytomnego Waldka w stronę karetki.

„Co mu jest? Żyje?” – gorączkowo dopytywał się Mundek. „Gdzie go zabieracie?” „Do Szpitala Powiatowego w Kiczewie” – rzucił Mundkowi jeden z ratowników, wsuwając nosze z Waldkiem do ambulansu. Następnie wszyscy wsiedli do samochodu i nie włączając syreny, tylko w afaście błękitnych rozbłysków, odjechali szosą w kierunku Gniewa. Mundek wrócił do domu i obudził Gertrudę. „Kochanie, śpisz?” – zadał bezsensowne pytanie. „Jasne, że nie śpię. Co się stało?” „Waldek miał zawał albo coś takiego. Zabrała go karetka.” „I co? Jak go zabrali do szpitala, to nic mu nie będzie.

Teraz zawały się leczy.” „Wiem, kochanie, ale miałbym do ciebie taką wielką prośbę.” „Co znowu?” „Mogłabyś mnie zawieźć do Kiczewa? Proszę.” „Czyś ty już do reszty zwariował w środku nocy? Rano pojedziesz PKS-em” – powiedziała, ziewając i przewróciła się na drugi bok. Po czym dodała: „Dobranoc.”

[02:34:11] - Proszę państwa, tradycyjnie muszę powiedzieć, że „Akademia Wszelkiej Fikcji” właśnie dobiega końca. Pięknie państwu dziękuję za dzisiejsze towarzystwo. Tradycyjnie polecam się na przyszłość, a ta przyszłość to już za tydzień w piątek o 20:00. Serdecznie zapraszam. Życzę dobrej nocy, fajnego weekendu i cóż, do usłyszenia.

[02:34:38] - A mówił do państwa jak zawsze gospodarz AWF Marek Żelkowski. Audycję jak zawsze od strony technicznej obsługiwał Marek Sęk „Ivellios”. „Radio Paranormalium”, „UFO Historie” i „Wehikuł Wyobraźni” dziękują za uwagę. Dobranoc i do usłyszenia ponownie już za tydzień. Archiwalne odcinki „Akademii Wszelkiej Fikcji” znajdziesz w archiwum „Radia Paranormalium” na www.paranormalium.pl oraz na naszym kanale na YouTube. Koniecznie odwiedź również kanały „UFO Historie” i „Wehikuł Wyobraźni”.