Audycja w ramach cyklu "Debaty niekontrolowane". Wywiad niekontrolowany w Radiu
Paranormalium. Miło mi powitać wszystkich państwa
nasłuchujących Radia Paranormalium w ten chłodny, choć mam nadzieję niezbyt
wietrzny wieczór. No i zaprosić wszystkich
Was do wysłuchania audycji, która jeszcze
zanim zdążyła się ukazać, wywołała wśród słuchaczy Radia Paranormalium spore
poruszenie. Poruszymy dziś bowiem temat, który praktycznie zawsze spotyka się z
bardzo żywą reakcją z Państwa strony. Mianowicie pomówimy dziś o żywym
folklorze. Mieliśmy już na antenie Radia Paranormalium kilka lat temu wywiad z
badaczem Arkadiuszem Miazgą. W późniejszym okresie zaczął się ukazywać podcast
"Mówią świadkowie", którego kilka odcinków
poświęconych było w całości spotkaniom z istotami, jak gdyby żywcem wyrwanymi z
podań i lege... i legend ludowych. Był też
szereg krótszych podcastów poświęconych
tego typu zdarzeniom. Mieliśmy zatem wiele okazji do przyjrzenia się żywemu
folklorowi z punktu widzenia badacza zjawisk nadprzyrodzonych, pasjonata, jak i
również oczywiście samych świadków tych bliskich spotkań z nieznanym. Dziś
natomiast na rzecz całą spojrzymy okiem naukowca. Moim i Państwa gościem jest
bowiem etnograf, pani magister Marta Kaleta. Dobry wieczór, panie Marto.
Dobry wieczór, witam zarówno pana, panie Marku, jak i wszystkich słuchaczy
zgromadzonych przed odbiornikami. Pozwolę sobie jeszcze tylko nadmienić, że
poniekąd dzięki podcastowi "Mówią świadkowie" dzisiaj się słyszymy, bowiem
po premierze kilku właśnie tych odcinków poświęconych żywemu folklorowi
nawiązaliśmy kontakt e-mailowy, co z kolei doprowadziło do tego, że dzisiaj mamy
okazję spróbować przynajmniej zaspokoić głód więcej na te tematy
słuchaczy Radia Paranormalium. Pani magister, na początek chciałbym, aby
krótko się nam Pani przedstawiła, opowiedziała kilka słów o sobie, no i
nakreśliła naszym słuchaczom, czym się Pani zajmuje
oraz jak wygląda zakres prowadzonych przez Panią badań. Co skłoniło Panią do
wybrania zawodu etnografa i do zainteresowania się tematyką żywego
folkloru? Czy wynika to z takiej zwykłej
ludzkiej ciekawości, czy też może impulsem do tego stały się jakieś osobiste
doświadczenia bądź relacje przekazywane przez członków rodziny, znajomych i tak
dalej? To ja może zacznę od samego początku. Jak
to się właśnie zaczęło? Miałam to szczęście, że żyła... znaczy, jak
urodziłam się, to żyły obydwie moje babcie, ale jedna odeszła bardzo szybko.
Miałam raptem sześć lat, więc tak naprawdę nie mogłam się o nic ciekawego tak
naprawdę babki wypytać. Druga babka znała, żyła znacznie, znacznie dłużej, więc
miałam tą szansę powypytywania się jej o różne ciekawe historie. No i babcia
opowiadała właśnie takie różne historie. Może nie były to takie
właśnie historie z zakresu takiego, jak tutaj mówimy, prawda, o tym żywym
folklorze, ale na przykład opowiadała mi, że we wsi u nich mieszkał... Bo moja
babcia pochodziła z okolic Łęczycy, dokładnie z okolic Piątku. No i tam we wsi
u nich mieszkał pewien czarownik. No i
też właśnie wszyscy we wsi tego czarownika bali. Babcia dużo o tym czarowniku
opowiadała. No i to tak chyba zaczęło troszeczkę tą
dziecięcą wyobraźnię i zresztą później tak zaczęło rzutować na
te, te zainteresowania moje. No, bo tak już człowiek usłyszał tą historię o tym
czarowniku, no to ciągle się wypytywał, a
co on robił, z czego on był znany? No to też moja babcia, tu mogę też przytoczyć
takie relacje o niej zasłyszane, że tam, gdzie mój pradziadek mieszkał w tym
gospodarstwie, kiedyś przyszedł ten czarownik i było takie podwórko i w tym
podwórku był, była zagroda i tam trzymano
świnie. I jak ten starszy, ten człowiek po
prostu wszedł tam, to te świnie takiego amoku dostały, jakiegoś szału i zaczęły
jedna przez drugą przeskakiwać, tam podgryzać się. Pouciekały tam. Później
kilka godzin jeszcze po wizycie tego człowieka musieli te świnie gdzieś tam po
całej wsi latać, szukać, biegać, gdzieś je znaleźć. Też opowiadano o nim, że nie
należy mu właśnie patrzeć w oczy, no bo
może tam gdzieś kogoś zauroczyć czy komuś coś bardzo złego
zrobić. Moja babcia też mówiła, że nieraz
tam kiedyś, jak wiadomo, ten owoc zakazany ten najbardziej kusi, więc tam czasem
spojrzała go tam gdzieś w oczy. A powiedział, że ma bardzo takie
nieprzyjemne spojrzenie. Faktycznie aż cierpła od niego skóra. Zwierzęta albo
właśnie tak panicznie, albo z agresją jak
te świnie na niego reagowały. To mogły być
konie, to mogły być psy, koty. Coś w tym
człowieku było, co te zwierzęta tak jakoś negatywnie pobudzało.
Na przykład była też taka jeszcze relacja
z wsi, że jak się krowy cieliły i on tam wszedł, tam rzekomo te swoje czary
odprawiać, no to tam prawda, coś... Musiał
jakieś czary rzucić i te krowy zamiast mleka dawały krew. No to też tu by
podejrzenia padały na tego pana, że znowu coś zauroczył. Czasem też
takie różne opowieści opowiadał mi mój tata. Poniekąd człowiek tak naprawdę
sceptyczny i racjonalny. Mianowicie, no,
tutaj też, no, każdy może powiedzieć: "No,
bo tata mi opowiadał. No to na pewno jest
prawda". Jednak też przedstawiał mi taką historię. To było pod Łodzią, bo ja
ogólnie wychowywałam się w Łodzi. To, to dużo
późniejsze moje lata, kiedy przeniosłam się do Kalisza i zamieszkałam w Kaliszu.
No i tam też właśnie na tej starej działce, którą mieliśmy, doszło do takiego
zdarzenia. No, mój tata się zarzekał, że to się przydarzyło i do tej pory nie
potrafi tego w żaden sposób wyjaśnić. Mianowicie był
budowany tam domek na tej działce, bo tam miała się jedna z moich babć
przeprowadzić, bo jeszcze wtedy druga babcia jeszcze żyła. No i tam były
takie drobne prace wykończeniowe. Była,
był grudzień, był śnieg.... No i mój tata,
zresztą był wieczór, poszedł się wysikać, załatwić
gdzieś tam na skraju działki. No i tam w którymś momencie, jak tam gdzieś tam na
tym skraju działki stał sobie, poczuł czyjąś obecność. No i ta obecność, no to
oczywiście się wystraszył, uciekł, wsiadł
była, takie świetliste postaci zobaczył.
No i tam te postacie, jedna z tych postaci wyciągnęła do niego rękę. Mój tata
w samochód, tam wszystko pozamykał, co tylko mógł, odjechał. No i wrócił
następnego dnia. No bo skoro była zima,
śnieg nie padał tego dnia, bo to już teraz
był ten napadany śnieg. No to mój tata oczywiście poszedł
sprawdzić, czy może jakichś śladów kogoś
innego nie będzie. No ale ślady były tylko
jego, ale udało mu się znaleźć medalik. Taki stary medalik, który właśnie bardzo
go zainteresował. Wziął, pokazywał dużo osobom. Dużo osobom się ten medalik
podobał. No i mój tata, były takie modne koszule, takie
flanelowe, z takim, taką kieszenią na piersi. No i kiedyśmy szli do piwnicy tego
domku, co był tam wykańczany. Tam w tej piwnicy był piasek rozsypany
i w pewnym momencie mój tata poczuł, jak ktoś wyciąga mu z tej kieszeni ten
medalik. To nie było to uczucie wyciągania i rzuca w ten piasek. Mój tata potem
widział ten medalik, gdzieś tam polecił, poleciał w ten piasek, wleciał.
Ten piasek, już był wielokrotnie przesypywany. Tego medalika nigdy nie
udało się odnaleźć. No i takie historie, które właśnie krążyły gdzieś po mojej
rodzinie, sprawiły, że to zainteresowania
gdzieś tam we mnie zakiełkowały. Zaczęłam
właśnie zbierać też płyty. Ja dorastałam też, ja się urodziłam w
połowie, w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, no to też później lata
dziewięćdziesiąte, jak dorastałam. Zresztą była też ta fascynacja tymi
legendami, wieloma zjawiskami. Też miałam taką ciocię, która mi kupowała wiele
książek właśnie poświęconych tematyce wierzeń, jakichś
legend, podań. No, to tak się pomału, stopniowo rozwijało. No i kiedy nadszedł
ten moment, że trzeba było zadecydować,
kim chcę być z zawodu, no to stwierdziłam, że no, chyba zostanę etnologiem. Też
wcześniej o tej etnologii, bo tak naprawdę można zamiennie stosować etnolog,
etnograf. W definicji to tam są różnice pomiędzy tymi dwoma zawodami, ale tak
naprawdę w praktyce każdy etnolog jest etnografem
i odwrotnie. To się tam dosłownie jakimiś
szczegółami różni. No to też koleżanka,
jak rozmawiałyśmy, zapowiedziała właśnie, że myśli o wyborze dla siebie
takiej ścieżki zawodowej. I wspomniałam właśnie o tej etnologii. No
to też oczywiście zainteresowałam się, co
to jest. No i stwierdziłam, że to jest jak
najbardziej dla mnie, bo to, to nie tylko
te historie o duchach, podaniach, różnych sporach, ale także zwyczaje, obrzędy,
tradycje wielu kultur, które też także
mnie interesowały. No to tak zdecydowałam, że jednak etnologiem
zostanę. Kierunek jak najbardziej trafny. Tak jak mówię, na razie mam tytuł
magistra, no ale w przyszłości też planuję zrobić
doktorat. No, to taka też odpowiedź na pytanie: no to kto
jest etnologiem? Kto się zajmuje, ten etnograf, tym wszystkim? W takim
najprostszym ujęciu tego słowa, tego zawodu. No to tak naprawdę możemy stworzyć
te postaci Baranowskiego, Kazimierza Moszczyńskiego. Czyli to są ludzie, którzy
po prostu gdzieś tam niestrudzenie udawali się w teren, wypytywali ludzi o
różne rzeczy, bo tak naprawdę etnografia to także nie tylko kultura duchowa, nie
tylko obyczaje, wierzenia, zwyczaje, ale także kultura
materialna, czyli architektura drewniana, stroje, sposób żywienia,
zajęcia rolnicze. To też mnie zawsze interesowało
i tak naprawdę, jeżeli chodzi o tą właśnie
wszechstronność, tą etnologa, to pierwsze
skojarzenie to jest ten badacz terenowy. Można być dziennikarzem, publicystą po
etnografii, tak jak ja pracować jako pracownik naukowy. Też
etnografia troszeczkę opiera się na takie współcześniejsze dziedziny, czyli nie
tylko praca w uczelni, praca w kancelarii, w muzeum czy
gdzieś, prawda, w jakiejś redakcji jakiejś gazety, ale także na przykład bardzo
popularne w etnografii stają się na przykład badania antropologii miasta, tej
przestrzeni miejskiej. Antropologia współczesności, public relations, także
teoria reklamy. Systemy, prawda, polityczne. Więc tutaj tak naprawdę o wiele
można dziedzin tutaj zahaczyć, czy też na przykład antropologia
przedsiębiorstw. No bo etnolog, no to ma
ten warsztat badawczy. To są obserwacje, wywiady. Tak naprawdę na wiele dziedzin
tą naszą wiedzę można zastosować. Może to być właśnie badanie współczesności,
systemów politycznych, no albo tak jak w
moim przypadku. No, tutaj jest ten wybór na te kultury tradycyjne, którymi się
zajmuję. Jak tak słuchałem historii o tym medaliku,
to skojarzyło mi się to z jedną z relacji z Krakowa, która była prezentowana w
jednym ze starszych odcinków "Mówią Świadkowie". Tam też praktycznie znikąd
pojawił się medalik, który dosyć szybko też słuchaczowi się niestety ulotnił. A
można powiedzieć, że pani tata przekonał się jakby na własnej skórze, że nawet
osoby takie sceptycznie podchodzące do różnego rodzaju paranormaliów, powiedzmy,
też mogą doświadczać spotkań z niestanym, prawda?
Tak, tak, ja też się z tym spotkałam. Jak
tam czasem ze znajomymi rozmawialiśmy, to też nie jest mój znajomy. No, on nie
wierzę, prawda w jakieś tam zjawiska, ale jak się porozmawia z osobami, to się
okazuje, że każdy w swoim życiu miał coś.
Nawet jeżeli jest takim niewierzącym tutaj sceptykiem, prawda, że coś mu się
przydarza. No i dla mnie ten sam fakt, znając mojego tatę, że on jest taki
sceptyk, że on to taki typowy umysł ścisły, a ja jestem humanista. On jest
umysł ścisły.... I to, że on jest niewierzący, a jednak przyznaje się, że
coś takiego mu się przydarzyło i do tej pory nie wiadomo, co to tak właściwie
było. No, to jest dla mnie argument, że to
na pewno było, bo to nie jest człowiek, który by po prostu sobie takie rzeczy
zmyślał dla, nie wiem, dla jakiejś tam. Jeszcze jak byliśmy dzieciakami, no to
może by chciałby nas nastraszyć, ale ja
tam później, jak dorastałam, też nieraz do tej historii tak nawiązywałam, bo
myślałam: a może go przyłapię na kłamstwie, może tam coś
innego. Ale nie, ta opowieść za każdym
razem była taka sama i on też tych postaci
opisać nie potrafił. Powiedział, że to były takie świetliste postaci. Nie mógł
tak naprawdę stwierdzić, jak te twarze mają czy nie mają twarzy. Jedna była po
prostu wyższa, druga mniejsza. Też tak naprawdę nie da się odtworzyć, bo
to kiedyś była Nowosolna, to jest obecnie
część Łodzi. Kiedyś to była wieś, ale to też. No to moja babcia z tatą kiedyś
kupili tą działkę i no, w sumie tam później to była taka parcelacja gruntów
była i tam też ci nowi z miasta się przenosili na te działki i tak naprawdę
tych takich rdzennych mieszkańców Nowostolnej to już tam za bardzo
nie zostało. Tak naprawdę też nie było kogoś wypytać, czy w tamtym miejscu takie
zjawiska się działy, czy coś. No to już
jest rzecz nie do ustalenia tak naprawdę.
I to jest tylko ta jedna relacja mojego taty.
Zanim przejdziemy do, do innych relacji, do prób jakiegoś wyjaśnienia, skąd mogą
się brać wierzenia czy też obserwacje różnych
istot, jakby znanych z podań i legend ludowych. Pozwolę sobie Panią zapytać, jak
tak ogólnie wygląda praca etnografa? Czego do tej pory udało się Pani
dowiedzieć zarówno z literatury, jak i z badań terenowych?
Jest tego całkiem sporo. Ja tutaj też pragnę, pragnę właśnie nadmienić to, że w
trakcie swoich badań terenowych, z racji
tego, że przeprowadziłam się do Kalisza i zakochałam się w tym mieście,
zarówno jak całej Wielkopolsce Wschodniej, no to właśnie z swojej pracy przede
wszystkim wybrałam sobie ten obszar. Właśnie za ten teren badawczy.
I to zarówno te zwyczaje, tradycje, no ale też te właśnie wierzenia
różnego typu, właśnie te demoniczne, niedemoniczne, jak to się niekiedy
nazywa u nas fachowo. I tutaj też pragnę właśnie nadmienić, czym właściwie jest
teren Wielkopolski Wschodniej. Jeżeli chodzi tutaj o Wielkopolskę, no to mówi
się pod względem historycznym, prawda, że
to Wielkopolska właściwa, tak zwana, no, to są obszary dawnego województwa
poznańskiego i kaliskiego, a także późniejszego gnieźnieńskiego. To trzeba
też pamiętać, że gnieźnieńskie, no to zostało utworzone znacznie później, bo to
dopiero jest tak naprawdę XVIII wiek, za
czasów króla Poniatowskiego, tak, dopiero
to gnieźnieńskie powstało. Wcześniej ten obszar podlegał pod
województwo kaliskie. Gdybyście Państwo
wpisali sobie w Internet mapę Wielkopolski
epoki piastowskiej, to tam wyskoczy taka mapka i to ona tak najlepiej
odzwierciedla ten podział terytorialny. Ta Wielkopolska jest
taką grubą linią tam oddzielona właśnie i
można zobaczyć, który ten obszar jest ten wschodni
i ten obszar zachodni. Na pewno poza tym
okolicami właśnie Gniezna, Kalisza, tych wszystkich ziem, gmin, powiatów, które
podlegają tutaj pod te części, no to na pewno są także obszary Krajny,
Pałuk, ale także i Ziemi Wieluńskiej. No i tutaj też może być
zaskoczenie dla niektórych, dlaczego Ziemia Wieluńska jest uznawana za
Wielkopolskę Wschodnią. Mianowicie jeszcze przed, przed tym, zanim za czasów
kształtowania się tego państwa polskiego,
zanim Wieluń posiadał swoje znaczenie, to to znaczenie przypadało
administracyjno-polityczne pobliskiej Rudzie. No, w tej chwili Ruda
już nie ma takiego znaczenia. To jest miejscowość bardzo blisko
Wielunia, ale właśnie owa Ruda jest właśnie wspominana tutaj, prawda? Jako te
ziemie przynależne tutaj do Wielkopolski Wschodniej. Później też te ziemie
wieluńskie były ziemi wieluńskiej, były
przyłączane także do Bolesława Pobożnego,
już w późniejszym okresie, do właśnie do
tych Wielkopolski Wschodniej. No i tutaj był taki później moment, że ta Ziemia
Wieluńska nam się troszeczkę była... Oddzieliła od Wielkopolski Wschodniej, bo
ona była tam pod to województwo sieradzkie. Znowu wróciła nam na krótki
czas, na czas zaborów, kiedy powstała ta gubernia kaliska. Ale tak jak mówię, są
przesłanki, żeby jak najbardziej tą Ziemię Wieluńską jako część Wielkopolski
Wschodniej traktować. Ja celowo tutaj nakreślam te zasięgi terytorialne
obszaru, na którym pracuję, żeby każdy
miał takie wyobrażenie, które nas tutaj te tereny
jak najbardziej interesują. Jeżeli chodzi o te informacje, które udało mi się
zasięgnąć, przede wszystkim pracując jako
etnograf i zbierając różne informacje, no to są informacje zaczerpnięte z
literatury. Staram się sprawdzać każdą
publikację, na jaką udaje mi się natrafić,
dotyczącą właśnie tych obszarów. Prowadzę tutaj właśnie taką ożywioną
korespondencję z niektórymi ośrodkami. I też to są domy kultury wszelakie, czy
gminne, czy też powiatowe, czy, czy biblioteki.
I tam od czasu do czasu zdarzy się, że ktoś ciekawego podeśle mi jakieś
materiały. Na przykład ostatnio też dostałam
tłumaczenie publikacji z dziewiętnastego wieku dotyczących obszaru właśnie
powiatu mogileńskiego, gnieźnieńskiego. To
była publikacja wydana przez Otto Knopa Sagen und Erzahlungen aus Posen.
I tak jak mówię, to jest publikacja z drugiej, druga połowa-... dziewiętnastego
wieku. Z okolic Koła też bardzo ciekawą publikację z początku lat dwutysięcznych
dostałam. W zasadzie jak piszemy o okolicy Koła, no to tam
nam ta legenda o tych dwóch duchach z zamku, które tam dwóch
kawalerów się o tą dziewczynę pojedynkowało i zginęło, to tam, prawda,
na części internecie nam o tym historia wyskoczy.
A natomiast tutaj, jeżeli chodzi o te, no
to tu też pani z biblioteki była na tyle uprzejma, że podesłała nam
skany też informacji, informacji, które były przed wojną sobie przekazywane do
Koła i też bardzo ciekawych historii, do
których też tutaj jak najbardziej nawiążę, wynikają. Też mamy
poza tymi kontaktami, które nawiązuję poprzez korespondencję, no to też przede
wszystkim sama staram się wyruszać w teren, wypytywać ludzi, czy ktoś może
tam gdzieś kiedyś nie słyszał jakiejś historii, prawda? Jakaś babcia nie
opowiadała jakiejś historii o jakichś duchach, straszydłach. Wiele z tych
informacji zbieram wraz, że po prostu się
tym najzwyczajniej w świecie interesuję, ale też pracuję nad publikacją. To jest
publikacja, którą zamierzam opublikować, no, mam nadzieję, w przyszłym roku się
ukaże. No, to właśnie dotyczy tych wszystkich miejsc nawiedzonych na obszarze
Wielkopolski Wschodniej i tych wszystkich różnych
bytów, które moglibyśmy zaliczyć pod bestiariusz ludowy, czyli ten folklor
żywy. Mam nadzieję, że to się właśnie ukaże. Zbieram te materiały, też zbieram i
zebrałam kilkadziesiąt już tych dosyć ciekawych relacji. Część zasłyszałam sama,
część ktoś był na tyle uprzejmy i zdecydował się ze mną tymi historiami
podzielić. I tutaj też chciałabym taką, jeżeli mogę tutaj też nadmienić taką
kwestię, bo każdemu się te opowieści kojarzą z legendami, podaniami. No i też
chciałabym taką różnicę pomiędzy legendą a podaniem tutaj wyjaśnić, zanim
przejdziemy do tych wszelakich przykładów,
tych różnych miejscowych straszydła, bo to jest dosyć istotna, istotna kwestia,
jeżeli też później będziemy mówić o tym,
jak etnograf się na to wszystko zapatruje. Mianowicie tak: legenda, no to przede
wszystkim jest z samej swojej nazwy. Wynika to z tego, że
opowiada o żywotach świętych. Później legenda mogła być rozpatrywana, pamiętam
legendę o założeniu Krakowa albo na przykład mamy jakieś postaci
historyczne i takie, no, nigdzie nieodnotowanych historii, jak na przykład
o Bolesławie Krzywoustym. Jest taka opowieść, że go kiedyś tam niedźwiedź
poturbował, no i dlatego był krzywousty.
Tego nigdzie w kronikach nie znajdziemy, wzmianki o takim wypadku, ale taka
opowieść gdzieś się zachowała. No i to
jest właśnie legenda, taka niepotwierdzona gdzieś historia. Podobnie jak baśń,
legenda ma te motywy baśniowe, nadprzyrodzone. Natomiast podanie. Ono
często fachowo jest nazywane podaniem wierzeniowym i to ma kilka przyczyn.
Niektórzy badacze właśnie celowo podkreślają tą różnicę pomiędzy
legendą i podaniem, ponieważ podanie ma na celu uwierzytelnienie tego, co sobie
opowiadamy. Że to jest, to jest taka, jak
to jeden badacz określił, kronika ludu. Czyli przekazujemy sobie informacje o
jakichś minionych wydarzeniach. Wiadomo, kiedyś nie spisywano sobie opowieści,
nie było tego słowa pisanego, było tylko i wyłącznie słowo mówione.
I tak na przykład taki przykład, taki najprostszy, który też często studentom
podaję. No to jest to prawda, że był sobie jakiś zły pan. Był zamek
czy tam pałac, który zamieszkiwał. Pierwsze pokolenia mówią: no, to co było,
tak? No, że był sobie zły pan, po prostu bardzo się nad tymi poddanymi nam tutaj
paskudził. Późniejsze pokolenia zaczynają
troszeczkę to modyfikować, bo skoro on był zły, skoro on był niedobry,
no to znaczy się, że chyba te takie kontakty z jakimiś nadprzyrodzonymi mocami
trzymał. No i tu już nam się pojawiają te właśnie podania, wersje te
nadprzyrodzone, że jakiś diabeł się pojawił. No, a jak był zły pan i diabeł,
no to może o jakimś skarbie powiedzieć. A
jak już powiemy o jakimś skarbie, no to, że
ten skarb jest strzeżony przez jakieś złe moce. No i tak legenda nam się jakimiś
różnymi wariantami przeplata. Ja ze studentami robię taki eksperyment. Ja,
powiedzmy, jest grupa dziesięciu osób i
każę na przykład dziewięciu osobom wyjść. Zostaje jedna osoba.
Ja przedstawiam jej jakąś historię i proszę, żeby ta osoba jak najwierniej
opowiedziała to, co ja jej opowiedziałam. No i potem kolejna osoba wchodzi. Ta
osoba, co została w sali, przekazuje informacje i siada. Potem kolejna osoba
przychodzi i tak te osoby dochodzą i dowiadują się
różnych rzeczy okazuje się, bo to, co usłyszeliśmy na początku, to
z każdą osobą ta wersja zaczyna nam się zmieniać. Ja mówię: tak
jest z plotką i tak jest z podaniem, że ta
wersja oryginalna różni nam się od tej wersji, która powstała
później. Czasami z podaniami może być też tak, że one po prostu nam
zanikają. Wiadomo, że gdzieś coś straszy,
ale nikt nie pamięta dlaczego. To też tak może czasem się przedstawić.
No właśnie tak, tak mi się nasunęło teraz,
czy da się w ogóle jakoś dojść do tego oryginału, że to tak ujmę?
Nie zawsze jest to możliwe, niestety. Czasami się okazuje, że po prostu ten
przekaz jest tak niepełny-... Nie dysponujemy takimi materiałami, ee,
źródłowymi, żeby coś potwierdzić. Na przykład w Widoradzu jest takie podanie o
Diable Widoradzkim. To jest właśnie Ziemia Wieluńska, to powiat wieluński.
I tam jest takie nawet powiedzenie to, że
ten człowiek bardzo srogi musiał być ten
człowiek. No, to już tam takie powiedzenie
mówi, taka forma podobna do modlitwy: „Od
wojny i ognia i Widoradza, zachowaj nas,
Panie”. Tak się kiedyś i to jeszcze wiele pokoleń później, ludzie zwykli modlić,
powiadać to. Yy, też w pamięci ludzi nie zachowało się,
kogo dokładnie to powiedzenie się odnosi.
Mówiono natomiast, że gdzieś po bagnach grasuje diabeł, który topi ludzi, zwodzi
na mokradła i albo ci gdzieś tam z karczmy wracający po
tych bagnach błądzą i wracają dopiero nad ranem do domu,
albo już nie wracają wcale. Też są różne opisy mówiące, jak on miałby wyglądać.
Czasami pojawia się pod postacią takiego widmowego konia ze skrzydłami, takimi
upiornymi skrzydłami, takie... jak nietoperza, można tak powiedzieć, a
czasami taka, taka nieokreślona postać. Niektórzy historycy podjęli się próby
wyjaśnienia, mm, kto to mógłby być ten Widorad. I prawdopodobnie to był któryś z
kasztelanów sieradzkich, ale też są spory,
kto to dokładnie był. Jedyne, co w tej historii nam się udało ustalić, no to, że
był po prostu srogi. Czasami tę prawdę faktycznie daje nam się ustalić. I tutaj
na przykład też kolejny diabeł, który nam
się pojawia w tym folklorze wielkopolskim.
To ten słynny diabeł wenecki, czyli ten Mikołaj Nałęcz. No, to tutaj też są te
legendy, jaki on był srogi, jaki był niedobry. Ale tu o Mikołaju Nałęczu możemy
już informacje zweryfikować. On był bardzo zaangażowany
w wojnę, która w średniowieczu, no, to była taka potężna wojna domowa w
Wielkopolsce pomiędzy rodami Nałęczów i Grzymalitów. I on też miał swoich
wrogów politycznych. I ci wrodzy, wrogowie
polityczni, zwłaszcza ówczesny arcybiskup
gnieźnieński Bodzenta, był jego wrogiem. I prawdopodobnie wiele tych takich
informacji, jaki to Mikołaj Nałęcz nie był
zły, demoniczny wręcz. No, to jest tak jak w przypadku tego Draculi. To są po
prostu takie pomówienia przez tych jego przeciwników politycznych, żeby
przedstawić go jako tego złego, niedobrego. Bowiem źródła późniejsze
sugerują nam, jak już później Mikołaj Nałęcz został sędzią kaliskim
i też tutaj, prawda, wyrokował w obecności Jagiełła, Jagiełły, króla Jagiełły i
Jadwigi, że to był tak naprawdę bardzo taki... No, nie ma tam, nie zachowały się
przekazy, żeby on kiedyś wydał karę śmierci.
Nie ma przekazu, żeby on wydał jakąś taką bardzo surową karę. Co więcej, on nam
wprowadził bardzo dużo takich usprawnień do tego systemu
prawodawstwa ówczesnego, które te usprawnienia do tej pory funkcjonują. Więc
tak naprawdę ta czarna legenda wokół Mikołaja Nałęcza, która czyni z niego tego
diabła, no, to jest ten czarny PR, tak zwany, nie? I tutaj jesteśmy w stanie to
zrekonstruować. Czasami, no, no da się tą do tej warstwy, tej prawdziwej
dotrzeć, a czasami to już tak się zatarło,
tak zostało przeinaczone, że dokąd to nie wiemy, o co chodziło. To jest tak, jak
mówię, właśnie też te historie, kiedy ktoś mówi: „No, bo tam takie ruiny, tam
straszy”, ale już tak właściwie nikt nie
powie kto, po co? No bo to się jakoś tak właśnie zatarło w tym momencie.
Pozwolę sobie teraz w tym kolejnym pytaniu nawiązać do
relacji, które czasami pojawiają się w podcaście „Mówią świadkowie” między
innymi. Dosyć powszechnie w relacjach o spotkaniach z żywym folklorem występują
różnego rodzaju duchy, straszydła, stróże. W przeszłości też były dziwożony tak
zwane i inne istoty, jak na przykład zakapturzone postaci. W jednym z odcinków
„Mówią świadkowie” zostały przedstawione
relacje o obserwacjach nawet wilkołaków. Z takich ciekawych zdarzeń można też
wymienić rzekome obserwacje na dawnych naszych Kresach Wschodnich
istoty przypominającej z wyglądu słynnego Big Foota.
Z czasów nam współczesnych z kolei pochodzi, pochodzi właśnie duża liczba
obserwacji takich bliskich spotkań z, z istotami
zakapturzonymi, można powiedzieć. Czy tego
typu obserwacje, dość przecież masywnych
nieraz stworzeń, da się wyjaśnić jakoś w
sposób racjonalny? I na ile istotną rolę może w tego typu zdarzeniach odgrywać
pareidolia, czyli ta zakodowana w naszych mózgach zdolność do szybkiego
rozpoznawania znajomych kształtów, szablonów, jak na przykład twarze,
wizerunki zwierząt? Jaka jest lub może być, ogólnie rzecz ujmując, geneza tego
typu spotkań? Yy, powiem tak, jeżeli chodzi... tutaj też zacznę od tych takich
ludowych ostrzegań, przede wszystkim tych współcześniejszych.
Yy, to tak. No, przede wszystkim, jeżeli
chodzi o to wyjaśnienie, jako etnograf to
mogę powiedzieć, że tak jako etnograf ja nigdy nie mogę napisać w publikacji, że
wierzę, prawda, tym informatorom, że tutaj, prawda, zebrałam sobie sto
pięćdziesiąt relacji i na podstawie tego znaczy się, że jakieś
tam zjawiska nadprzyrodzone są. No bo po
prostu, no, tam lekką ręką to nie będzie uznane, jeżeli chodzi o te tradycje
akademickie. Ja mogę prywatnie wierzyć przynajmniej w część tej historii.... Ale
nie mogę tego zupełnie, że tak powiem,
tutaj publikacji zawrzeć. Muszę tak zawsze z dystansu, jak zresztą to czynił
Baranowski. On też nigdy nie mógł tam, to
jest jego kwestia indywidualna, bo albo on
w to wierzył, czy on w to nie wierzył. No, ale on zawsze z takiego lekkiego
dystansu zawarł. No i też próbował się to wyjaśnić właśnie jak na etnografa to
przystało. I tak: przede wszystkim te wszystkie wierzenia w te nadprzyrodzone
istoty da się wyjaśnić wielorako. Po pierwsze, to wynika z nieznajomości
tamtejszych ludzi, z różnych prawideł, zjawisk występujących w świecie, prawda?
Czasami na przykład mówiono sobie, że jak piorun trzasnął, no to, że jakiś bóg
rzucił piorunem, prawda? Jeżeli na chałupie sobie siedzieliśmy po ciemku i w
nocy słyszeliśmy sobie, że coś tam skrzypi
i stuka, no to też tłumaczono sobie, że to jakieś krasnoludki sobie chodzą
i tam coś robią. Też mamy to zjawisko dotyczące tego, prawda, tej
zmory. O tych zmorach to już w ogóle jest
osobną publikację można by napisać, bo to relacji jest całkiem mnóstwo i to się
różne sposoby, różne sposoby przejawiania się w ogóle zmory są. Nauka przede
wszystkim stara się tą zmorę wyjaśnić tutaj na zasadzie tego paraliżu
przysennego, że to ciało nasze jest po prostu
paraliżowane. Jak się budzimy, no to coś
tam te informacje z mózgu, że się budzimy,
nie do końca docierają do ciała. To jest nie do końca dostrzeżone. No i
doświadczamy tego uczucia ucisku na tej klatce piersiowej. Demoniczny dusiołek.
Tak, tak, też to się pojawia, więc to, to
też różne te nazwy ma. Jeżeli jesteśmy już przy tej zmorze, to też podam kilka
ciekawostek, które właśnie na podstawie moich badań terenowych wynikły. A
mianowicie zmora to często się przedstawia jako
posiadający, prawda, coś, jakaś czarna postać, która dusi.
Ja dotarłam do relacji z kaliskiego Tyńca, gdzie informatorka mi opowiadała, że
mieszkała tam kiedyś jej ciocia albo babcia.
I ta moja informatorka bała się tam w ogóle do tej babki chodzić, bo ona po
prostu tak plastycznie o tej zmorze opowiadała, że ta dziewczyna po prostu
jako dziecko, nastolatka, czy dorosła kobieta była młoda. Ona jakieś
ataki lękowe dostała. Ona sama nigdy ataku zmory nie doświadczyła. Ta
babka czy też tam ciotka owszem. I ją zawsze straszyła. I relacja miała być
taka, że w tamtym Tyńcu, ale to jest tylko relacja z Tyńca, jak ona ta zmora ma,
wygląda. Miała mieć postać chudej kobiety z
długimi, obwisłymi piersiami. Miała siadać
na człowieku i nie dusiła swoim ciężarem, ale te obwisłe piersi wkładała
człowiekowi do gardła i w ten sposób miała się właśnie osoba
dusić. No i tutaj istnieją różne sposoby, jak tą zmorę należało
odegnać. Przede wszystkim na przykład, mam
nadzieję, że to tak dobrze opiszę. Jak
sobie leżymy w łóżku, mamy obok kapcie, to
te kapcie powinny być ustawione tak, że jak wstajemy z łóżka, to my bez
przestawienia tych kapci jesteśmy w stanie
te stopy w te kapcie wsunąć. Jeżeli mamy kapcie czubkami do łóżka, to jest
zaproszenie dla zmory. I tutaj też, prawda, była ta informacja od
informatorki, że zawsze babka ją pouczała:
nigdy czubkami do łóżka, tylko od łóżka, bo ci zmora przyjdzie. Takie było
pouczanie. I też ze zmorą... miał doświadczenia ze zmorą, no.
Mój mąż miał takie gdzieś bardzo doświadczenie, które było uznane za
spotkanie ze zmorą. To miało, to miało miejsce nie w nocy, ale w dzień.
Ja poszłam wtedy do pracy. To była godzina
siódma, ósma. Siódma chyba. On jeszcze spał, bo na popołudnie szedł. No i on
mówi, że on nas słyszał, że wychodzi. Pożegnaliśmy się
i on mówi: słyszę, jakby ktoś zawołał go po imieniu.
I w pewnym momencie poczuł, jak coś by się
przeturlało po nim i go zaczęło dusić. To
po jakimś tam czasie minęło, ale mówi, że to jest tak z jego relacji, to jest
zupełnie inaczej, jak się czyta, a to inaczej, jak się to przeżyje. I to też mi
informatorzy mówili nie raz, że oni to czuli. I to są właśnie te cecha podania
wierzeniowego, tej relacji wierzeniowej, że tego człowieka
to jest wiarygodne, bo albo ja tego doświadczyłem, albo doświadczył tego mój
wujek, ciocia, sąsiad. I dla tych ludzi to już jest
wiarygodne, bo to osoba, która dla nas autorytetem mówi. Zmory. Relacje o tych
zmorach. To nie należy się dziwić, że w ogóle w dzień się zmora pojawia,
bo to też mi informatorzy potwierdzali. Zmora może przyjść do człowieka w dzień,
do południa. I to też właśnie Kolberg odnotował. Ja też to słyszałam. Takie
wierzenia o zmorze, że jeżeli ona przyjdzie do człowieka w nocy, to należy
albo za dnia, to, że tak powiedzmy, do południa, to
trzeba powiedzieć: zostaw mnie w spokoju,
ja ci dam to, czego ty chcesz. I tu się na przykład obiecuje, że da się jakieś
pieniądze. Da się chleb, może być nawet
kawałek, no nie wiem, ciasta, cokolwiek. I
zmora niby według tych wierzeń powinna od nas odstąpić. Ale tak, jeżeli nas
zmęczyła w nocy, to ona przyjdzie w dzień.
I zmora według wierzeń to nie jest żaden
duch. To jest osoba, która właśnie... no, czarownica często wierzenia. W każdym
razie osoba, która ma jakieś nadprzyrodzone zdolności.... żeby, prawda,
jako pod postacią zmory nas męczył. I ona, jak męczyła nas w nocy, za dnia
przychodzi rano i trzeba dać to, co byśmy jej obiecali, bo
w przeciwnym razie będzie jeszcze gorzej.
Jeżeli nas męczyła rano, to ona przyjdzie
około południa, zanim zapadnie zmierzch. I
też trzeba jej dać. No i to też jest cały
ten motyw, że widzimy jej twarz. Wiemy, kto jest zmorą w tym momencie. I to jest
ten pierwsze tłumaczenie, że ta nieznajomość tych zjawisk. Drugie to są,
prawda, wierzenia, wyjaśnienia, takie wierzenia pochodzące z tych
przedchrześcijańskich tradycji, wierzeń. Słowianie wierzyli w różnych bogów,
różnych duchy opiekunce, jakieś istoty nadprzyrodzone
i na przykład krasnoludki. W Wielkopolsce
nazywa się w ogóle cokolwiek, co pochodzi
z podziemi, jest nazywane podziomkami. I to już nam sugeruje tutaj, że
te istoty to już ten świat podziemny, czyli pojawia
nam się tutaj wierzenie, czy to pod postacią krasnoludka, jakiegoś domownika.
Pojawia nam się duch przodków, który chce albo nam pomóc, albo
zaszkodzić. To są różne sytuacje. Czasami mogą to być też jakieś istoty,
może kiedyś jacyś bogowie albo na przykład duchy opiekuńcze, które
zostały pod wpływem kultury zdemonizowane. Dla pogan może one nie miały takiego
negatywnego wydźwięku, ale później, no,
żeby prawda, to nie stało to w opozycji do
tego, co chrześcijańskie i prawda obok jakieś to, to musi być jakiś duch zły.
I tutaj też właśnie z tych pytań, które się pojawiły u mnie na mailu,
które pan mi przesłał, też bardzo ciekawa relacja, która zwróciła moją uwagę, to
jest to, że ktoś pisał właśnie o tych bańkach, że tam ze Śląska ta relacja
była, że zostawiano jakieś jedzenie na polu, żeby jakiejś istocie, żeby
nie zaszkodziła nam, bo jeżeli byśmy tego jedzenia nie zostawili w bańce, no to by
ktoś te pole powyrywał buraki, powysypał ziemniaki. I faktycznie-
No, dosyć sporo tego pokarmu tam było. Tam była bańka z mlekiem i pół bochenka
chleba. To nie byle co. Tak, tak. Więc to powiem szczerze, w
Wielkopolsce też w różnych obszarach takie coś się nam pojawia, że
pola żyją stworzenia, które trzeba, no właśnie, darzyć szacunkiem, zostawić
jakiś, jakiś przedmiot. Może nie spotkałam
się z tą relacją, żeby zostawiać tą bańkę czy ten pół chleba, ale były pewne
elementy, które wskazują na pokrewieństwo tych wierzeń. Na przykład, jak były
dożynki, to w okolicach Ostrzeszowa, jeżeli się nie mylę, był taki zwyczaj:
ostatni snopek, który został na polu, bo
to w ogóle w Wielkopolsce i nie tylko. Jak kończyliśmy żniwa, to zawsze na polu
powinien zostać jeden snopek i wierzono, że to właśnie jest schronienie dla tych
duchów polnych. W okolicach Ostrzeszowa w ten snopek wkładano jakieś
żywego królika, żywego jakiegoś zajączka, kogutka czy
piórkę. I to niby taka ofiara była dla
tych duchów. Niekiedy to się przeniosło na zwyczaj dekorowania tych wieńców
dożynkowych, z którymi szło się kiedyś do dworu
dziedzica, że po prostu te kurki takie czy te zajączki wkładano w te wieńce
dożynkowe. Czasami też pojawiają nam się takie
przekazy o istotach wodnych. Na przykład w Trzemesznie koło Gniezna
była taka relacja, jedno źródło. Ona taka
niekompletna była, a potem znalazło się wyjaśnienie, dlaczego jest, jak jest, że
kiedyś tam należało pod poświęconym dębem
w noc świętojańską złożyć ofiarę trzech kogutów. No i też to jedno źródło
nie tłumaczyło dlaczego, ale już sugerowało, że prawdopodobnie jest jakiś
zwyczaj przedchrześcijański. Mogło tak być, że właśnie w okolicach Trzemeszna,
właśnie pod dębem, który był drzewem świętym,
składano takie ofiary. W innym źródle pojawiło się trochę rozwinięcie
tej opowieści. Mianowicie historia o tym, że w pobliżu mieszkał kiedyś hrabia,
którego trzej synowie się utopili w tym jeziorze trzemeszyńskim
i dlatego na pamiątkę właśnie tej śmierci, żeby po prostu jezioro nie żądało
ofiar od ludzi, składano właśnie pod tym dębem
trzy koguty. Prawdopodobnie ta opowieść o tych synach hrabiego jest opowieścią
późniejszą i nakłada się na te wierzenia składania ofiar pod dębem, które mają
genezę przedchrześcijańską. Z kolei na ziemi wieluńskiej jest taki młyn. On
bardzo tam w okolicy słynie, że jest nawiedzony. To jest miejscowość
Kochle i tam też raz do roku powinno się wrzucić gąsiora albo coś do
rzeki, żeby nikt przez cały rok nie tonął.
Tam w ogóle o tym młynie się opowiada, bo
to jakieś historie, że jakiś tam diabeł w tym młynie jest i dlatego właśnie tak
się, jak zbliża się czas ofiary, to trzeba
to się trochę hałasować, zaczyna stukać.
To jest znak, że zbliża się czas, żeby tą
ofiarę złożyć. Prawdopodobnie ta opowieść o tym diable też jest takim echem tych
wierzeń, że o tym duchu wodnym, żebyśmy nie tonęli, też trzeba złożyć. Czyli mam
już tutaj dwa wyjaśnienia tych wierzeń....Yy, kolejne wyjaśnienie to
też często jest przeświadczenie, że czasami te by-byty nadprzyrodzone pochodzą
od osób zmarłych śmiercią nadprzyrodzoną. Yy, czyli na przykład,
yy, mamy taką sytuację: rytuały, prawda?
Rytuały przejścia. Czyli opuszczamy stan społeczny A i chcemy przejść sobie do
stanu społecznego B. Pomiędzy nimi jest stan, który jest stanem
marginalnym. Możemy danej osobie zaszkodzić. Yy, czyli jeżeli mamy, dziecko
się nam urodziło, ono jeszcze, yy, należy do świata duchów. Tak wie- z
wierzenia. Chrzest czy jakikolwiek rytuał
włączający do wspólnoty sprawia, że żadne duchy nie powinny mu zaszkodzić. Ale
pomiędzy tym rytuałem a narodzinami jest
ten moment, gdzie to dziecko jest narażone na oddziaływanie
sił nadprzyrodzonych. Jeżeli to dziecko umrze w czasie porodu lub nieochrzczone,
czy bez tego rytuału jakiegokolwiek tam, ze względu na religię i wiarę,
to może przeistoczyć się w upiora. I to, to są właśnie takie stany graniczne,
jeśli chodzi o dzieci. Jeżeli chodzi o ślub, to na przykład jest sytuacja, że
jeżeli panna nie zdąży albo zaręczona już dziewczyna
nie zdąży wyjść za mąż, jest takim... Nie jest już panną, ale jeszcze nie jest
mężatką i też umrze albo coś jej się stanie i w wyniku tego jej dusza jakoś tam
przeistoczy się w jakiegoś upiora. Czyli mamy znowu tą sytuację
graniczną. To samo jest z osobami, yy, niepochowanymi właściwie. To są
samobójcy, to są różni zabójcy, którzy byli gdzieś tam na rozstajach dróg
chowani. Yy, czasami są to osoby, które
nie były w trakcie pogrzebu, yy, wyłączone
ze społeczności lokalnej. Czyli tak jak w Wielkopolsce, w różnych częściach jest
zwyczaj, że, yy, przenosząc trumnę, powinno się na
przykład trzykrotnie tą trumną zastukać o
próg albo tam też powinna się znaleźć przy progu siekiera. To jest masa takich
rytuałów właśnie wyłączających, żeby ten człowiek nam jako upiór
nie wrócił. Czasami, jeżeli na przykład zwłaszcza z tymi, ee, osobami, które
nie zdążyły wyjść za mąż, to też często pogrzeb dla nich pod względem rytualnym
jest elementem zastępczym wesela, bo tak: miał chrzest,
ma pogrzeb, ale ten środkowy rytuał ślubu nam gdzieś wypadł. No i tu się gdzieś
pojawiała obawa pod względem kulturowym, że ta osoba powróci nam jako upiór.
Dlatego w kulturze ludowej, yy, chowano w
sukniach, chowano właśnie w jakichś takich
akcesoriach ślubnych, wiankach rucianych.
Rozmaryn wkładano, bo to właśnie, czy to było dziecko, jakaś dziewczynka, czy to
już była dorosła panna, czy kawaler, to ten, ta, ta forma ślubu
i pogrzebu, takiego symbolicznego ślubu, którym był pogrzeb, miała zabezpieczyć
społeczność, że ta osoba już nie wróci do tej lok... wspólnoty lokalnej
społeczności. Jeżeli chodzi o takie wytłumaczenia, yy, tutaj, prawda,
zaczerpnięte właśnie o tym Big Footie, o tym wszystkim,
to powiem tak: no, ja to się mogę wytłumaczyć, te wszystkie zjawiska
pod kątem, jakim powiedziałam, że to się
przeplatają te elementy, prawda, różnych
wierzeń, nieznajomości różnych zjawisk w przyrodzie, prawda? Wiara w moc różnych
rytuałów. Yy, nie jestem tutaj takim specjalistą od
badania tych zjawisk różnych. Podejrzewam, że część zjawisk, których osoby
doświadczają, yy, i nazywają te zjawiska spotkaniami z żywym folklorem,
yy, no, może być takim właśnie nadinterpretowaniem danego. Bo wiadomo,
każdy... Coś się komuś nadprzyrodzonego stało
i to człowiek: „Wow! Ja tego nie potrafię
wyjaśnić", prawda? Yy, i to już tam czasem sobie coś dopowiemy, czasem coś
nadinterpretujemy. Więc też czasami jest
ta kwestia interpretacji właśnie zjawiska.
Yy, czasami właśnie to są te dopatrywanie
się, prawda, kształtów w czymś, czego, no,
nie wiem, no, komuś się tam plama rozlała
i jakieś tam mu się coś objawiło rzekomo w tej plamie, nie?
Widzę buzię w tym tęczu słynne nagranie.
Tak. Tam Rana Jezusa, radości i tego typu
sprawy. Yy, no, jest na pewno jakaś grupa zjawisk, o czym już powiedziałam na
początku na przykładzie mojego taty, że
tego, no, wyjaśnić się niekiedy nie da. Że
faktycznie są, takie jest grupa zjawisk,
które byśmy, choćby nie wiem, jak starali
się, no właśnie, nie da się tego w sposób namacalny uchwycić. I to jest właśnie
problem, dlaczego się nie da? Czy to jest
tak, jakiś inny wymiar istnieje, czy to
jest, yy, w inny sposób, no, nieuchwytne? Nigdy nie próbowałam tego rejestrować
właśnie pod tym kątem, tutaj, prawda, technicznym, że tak to
ujmę. Zawsze zbieram te relacje i tak, no,
interesowało mnie, próbowałam je jakoś wyjaśnić
albo po prostu zapamiętać w ten sposób. Ciężko mi też tutaj tak do końca się
odnieść. Tu było też takie bardzo ciekawe pytanie: dlaczego w ogóle, yy, po
drugiej wojnie światowej zaczęły nam znikać te relacje różne?
Niektóre, niektóre nawet po pierwszej wojnie światowej. Tak.
Bo tutaj mamy na przykład, yy, mamy na
przykład przykład. To trzeba być mną, żeby
taką konstru-konstrukcję językową użyć. Mamy przykładowo, yy, doniesienia może
nie-niekoniecznie z terenu Polski, ale z terenu innych krajów, tego naszego
słowiańskiego obszaru językowego. Mamy chociażby doniesienia o tak zwanych
szumskich deklach, czyli dziwożonach, które jakoś tak, yy-...prawdopodobnie
urwały się właśnie w okolicach pierwszej wojny światowej.
Jaki wpływ na zmniejszenie się liczby relacji o tego typu zdarzeniach i
spotkaniach z różnymi dziwnymi istotami,
yy, miały właśnie wydarzenia typu pierwsza wojna światowa, druga wojna światowa,
różne inne zawieruchy? Yy, przede wszystkim są to zjawiska
społeczno-polityczne, prawda? Ludzie pomału zaczęto- stary model życia, prawda,
osób z wsi, bo nie zawsze to w miastach też oczywiście opowiadałam o tego typu
rzeczach, o czym też wspomnę między innymi
na przykładzie Kalisza. Yy, oni tak, no, ludzie żyli sobie na wsi, prawda? Z
dziada, pradziada w jednym miejscu. Rzadko kto się tam przenosił, bo nie zawsze
mógł, bo to niekiedy go tam te regulacje prawne w jednym miejscu trzymały. Życie
było, prawda, jednostajne. Tak żyliśmy, jak żyli nasi przodkowie. Rzadko była
sytuacja, że ktoś się wzbogacił, ze wsi, przeniósł się do miasta. Yy, pierwsze,
pierwszą, drugą światową, przed pierwszą
wojną światową już, prawda, nastąpiła ta
rewolucja przemysłowa. Coraz więcej ludzi
przenosiło się ze wsi do miasta i zaczął zmieniać się styl życia. To nie tylko
skutkowało tym, że ci ludzie odrzucali wiarę w jakieś paranormalne rzeczy, w
jakieś zjawiska nadprzyrodzone. Zaczęto pomału zmieniać. Odchodzono od
tradycyjnego budownictwa drewnianego. Coraz częściej na wsiach pojawiały się
domy ceglane. Zaczęto też ubierać się bardziej już na modłę miejską. Czyli ten
strój ludowy też już nam zaczął tutaj pomału zanikać. Zaczęto
też właśnie odchodzić od wierzeń. To też
tak, tak jakaś ta religijność ludowa, ta
magia, bo też bardzo ciekawe zjawisko na wsi,
już pomału zaczęto odchodzić. Najbardziej
wyraziste, no to jest to po tej drugiej wojnie światowej, kiedy to zupełnie te
wszystkie struktury społeczne nam się tutaj porozkładały, zmieniły się różne
systemy polityczne i też czasami, no właśnie, no, było takie
wyśmiewanie troszeczkę, no, no to ty w duchy wierzysz? No, no, tak, polne duszki
chodzą i takie, no właśnie, wcześniej przetraktowanie tego typu zjawisk.
No też chyba, chyba duży wpływ na to miał
zwiększony dostęp do edukacji, szczególnie wyższej.
Tak, to też edukacja i to często właśnie
moi informatorzy. Czasem zauważam, że no, babcia, pradziadek to by dużo
opowiedzieli, bo oni dużo takich historii
znali, ale ja to już tak za bardzo nie. No, bo nie chciałem słuchać, no bo to za
głupoty uważałem. No i czasami są ludzie, którzy na tym kończą, a czasami no bo
szkoda, no bo można byłoby czasem tego posłuchać jednak. I
też miałam kiedyś tutaj, prawda, kontakt z takim jednym panem. On
pochodził z rodziny szlacheckiej. Po wojnie jeszcze była ta możliwość, że ci
osoby pochodzące z tych rodzin szlacheckich mogli w tych majątkach
zamieszkiwać. I tam też oni w jakimś dworze zamieszkiwali i jego matka bardzo
interesowała się właśnie tą ludowością. I tak się interesowała, że jak były na
przykład darcie pierza, jakieś tam inne takie zwyczaje, to ona zapraszała do
siebie. I właśnie wtedy można było posłuchać, co
ludzie ze wsi opowiadają. To jakieś pieśni
ludowe i często były takie opowieści, no właśnie z folkloru
ludowego. No i ten pan powiedział: „Wie pani co? Ja żałuję, żeśmy tego nie
spisali, bo tych historii było multum". Ten pan to tam chyba jedną historię już
zapamiętał. Jakoś mu się w pamięci wyryła, że
jakaś chyba z tych dziewczyn z tego darcia pierza tam z tego dworu wychodziła.
No i tam kiedyś ją właśnie usłyszała jakieś kroki za sobą. Obróciła się i
zobaczyła, jak same drewniaki za nią idą. I to tak
wystraszyła się, pobiegła do domu. To jest jedyna historia, którą ten pan
zapamiętał, ale tego było po prostu multum. To nie wiem, mogę sobie
przytoczyć. Tu właśnie też przechodząc do
tej kolejnej części. Nie wiem, ile mamy czasu, bo też się trochę rozgadałam.
No, czasu mamy, też czasu mamy jeszcze
dosyć sporo. My nagrywamy dzisiaj w środę.
Jest godzina szesnasta jedenaście. Mamy
chyba czas jakoś do dziewiętnastej, jeżeli dobrze pamiętam. Dobrze.
Ale chyba, chyba czterech godzin, czterogodzinnej audycji raczej nie
zrobimy, bo to jednak też jest spory wysiłek, ale czasu jeszcze mamy dosyć
sporo, także możemy przejść do tych takich
najciekawszych pani zdaniem przykładów
zaczerpniętych z literatury, a dotyczących
kategorii istot nadprzyrodzonych. No i,
no i też myślę, że możemy wspomnieć coś o
bardziej takich współczesnych zdarzeniach, które zdarzyło się pani zasłyszeć w
trakcie badań terenowych. Bo mimo wszystko, mimo tych za wielu historycznych
i innych czynników, to jednak relacje o spotkaniach z żywym folklorem pojawiają
się również i dziś, prawda? Tak, tak, można to spotkać. Jak
najbardziej. To jest tak samo jak z tymi
różnymi czarami, prawda? Ja też w swojej
pracy badawczej miałam w ogóle styczność,
spotkać się z szeptuchą i przeprowadzić wywiad z szeptuchą w ogóle. I to też tak
niektórzy mówią a zabobon, prawda? Nie powinno. Ciągle tego słowa strasznie nie
lubię, bo... Yy, generalnie rzecz biorąc, trzeba mieć na uwadze też to, że my
patrzymy z perspektywy naszych czasów. My
jesteśmy bardziej, nikt nie chce się gogo
urazić, ale jesteśmy bardziej wykształceni
od naszych dziadków, pradziadków, prawda? Oni często nie mieli dostępu do takiej
edukacji, jaki my mamy teraz. Oni właśnie wiele zjawisk nie potrafili sobie
wyjaśnić, wielu rzeczy nie rozumieli. My już to
rozumiemy i nam jest łatwo oceniać, że ktoś w głupoty wierzy, w głupoty wierzył,
prawda? Ale gdybyśmy żyli w tamtych czasach, w tamtym kontekście historycznym,
no to byśmy też w to wierzyli. I dla nas to, w co oni wierzyli, też byłoby czymś
codziennym, powiedzmy szczerze....Więc tutaj nie ma tak naprawdę tego jak
podważać. Yy, i tak. No, jeżeli chodzi o te takie
relacje tutaj, yy, z tym czarami, no to też właśnie mówi się, że: a po co gusła,
po co ten? I ona sama szeptucha mi przyznała, że mamy dwudziesty pierwszy
wiek. Ona ma pełno klientów. Przychodzą ludzie z różnymi problemami. Też tutaj,
prawda, warto też powiedzieć, że nie ma
tych starszych relacji i przejdziemy se do tych współcześniejszych. Yy, bardzo
ciekawy jest też, niedawno natrafiłam na to, yy, w folklorze krainy
takie, to się ma odzwierciedlenie w nazwach lokalnych. Yy,
bardzo właśnie, właśnie w okolicach powiatu sępoleńskiego bardzo
charakterystycznie zapisały się przekazy o tamtejszych diabłach.
I na przykład oni tam mają takie, na przykład jest wieś Iłowo,
której, yy, kolonia nazywa się Diablim Kątem. Tam później były takie próby po
drugiej wojnie światowej, żeby ten Diabli Kąt przemianować na,
yy, Anielskie Góry. Gdzieś indziej jest na
przykład jezioro Mochel, które też jest związane z jakimś lokalnym diabłem. Jest
też jezioro Jucha, jest też Czarcie Jezioro albo Diabelskie Jezioro.
To są okolice Więcborka. Gdzieś tam jeszcze, a! We wsi na przykład, tak dla
przeciwwagi podam na przykład jest taka wieś, yy, nie pamiętam, jak ona się
nazywa... Zagórzańska Osada albo Zagórecka Osada, a w każdym razie ta część się
nazywa tam koło niej Dwanaście Apostołów. Dla przeciwwagi. To
mieliśmy diabły, to nam się pojawiają też
te anioły. I gdzieś jeszcze jest czarna
albo Diabelska Góra, zwana czasem Cygańską Górą. I jakie tam ciekawe historie w
ogóle tam z tymi diabłami wynikają? A mianowicie właśnie w okolicy jeziora
Mochel jest takie przekonanie, że tam w tym
jeziorze mieszka diabeł, który kiedyś rzucił głaz. Zrobiła się taka dziura,
wyrwa taka jakby i to się po prostu przez stulecia
napełniało wodą. I tak powstało to jezioro
zamieszkane przez jakieś różne moce. Yy, to też wiadomo, też często właśnie te
opowieści o diabłach to też tutaj, prawda,
wyjaśniają, czemu na przykład przypadki utonięć ludzi. To ludzie toną. No bo
często w tych wierzeniach te wyjaśnienia
tłumaczą nam, że jakaś siła nadprzyrodzona tych ludzi tam ściąga i topi.
W okolicach jeziora Mochel jest taka miejscowość, Orzełek się nazywa
i tam taki młyn stoi. I też jest opowieść
o tym, że pewien parobek udał się tam. No i widział, prawda, cztery, nie jeden,
nawet czterech diabłów pracujących w tamtejszym młynie. Każdy z tych diabłów
miał odpowiadać za jakąś rzecz. Jeden roznosił kamienie po polach, no, czyli
tutaj utrudniał życie rolnikom. Czasem też
w tym worze miał jantar, czyli bursztyn, który czasami z tego wora wypadł. No i
można było znaleźć. Też jest takie ciekawe, że w tamtych okolicach
on sobie, ten diabeł, rozwoził te kamienie, jeżdżąc wozem i czasem można
było w okolicach właśnie tego jeziora zobaczyć taki ognisty wóz, którym pędził
diabeł i te kamienie rozrzucał. Inne diabły. Na przykład ten drugi diabeł
odpowiadał za pijaństwo. Czyli, prawda,
mężczyźni szli do karczmy, upijali się, a potem bili swoje żony
i dzieci. Czyli te problemy społeczne były
tutaj tłumaczone przez tą postać diabła, że no, diabeł namącił. Yy, trzeci z
diabłów miał na przykład stawiać miskę z mąką na progu, gdzie jest dużo
dzieci, a wiadomo, dużo dzieci, no to trącą, rozsypią. No i ta mąka nam pójdzie
w niwecz. Czwarty diabeł mełł mąkę, ale to też tak się przekładało,
że jak tak jakoś tą mąkę pokracznie mełł, że często właśnie jak ludzie mieli
we wsi mąkę, to ta mąka się tam jakoś im psuła. Niedaleko też okolic jest to
jezioro, które jest powiedzmy Diabelskie Jezioro. No, często miewa ten przydomek
Czarne Diabelskie Jezioro. Ono znajduje się niedaleko Więcborka
i tam też jest opowieść, że tam też w tym
jeziorze zamieszkuje diabeł. Ono w ogóle
też takie są legendy. Tam krążą podania,
przepraszam, yy, że czuć w ogóle od tego
jeziora siarkę często. Nie wiem, czy tam są jakieś po prostu źródła pod
powierzchnią wody, bo niektóre wody, zapachy wód mają taki zapach siarkowaty i
to stąd ten zapach siarki. Ale okoliczni mieszkańcy są przekonani, no że właśnie
to tam właśnie dowód na bytności diabła w tamtym miejscu to ten zapach siarki i
taka, taki ciemny kolor dna i wody tego
jeziora. Stąd często się mówi, że właśnie to Czarne Jezioro. Też, jeśli chodzi o
takie wodne relacje tych wodnych bytów, to są te... To
na przykład jest też w okolicach Gniezna, tymczasem, jezioro. Ono się nazywa
Myszonek, ale okoliczni ludzie nazywają je
Utratą. No i też tam jest opowieść, że to była osada
jest utrata, że tam kiedyś obszar jeziora
i ona kiedyś została zatopiona. No bo ludzie z okolicy, zamiast iść do kościoła,
chodzili do karczmy i sobie pili. Któregoś razu w kościele nie pojawił się
żaden człowiek poza małą dziewczynką. No i ksiądz się bardzo zdenerwował i
przeklął wszystkich mieszkańców. No i wtedy woda zalała miejscowość, którą
nazywano to jezioro właśnie Utrata, no bo utrata po tej miejscowości. Okoliczni
ludzie z tego, co wiem o tym jeziorze, opowiadają sobie i jego okolicach bardzo
różne, mm, opowieści.... Czasami można spotkać właśnie białą dziewczynkę, tak
braną na biało. No i to według opowieści ma być ta dziewczynka według
legendy. Niektórzy twierdzą, właśnie tam
wędkarze, którzy tam się udają łowić ryby,
czy też właśnie pływają łódkami, że to jezioro ma podwójne dno. Czy też
na przykład czasem słychać jakieś takie, no, dziwne odgłosy dobiegające z tego
jeziora. To też tak niekiedy po zmroku ludzie ponoć, zwłaszcza w jakichś tam
określonych okresach roku, właśnie w te okolice tego jeziorka
Myszkonek, nie chcą za bardzo chodzić. No bo tam właśnie czasami na przykład się
mówi też, że czasami jakieś tam widmowe tabory cygańskie się pojawiają, jakieś
duchy, różne widziadła, które gdzieś tam ludzi mącą
i gdzieś tam tą drogę. Jakieś takie istoty pojawiają się, straszą tych ludzi.
Na pewno też taką ciekawą opowieścią jest tutaj okolice Wieruszowa.
To jest też okolica wsi o nazwie Bocian. Tam jest kilka wsi.
Ja w tej chwili już nie pamiętam nazw, a się mówi na to takim
trójkącie nawet w okolicy takiej miejscowości. Tam tak,
zwłaszcza w Bocianie, do jakichś dziwnych
zjawisk ma dochodzić. Kiedyś opowiadano sobie, że gdzieś tam przy drodze czyha
diabeł, a właściwie diablica pod postacią starej baby, która gdzieś tam ludzi na
jakieś manowce często właśnie topieliska wodzi. Też jakaś topielica ma się tam
właśnie w okolicach pojawia, która też tych ludzi gdzieś tam wabi i topi. Czasem
pojawia się w ogóle postać i to też właśnie chyba to jest bardzo
charakterystyczne, zwłaszcza dla tej części Wielkopolski
Wschodniej, która należała do tej, do tej guberni kaliskiej, chyba pod zaborem
rosyjskim, bo tam też był ten podział w pewnym momencie na
Wielkie Księstwo Poznańskie i Królestwo Polskie. No, Kalisz i gubernia kaliska,
no, to była właśnie tutaj ta część rosyjska
i też te okolice Wieruszowa także. I często pojawia się taka postać, ptaka
wodniarza albo ptaka zwodniacza. Ja to gdzieś czasem w literaturze widziałam.
Dopiero później troszeczkę się dowiedziałam, szperając,
że czasami ten wodniarz to zwodniacz. To
był taki coś podobnego do bażanta było, że
prawda gdzieś tam się pojawiało w krzakach. Słychać było jego odgłos. Człowiek chciał
go złapać. Wiadomo, na wsi bieda. No to jak się bażant stracił, no to zawsze dla
rodziny jakaś okazja do zjedzenia czegoś odświętnego
było. No to człowiek chodził, chodził za tym zwodniaczem. W pewnym momencie nikt
tego zwodniacza nie widział, słyszał tylko jego głos i gdzieś ten człowiek się
topił. No to też właśnie w okolicach tej właśnie wsi Bocian, w okolicach właśnie
Wieruszowa ma się też to pojawiać. Tam też jest jakieś miejsce w ogóle w tym
Bocianie czy też w którejś z tych sąsiednich wsi, że często dochodzi do
jakichś wypadków. No i też jest takie przeświadczenie mówiące o tym, że
musiało coś tam się kiedyś stać, bo na przykład były wypadki, że kiedyś
jechały dwa konie, wozy zaprzężone w konie naprzeciwko siebie
i jakoś tak się te konie spłoszyły i jakiś
tam, któryś z tych woźniców się gdzieś tam nadział na ten dyszel i zmarł. Często
są właśnie jakieś dziwne wypadki i tam ludzie też z tego miejsca wiem. W ogóle
tam właśnie te okolice Bociana, to jakoś tam też tak
tamtych okolicach owiane właśnie złą sławą, bo coś tam się dziwnego,
nadprzyrodzonego często dzieje. Też taką relacją, ciekawą
historią. No to też jest tutaj okolice Wilczyna, niedaleko Konina.
To są takie opowieści też właśnie z tymi wodnymi duchami
związane. To też tam mi informator jeden opowiadał, że kiedyś to trzy niezależne
osoby miały gdzieś tam relacjonować różnym osobom, które opowiadały później tą
przygodę swoją. To z jeziora widzieli, jak
wyłania się takie czarne, kosmate coś. I to też najpierw jedna
osoba opowiadała, później w tym samym czasie zupełnie druga niezależna osoba też
to komuś widziała, że takie czarne, kosmate coś z tego jeziora Wilczyńskiego
wychodzi. Jeżeli chodzi na przykład o okolice Kalisza,
no to też każdy kojarzy Kalisz gdzieś tam
z relacjami o tej Dorotce, która ma się pojawiać koło Baszty Dorotki. I to jest
taka legenda, najbardziej kojarzona z Kaliszem. Jednakże
jak poszperałam troszeczkę w źródłach archiwalnych, to okazało się, że ten
Kalisz ma tych legend znacznie więcej. Ja
też właśnie niedawno weszłam w posiadanie skanów, dokumentów, materiałów
z lat osiemdziesiątych. Tam były organizowane różne konkursy
folklorystyczne z lat osiemdziesiątych. I
to też jest taki dowód na to, że w latach
osiemdziesiątych jeszcze ludzie nie bali
się pisać właśnie takich różnych historii
o duchach, nie o duchach, bo tam właśnie
jest pełno tych relacji, że komuś coś się przydarzyło. Podejrzewam, że jakbyśmy
teraz gdzieś w jakimś mieście to zorganizowali, to by się ludzie, tak
przynajmniej większość ludzi bałaby się o tym zwykła do miasta, że gdzieś to w
gazecie opublikują. A wtedy nie. Wtedy właśnie ludzie bardzo śmiało opisywali
jakieś tam swoje różne przygody z duchami i na przykład bardzo taką czarną sławą
właśnie w Kaliszu miał szczycić się tak
zwany Diabelski Dołek. Diabelski Dołek to
było takie miejsce na Prośnie. Tam była taka plaża, niedaleko mostu kolejowego,
gdzie było bardzo dużo utonięć. Tam się nawet mówiło, że nieraz
całe łodzie potrafił, bo tam było chyba z
dziesięć metrów głębokości. Jak tam któreś
źródła wspominały, czytałam.... To było bardzo głębokie. Teraz tam byłam, przed
wojną chyba było mniej na Prośnie niż współcześnie, bo teraz no to faktycznie aż
tak głęboka nie jest. Kiedyś tak było i właśnie ponoć nurt czasem naciągało,
przyciągało tych ludzi. To się nawet mówiło, że
rybacy, wędkarze, którzy w tamto miejsce
przychodziło, właśnie ten Diabelski Dołek
omijał, no bo tam było najwięcej na całym
tym odcinku Prosny w okolicach Kalisza, najwięcej utonięć. I o tym, że tam
dochodzi do takich nieszczęsnych wypadków, no to świadczyły krzyże. Tam jakieś
krzyże były postawione, no które te ofiary
śmiertelne upamiętniały. To bardziej tacy zabobonni. Przepraszam za to
określenie. Tacy przesądni. Może tak to zastąpmy. Ludzie
często żegnali się albo nawet woleli gdzieś tak nadrobić troszeczkę drogi,
ominąć to miejsce, żeby w okolicach tego miejsca
nie przechodzić, bo... No właśnie. Słyszano podobno różne jęki, różne
odgłosy. Teraz w Kaliszu podejrzewam, że jak ktoś się lokalną historią nie
interesuje, jakby się zapytać współczesnych Kaliszan, co to był
Diabelski Dołek, no to raczej z tym już nie będą kojarzyli. Ale przed wojną to
miejsce było bardzo dobrze znane. Też w okolicach Kalisza miał być gdzieś
ukryty skarb. I to też była relacja właśnie z tego konkursu folklorystycznego
jakiejś pani, właśnie z tych lat osiemdziesiątych. Albo ona, albo jakaś
znana jej osoba miała pójść na łąki w pobliżach Kalisza zrobić komuś żart,
nastraszyć go. No i tak się to skończyło dla niej
przygoda taka, że to nie ona nastraszyła kogoś, ale to ona była tą osobą
wystraszoną. No bo właśnie widziała jakiegoś czarnego psa o takich świecących
oczach. No i tam ktoś miał jej powiedzieć: "No, nic dziwnego, że ty tam to
widziałaś, bo tam podobno jest jakiś skarb ukryty". Te czarne psy w okolicach
Kalisza to one tak, jak czytam te różne relacje czy nawet słyszę, to one dosyć
często miały być widywane, bo kiedyś w Kaliszu był zamek. Jego
fundamenty, część fundamentów zamku znajduje się przy liceum Asnyka. Wcześniej
też właśnie ten zamek upamiętniał taki krzyż, który tam miał
stać. I przy tym krzyżu często właśnie taki czarny pies miał być, taki widmowy,
czarny pies widywany, to on tam często
przesiaduje. No, dlaczego przesiadywał? Po
co? Też tego tak naprawdę nie wiadomo. Inne właśnie takie doniesienia o tych
wilmowych, czarnych psach, no to pojawiają
się na przykład z okolic Puchar. To też jest tam bardziej w okolice
Pleszewa. Z tego, co pamiętam, to też jeden informator opowiadał mi, że tam jest
taki krzyż, koło którego też ma być taki czarny, upiorny pies widywany
i podobno jego ojciec, właśnie tego informatora, miał mieć taką przygodę, że z
jakimś kolegą wracał z jakiegoś właśnie
miejsca, z jakiejś miejscowości, też wsi. I jakaś taka mgła się tam właśnie w
okolicach tego krzyża pojawiła. Oni się jakoś tam niby szli obok siebie, ale w
którymś momencie się rozdzielili. Ten właśnie ojciec tego kolegi to chyba całą
noc tam gdzieś błądził. Nie mógł trafić. Dopiero nad ranem się jakoś pojawił, a
okazało się, że ten kolega, z którym został rozdzielony, zginął. Miał wypadek,
wpadł pod samochód czy coś tam się stało i
zmarł. No i w każdym razie ta okoliczna ludność tłumaczyła to sobie: no, że ten
pies, to tam prawda, nie bez przyczyny się
pojawia. Jakieś nieszczęścia czasami na ludzi
sprowadza. W Kaliszu też gdzieś, nie pamiętam, na której to ulicy miało być,
ale też taka ta z lat osiemdziesiątych relacja była, że
pojawia się czasem taka czarna, cienista
postać bez głowy. I też czasem ponoć tam
niektórych ludzi, którzy przechodzili, to czasem ta postać miała w zwyczaju, no,
powiedźmy, ścigać na przykład. To tyle, jeśli chodzi o te kaliskie duchy. Jeżeli
przejdziemy do innych miejscowości, to
właśnie à propos tych skarbów poukrywanych w różnych miejscach, to na przykład
niedaleko, na obszarze Puszczy Pyzdrskiej
jest taka miejscowość, nazywa się Zagór.
I tu też mam informację, którą otrzymałam
w nagraniu od pewnego pana, który pracuje
w jednym z ośrodków właśnie w Zagórowie. On przeprowadzał na potrzeby zupełnie
innego projektu wywiad z takim miejscowym
gawędziarzem. No i zgodził się podzielić ze mną
nagraniami, które zarejestrował. I tam też
właśnie te nagrania dotyczyły tam legend i opowieści różnych. I w okolicach
Zagórowa podobno jest takich kilka takich
miejsc. Na przykład jest Koński Dół. To też tak trochę odpowiednik tego
Diabelskiego Dołka w Kaliszu. Tylko że Koński Dół, dlatego że
wciągał ludzi. Konie, przepraszam. Koński
Dół, bo tam często konie z jakiegoś powodu coś tam ciągnęło
i te konie tam po prostu w tym końskim dole
ten żywot kończyły. Czasami na przykład w
okolicach Zagórowa była widywana pędząca kareta. I to też właśnie jest relacja,
którą ten gawędziarz znał. I to tak: ta osoba, która opowiadała temu
gawędziarzowi, szła drogą, szła stąd. Tymczasem ta kareta z tymi końmi i woźnicą
miała pędzić pomiędzy drzewami. No to rzeczywiście logicznie niemożliwe, żeby
ktoś wozem czy karetą pomiędzy drzewami jechał,
no bo by się po prostu, no, rozbił. A często ponoć ta osoba, no, widywała ten
powóz pędzący w lesie. Dokąd jechał? Kto to miał być?
No, to już nie jest pewne. Jest też taka opowieść o skarbie gdzieś w okolicach
właśnie Zagórowa. I to też jest relacja właśnie też od jakiegoś znajomego,
tego pana, który się wypowiadał na nagraniu.... Jego znajomy właśnie jechał
kiedyś za jakimś innym mieszkańcem właśnie okolic, który tam prowadził wóz konny
wypełniony sianem. No, a ten znajomy tego pana jechał za nim na rowerze
i w pewnym momencie patrzy, a ten wóz siana zaczyna tym ogniem się płonąć,
palić. No to krzyczy do tamtego: Zatrzymaj
się, siano ci się na wozie pali! Popędzi,
popędził tam do niego. Pomógł tego konia
odprzęść, no bo wiadomo, zwierzę niczemu
nie winno. To w pierwszej kolejności tego
konia tam oswobodzili. No i zaraz potem
chcieli zerknąć na, na to siano. Patrzą, a
siano się nie pali, w ogóle się nie tli. I też później tamci ludzie też się
opowiadali, że to pewnie złoto się czyściło. I tutaj warto słuchaczom
wyjaśnić, co to w ludowym folklorze czy czyszczące się złoto. Czasami wierzono, że
jak było gdzieś ukryte złoto, to tak jak w tej historii tutaj było takie
wyjaśnienie, że jak jest gdzieś zakopane
złoto, to podkreślam, to jest oczywiście ludowe tłumaczenie. Ono w ogóle nie ma
żadnego wyjaśnienia fizycznym. Wierzono, że złoto
ono się przesuwa w ziemi coraz wyżej i wyżej
i czasami, mimo że jest pod powierzchnią ziemi,
to jak słońce na nie świeci, to czasem może wybuchnąć ogień. No i prawdopodobnie
ten wóz przejeżdżał w tym momencie w miejscu, gdzie jest ukryty skarb. I
właśnie gdzieś tam się miało. Wydawało się, że z tym ogniem, bo ten ogień też
okazało się, że fizycznie nie istniał. No
ale to miało być tłumaczone, że tu niby ten skarb
był ukryty. Czasami też w legendach, opowieściach, różnych podaniach się
pojawia ten wątek czyszczącego się złota w postaci, jak się pojawiają te takie
błędne ognie, takie świecące różnokolorowo. No to też się mówi, że
czasami są to dusze geodetów, czasami dusze dzieci, tak jak w okolicach
Ostrzeszowa. Że jak się właśnie zobaczy takie błędne ognie gdzieś, to należy
właśnie się przeżegnać i wypowiedzieć taką
formułkę chrztu, bo wierzono, że to są te dusze tych dzieci nieochrzczonych. Na
przykład powiedzieć: Jeśliś pan, niech ci
będzie Jan. Jeśliś panna, niech ci będzie Anna. No i taka formułka chrztu miała
sprawić, że ta dusza będzie po prostu zbawiona i teoretycznie już się nie
powinna gdzieś pojawiać. To tak właśnie z
okolic Ostrzeszowa. Czasami wierzono, że
te błędne ognie to właśnie to czyszczące się złoto, takie właśnie tam gdzieś pod
ziemią takie efekty daje i takie ogniki się
pojawiają, żeby to złoto, te monety się przeczyściły gdzieś. Bardzo ciekawe
relacje i opowieści też pojawiają się tutaj, jeżeli chodzi o ten Zagór. Wracając
z powrotem w te obszary do odnośnie straszydła, które mają dosyć
takie, no, nietypowe nazwy. Ja nawet nigdy o nich nie słyszałam praktycznie. To
tak. Pierwsza to jest opowieść o Albinie o czerwonych zębach. No i tutaj też
właśnie w jednej rodzinie przez jednego z
moich informatorów to było zasłyszane, że
jak nie chciało się, żeby dzieci gdzieś poszły sobie gdzieś tam, żeby im się nic
nie stało, no to się mówiło: nie właź tam, bo cię ten Albin z czerwonymi zębami
złapie. No, w taki sposób właśnie straszono. Inne straszydło z tamtych
okolic. Nazwa jest bardzo enigmatyczna i ja też do Ośrodka Etnograficznego
napisałam w celu wyjaśnienia, co to mogło
być za określenie, bo też w literaturze się spotkałam z tym określeniem, ale to
była tak lakoniczna wzmianka, że to nic z tego nie wynika. Ale wiadomo, że w
folklorze się pojawiało, zwłaszcza w Wielkopolsce. Ten tajemniczy stwór miał
nazywać się kurze płucka. I tu też taki mój apel jeżeli ktoś ze
słuchaczy pochodzi z Wielkopolski Wschodniej
i gdzieś kogoś straszono, bo to też miał być straszak jakiś na dzieci, te kurze
płucka. Bardzo bym prosiła o kontakt, wyjaśnienia, co to właściwie miało być.
Wiadomo, że w folklorze wielkopolskim występowało. Wiem to od informatora. Wiem
to z jednego źródła, ale no właśnie nie mamy opisu tego tak naprawdę. Czasami
właśnie pojawiają nam się takie bardzo dziwne
straszydła. Na przykład w okolicach Cieni
odnotowałam też takie dziwne straszydło,
ale o nim też czytałam w różnych źródłach.
Czasem pojawiają się wzmianki w różnych częściach Słowiańszczyzny, tylko różne
warianty się pojawiają. No, generalnie straszydło się nazywa koński łeb i
generalnie on tam nic właściwie ludziom nie robi, tylko gdzieś w nocy się pośród
mroku pojawia. Widać końską czaszkę. Czasem ona ma takie świecące oczy, czasami
się porusza na pajęczych albo na kurzych
nóżkach. I ona po prostu straszy. Człowiek ucieka przerażony i na tym się cała
historia kończy. Tutaj, właśnie w okolicach Cieni, pojawił
nam się ten wariant końskiego łba na kurzych nóżkach. I też o co chodzi z
tym końskim łbem? Dlaczego właściwie takie coś miałby się pojawiać? Tutaj
trochę tę zagadkę troszeczkę wyjaśni. Koń generalnie w swojej symbolice jest
zwierzęciem solarnym, poświęconym słońcu, ale jest też zwierzęciem związanym ze
sferą zaświatów. Dlatego też często w opowieściach, też między innymi
wielkopolskich, pojawiają się czasem takie konie, które tam są tak piękne
wierzchowce, że człowiek wsiada, a ten koń nagle gna i go tam gdzieś w rzece, w
jeziorze topi. Bo często też ten akt zanurzenia się w wodzie, w symbolice
kulturowej oznacza po prostu przejście do zaświatów. Bardzo często te konie były
składane też jak umierał jakiś władca, to często były konie z nim chowane. Jak
szamani wprawiali się w jakieś różne transy, to też byli pomocników duchowych i
często wśród tych pomocników duchowych-... szamanów, pojawiała się
postać przypominająca konia. O związku też właśnie konia z zaświatami, no to
doświadczamy też taki zwyczaj słowiański ofiar zakładzinowych. Czyli jak
budowaliśmy sobie dom, chcieliśmy, żeby
ten dom był chroniony przez jakąś moc, to
kładliśmy końską czaszkę. No też, no co prawda, to jest była cała sfera rytualna
związana, żeby ten duch tego konia nas chronił. To troszeczkę w folklorze
wielkopolskim się zdewoluowało, bo takie końskie czaszki
były na przykład czasem roztykane na polach, żeby chroniły pola przed jakimiś
negatywnymi istotami, czarami czarów albo na przykład, żeby też takie te
łuski kapusty były tak duże i twarde jak ta końska
czaszka. Później troszeczkę ten koński łeb
był wykorzystywany też przez czarownice. Jak czarownica chciała rzucić urok
na kogoś, to wykorzystywała właśnie końską
czaszkę. I to też właśnie, jak ktoś tam
gdzieś zauroczony, coś bardzo potężny urok rzucony, to gdzieś miano znajdować
właśnie zakopane końskie czaszki, które podejrzewano, były w tych magicznych
rytuałach przez czarownice wykorzystywane. Koński łeb pojawia nam się
także w folklorze wschodnim. Mam tutaj na myśli Rosję, Białoruś, Ukrainę.
I właśnie ten koński łeb jako takie to straszydło, podobne do tych polskiego
folkloru. No to często tam się pojawia w baśniach. Jest taką postacią, która
troszeczkę tam naprowadza bohatera, tam pomaga, daje jakieś zadania, zagadki do
rozwiązania. Więc prawdopodobnie ta postać tego końskiego
łba, no, wywodzi się właśnie chyba z tych
właśnie przedchrześcijańskich wierzeń, z
tych właśnie tych baśni, prawda? Jeszcze takie dziwne straszydło, nietypowe, na
które temat, którego trochę się musiałam
naszukać, to też właśnie jest opowieść z Cieni pod Opatówki, niedaleko Kalisza.
To jest pamper. Jedna właśnie pani miała mówić, że ojciec ją kiedyś straszył, że
jak będzie niegrzeczna, to przyjdzie po nią albo koński łeb, albo pamper. Nieraz
mówił: "O, słuchaj, niegrzeczna jesteś. Ja
już tam pampera na akacji widziałem". No i ta pani też tak za bardzo nie była w
stanie powiedzieć mi, co to ten pamper jest, bo
to już tak nawet nazwa brzmi nam tak germańsko, że to nie jest takie nasze
słowiańskie. Aczkolwiek pani mówiła, że tutaj mają korzenie słowiańskie, więc z
okolic Kalisza rodzina się z okolic Cieni
się wywodzi. No to się naszukałam. Co to jest w ogóle ten pamper? W gwarze
poznańskiej są takie określenia: tańczyć jak pamper na nitce, być ubranym jak
pamper albo ktoś: a to taki pamperek jest.
Więc mówię, no, już jakiś trop jest. Coś tam się w tej gwarze pojawia, te
nawiązania tych dziwnych stworów. Na pewno tutaj też
znalazłam. Doszukałam się w końcu po źródłach zagranicznych. Mianowicie była
postać... To jest postać ogólnie pamper z
folkloru niemieckiego. Mianowicie pamper to było coś takiego w folklorze
niemieckim, taki nasz diabeł, chochlik, przebrany właśnie w taki strój takiego
pajaca pokracznego, który właśnie gdzieś tam miał być straszakiem na dzieci.
Czasami jakieś tam zadania, jakieś takie
dokuczania. Więc w końcu ta zagadka z tym pamperem się wyjaśniła, że to postać z
tego folkloru niemieckiego. Taki diablik w postaci
takiego pajaca gdzieś się pojawia, gdzieś
czasem straszy. Tutaj jeszcze mogę tak na sam koniec też wspomnieć o relacjach z
okolic Liskowa. To jest też tutaj prawda, powiat Kaliski. Czasami tam
pojawiają się informacje o takich miejscach, jakby to nazwać, wyklętych,
przeklętych. No więc różne opowieści, legendy nam
wyjaśniają, dlaczego coś ma być przeklęte, wyklęte. W jednej wsi okolic
Liskowa, podobno jak się jechało motorem albo wcześniej wozem, wskakiwała postać
takiego bezgłowego widma i żeby się oczywiście od niego odżegnać,
należało czynić znak krzyża. Niektórzy opisywali, że ta postać albo ma strój
takiego bez... Strój księdza albo strój
powstańca. To były różne warianty. Jak to
się pojawiało gdzieś w okolicach Liskowa. Takie widmo wskakujące gdzieś komuś na
powóz miało się pojawiać. Inna relacja, no to tyczy też takiego miejsca,
to jest też okolice Liskowa, że też tam coś miało się bardzo złego dziać. Było
takie miejsce, do którego żadne zwierzęta
nie chciały podchodzić za bardzo. Konie przejeżdżając koło tego miejsca, się
płoszyły. Były też informacje, że jakaś dziewczynka, jakiś
informator nawet mojemu informatorowi opowiadał, że jakaś dziewczynka szła z
kotem i ten kot, czując, że zbliżają się do tego miejsca, zaczął być strasznie
niespokojny. W końcu zaczął drapać tą dziewczynkę i gdzieś uciekł, ale też
omijając to miejsce. I ponoć do tej pory to miejsce jest jakoś tam omijane
przez okolicznych. Podobne takie miejsce znajduje się bardziej już
w okolicach Sieradza. Też to jest opowieść tego samego
informatora. On należy, on należy do takiej grupy historyków lokalnych. Chociaż
jeżdżą w takie miejsce bardziej pod kątem historycznym badają różne miejsca niż
etnograficznym, paranormalnym. Ale też właśnie, właśnie czasami właśnie, jak
rozmawiałem z tymi ludźmi, dowiadują się różnych ciekawych
historii. I tam też miało być jakieś takie miejsce, do którego ponoć
nikt nie chciał ich zaprowadzić. On tam
miał być jakiś cmentarzyk chyba powstańców styczniowych. Oni nie chcieli tego
cmentarza.... dotrzeć tam, jakoś tam odnowić, tam jakoś przebadać
i nic, tylko nieś się tam do tego cmentarzyka poprowadzić. Jeden tylko, też
jak wypadało w ogóle hasło tego miejsca,
to tak: a ja panie, ja nie wiem, jak tam dojść. To już zapomniane miejsce. Nie
wiem, gdzie. Ludzie, tak widać ten temat, no właśnie, omijali. No i jedna osoba
zgodziła się tam z nimi poinformować. Poinformować ich o tym, ale zaznaczyła, że
ona tam z nimi nie pójdzie, tylko narysuje, jak do tego miejsca dojść. No i
tam właśnie też tą historię przedstawiła, że tam prawdopodobnie
straszy albo ze względu na te mogiły powstańców styczniowych, albo jest też
taka druga wersja, że po prostu kiedyś jakaś dziewczyna
urodziła nieślubne dziecko i je żywcem zakopała gdzieś w okolicach
tamtego miejsca. I od tamtej pory mają się dziać tam jakieś
rzeczy dziwne. Ponoć były stawiane już kapliczki. Ksiądz tam dwukrotnie te
kapliczki kropił. To podobno na jakiś czas
pomaga, ale potem już za bardzo. No tak, niekoniecznie. Tam znów coś się dzieje.
No i ten jedyny informator mojego informatora z tamtych okolic wspomniał, że
też kiedyś jakoś się tam zapomniał. Chciał na skróty jechać. Przejeżdżał
tamtędy i mu zgasł motor. No i tak mówi: no co się
dzieje? Co się dzieje? Gdzie ja się dzień, żeby potem działać sprzęt, nowy
motor. Co się dzieje? I też próbuje zapalić. Nie może. I dopiero potem, jak
się rozejrzał po okolicy dokładnie, no to
zdał sobie sprawę, że to jest to miejsce.
No to zsiadł z tego motoru. Przeprowadził ten motor i dalej motor normalnie, bez
problemu odpalił. Ten mężczyzna był w stanie
dalej pojechać. No, w każdym razie tam, nie pamiętam, jak się tamta miejscowość
nazywa. Musiałabym sprawdzić jeszcze. Jeżeli tam kogoś by ten temat interesował
i byłby z tamtych okolic, chciałby sobie
to miejsce zwiedzić. Wiem, że to właśnie w
okolicach Sieradza i też to miejsce tam
jakieś tabu w ogóle, że ludzie za bardzo o
tym miejscu nie chcą mówić, za bardzo nie chcą w to miejsce
chodzić. Jeżeli tu chodzi o takie stworzenia, bo żeśmy sobie powiedzieli o
tych duchach wodnych, trochę o tych polach
sobie opowiedzieliśmy. Na pewno zostaniemy sfera leśna, jeżeli chodzi o takie
straszydła leśne, no to czasem nam się pojawiają tutaj takie
te duchy leśne mogą komuś odniesienia do tych opiekunów lasu, że oni
czasami, jeżeli człowiek nie ma pozytywnego nastawienia do natury, to też
jakieś figle spłatać albo jeszcze bardziej
dosadnie się zemścić. Tutaj w ogóle też warto przytoczyć sobie postaci
najsłynniejszych chyba polskich diabłów: Rokity i Boruty. One tak gdzieś tam są
czasami jeden związany z taką miejscowością, drugi z taką.
Prawda jest taka, że jeden i drugi to tak naprawdę są diabły o zasięgu
lokalnym, krajowym. Przepraszam. Na terenie całego
Polski, całej Polski te diabły miały gdzieś tam w folklorze się pojawiać. No,
inaczej było właśnie w Wielkopolsce. No i na przykład w
okolicach Pleszewa, czy też na przykład innych miejscowości, no, pojawiał się no
właśnie ten Boruta, że to Boruta jest tym opiekunem lasu. No bo właśnie ta jego
nazwa, prawda? Boruta od boru, lasu. I to
też właśnie świadczyłoby o tym, co mówiłam wcześniej, że te niektóre wątki z
folkloru ludowego pojawiają nam się, są zdemonizowane po przyjęciu przez Polskę
chrześcijaństwa. No i prawda, później te postaci pozytywne zrobiły nam się
negatywne. No, Rokita to z kolei Rokicie, prawda? No to te tereny podmokłe.
I też czasem właśnie się w okolicach Wielkopolski przedstawia, że te leśne
istoty wodzące gdzieś tam ludzi na pokuszenie, no to czasami właśnie takie
diabły albo czasami pod postacią jelenia,
które gwarowo są nazywane leleniami. Albo
na przykład pojawia się kobieca postać. Podobno właśnie w okolicach Załęcza
Wielkiego. To też jest ten obszar Ziemi Wieluńskiej. Pojawia się w
zależności od relacji albo czerwona, albo zielona pani. Czyli to jest po prostu
postać kobieca, która jest ubrana albo w czerwoną, albo w zieloną suknię. No i
właśnie przede wszystkim ona wabi mężczyzn. No i ci mężczyźni za nią sobie
podążają i w pewnym momencie okazuje się, że zielona albo czerwona pani gdzieś
znika. No i nie potrafią wrócić. Okazuje
się, że znajdują się w takiej części lasu, że nie potrafią wyjść. Czasami całymi
dniami, godzinami gdzieś tam sobie błądzą. Jeżeli chodzi o
okolice Kalisza, no to są Brzeziny i też właśnie w okolicach Brzezin, w
powiecie kaliskim jest rezerwat Olbina. I tam też jest taka legenda, że
opiekunem tego miejsca jest Olba. On jest
tam też czasem jako diabeł przedstawiany w legendach. Kiedyś tam w niektórych
wersjach legend on się jawi jako taki smok, który miał kiedyś nawet próbować
zaatakować Kalisz. Ja też dotarłam do osoby, która z tamtych okolic pochodzi. No
i ona miała opowiadać, że czasami, faktycznie,
w niektórych porach dnia, zwłaszcza wieczorem, ludzie unikają właśnie
wchodzenia do rezerwatu Olbina, no bo pojawia się Olba i to, to są
różne, prawda, relacje. Niektórzy mówią, że to jest taka straszna postać, taka
upiorna wręcz, że ludzie gdzieś tam się boją nawet kiedy o niej mówić. Czasami
właśnie lubi on, jak są w rezerwacie oznaczenia szlaków, to on te same
oznaczenia podobno lubi gdzieś tam-...
pozamieniać i prawda, ci ludzie gdzieś tam tutaj po okolicy
błądzą, to nierzadko czasami gdzieś tam jakieś tam bagna czy jakieś tam
podmokłości chodzą. Też to takie bardzo charakterystyczne dla
folkloru wielkopolskiego to wodnik. I tutaj specjalnie w tej postaci
nawiązuję, bo w większości regionów Polski, jak i są mężczyzny, wodnik kojarzy
się z tym mieszkańcem wód, tym topiącym. Ale w folklorze wielkopolskim i
podobno także na Kujawach, wodnik to jest istota, która
bardziej odpowiada płanetnikowi, chmurnikowi. Dlaczego to się nazywa
wodnikiem? Nie wiem. Tak po prostu jest,
że jeżeli chodzi o folklor wielkopolski,
to jeżeli państwo usłyszycie kiedyś hasło
wodnik, zwłaszcza od starszych ludzi, to raczej będzie oznaczało płanetnika,
chmurnika. Tak się po prostu w folklorze nazywa. No, to byli
według wierzeń ludzie, którzy tam gdzieś byli wciągnięci na górę, do nieba. No i
ich zadaniem było zawiadywanie pogodą, prawda, deszczem, burzą. I też były takie
wierzenia, że jak są chmury jasne, no to zarządzają nimi wodne baby, czyli te
kobiety wodniczki. A jak ciemne chmury, no
to chmurni chłopi, czyli też właśnie te
wodniki, bo czasami też tak ich nazywano. Bardzo ciekawym wierzeniem, też
zasłyszanym tutaj od mieszkańca okolic Kalisza, jest
przeświadczenie, że jak pojawia się tęcza,
to pojawia się ona po to, żeby pić wodę z rzeki.
I to też odwołuje nas do sfery tej przedchrześcijańskiej, kiedy wierzono w
żmije. Żmije, czyli te słowiańskie smoki, takie
związane właśnie z tą sferą wodną, pogodną. Więc tutaj też się to jakoś
zachowało, tylko już nikt o żmiju oczywiście nie mówi, tylko nazywa to po
prostu mówi, że tęcza po prostu pojawiła się, żeby napić się tej wody
z rzeki. Aha, jeszcze tu miałam nawiązać jeszcze
à propos tych czarnych psów, to też pamiętam, właśnie się pojawiła
też w tych pytaniach relacja pana, który
pisał właśnie o tym psie, który miał się pojawiać tutaj.
No to tak. No, powiem szczerze, ciężko mi
się do tej relacji odnieść. Na pewno tego
typu relacji jest bardzo dużo. Ten pies pojawiający się w lesie, podążający za
kimś. Jeżeli ta istota nie robiła krzywdy, no to przez wielu
tutaj osób, które wierzą w ten folklor, folklor
wielu mieszkańców, zwłaszcza tej dawnej wsi, gdzie te wierzenia, te różne istoty
się pojawiały. Jeżeli ta istota nie wyrządzała krzywdy, no to byłby to
faktycznie uznane przez wielu za takiego
ducha opiekuńczego, tego, tej, tej, tego obszaru leśnego. Gorzej, jeżeli pojawia
nam się ten zwłaszcza czarny pies, który
jest no, no, wrogo do nas nastawiony. No,
tutaj wtedy mamy te obawy, że trzeba się bać i lepiej z tej drogi się gdzieś tam
usunąć. No, jeszcze zawsze ktoś, jakiś racjonalista się też zawsze zjawi po
prostu racjonalistycznym, że no, zawsze to jest interpretacja, że przypadek, że
jakiś pies się pojawił. Ja osobiście no po
prostu zostawię tutaj, to nie będę może
bezpośrednio na siłę tłumaczyć, ale tylko po prostu zostawię interpretacji i tym
wierzeniom właśnie pana, który tutaj tą informację do nas skierował. Proszę
zinterpretować po prostu po swojemu. Tak jak mówię, jeżeli to nie robiło panu
krzywdy, no to należy to interpretować
pozytywnie. Może to faktycznie była istota
leśna, przychylna panu. Gorzej, jakby to
był ten czarny, ten demoniczny pies, tak? No, tutaj ten. Ja kiedyś pisałem taki
artykuł o polskich kryptydach, czyli polskich chupakabrach, bigfootach i
innych tego typu stworzeniach. I trafiłem
też na dosyć straszny, strasznie brzmiący opis jednego takiego obcego, czarnego
psa. Zwierzęta wielkości psa rasy collie posiadały długą, węgielnie
czarną sierść i miały duże, czerwone lub zielone oczy. Nie udało mi się niestety
trafić na opis jakiegoś spotkania z tym, z tego typu stworzeniem, no ale sam już
opis wyglądu dosyć... Muszę powiedzieć no, ja bym się przestraszył.
No tak, jest się czego bać. Rzeczywiście,
tak jak ten pies. Tutaj niektóre stwory po się mógł spotkać. Jak się tak czyta o
tych opisach, no to nic ciekawego właśnie. Ale faktycznie, jak tak nawet już
pomijając folklor wielkopolski, czasami też gdzieś czytałam o jakichś tych
ognistych koniach albo gdzieś tam, gdzieś w innych
częściach Polski były ogniste konie czy coś. Takie bardziej takie trupie, te
ogniste, bo to było takie płonące konie, taki à la szkielet, taki już
to mięso. No to faktycznie, jak człowiek
by tak miał to w nocy zobaczyć, no to jest się czego bać w tym momencie. No
faktycznie. Ja powiem tak: ja kiedyś miałam takie doświadczenie. Ja to tłumaczę
tym, że to prawdopodobnie bardziej przyziemnie to staram się tłumaczyć.
Mianowicie to było w lipiec. Pojechałyśmy
z koleżanką tam, jeszcze jak mieszkałam w
Łodzi. To było tam z dziesięć lat temu i to moja rodzina miała już tą drugą
działkę, bardziej pomiędzy Głownem a Brzezinami, w województwie łódzkim. I tam
ta wieś to w ogóle jakąś taką ma zawsze
jakąś zagadkową dla mnie aurę. Jakieś tam
takie dziwne zawsze sny i jakieś historie
z tym miejscem się w ogóle wiązały. Tam
był taki pas nieużytku. Pamiętam, któregoś
razu tak, to była godzina siedemnasta, osiemnasta. No to był lipiec, no to
jeszcze było widno. Tam oczywiście okolice lasu, to troszeczkę te lasy są nieco
dalej, no, ale no, tamte pola są otoczone, powiedzmy, tymi lasami. Więc może to
takie doświadczenia, no, które mogłyby
gdzieś tam kiedyś być podpięte właśnie pod ten-... folklor, żywy folklor. No to
właśnie już tam później z tego pola, gdzie
miałyśmy sobie pójść na te jałowiec, no to było takie już opuszczone pole, z
którego nikt tak naprawdę tam nie zbierał. No to tam cała wieś
praktycznie pewnie wiedziała o tym miejscu
i chodziła sobie tam porzeczki, maliny zbierać. Yy, i tam w ogóle tam jest taka
sytuacja, że tam, gdzie współcześnie znajduje się centrum wsi, jest szosa, no
to kiedyś było właśnie ta odludna część wsi,
a tam, gdzie jest teraz odludna część wsi, no to kiedyś było centrum. No to
przemieszczenie, no sprawiło to powstanie
tej drogi asfaltowej. Po prostu to centrum
się zamieniło miejscami z tym odludziem.
I w związku z czym, no, tam właśnie na tym dawnym odludziu, yy,
dawnym centrum, przepraszam, no to znajduje się dużo ruin. Tam są jakieś
chaty, właśnie opuszczone pola. No i tam wiadomo, jak ktoś o tym wie, no to ktoś
nieraz chodzi sobie tam jakiś tam. Jeżeli
właściciel się tym nie interesuje, no to chodzi sobie zbierać. No to żeśmy sobie
tam poszli tych malin, tych porzeczek troszeczkę nazrywać. No i stwierdziłyśmy,
że już nam się nie chce iść okrężną drogą.
Skrócimy sobie przez ten pasek nieużytku
w drogę. Matko, jak ja sobie przypomnę ten odgłos, bo to w pamięci zostaje
człowiekowi na całe życie! To były takie gęste zarośla, trawy
prawie tak wysokie, że praktycznie jak ja
mam metr sześćdziesiąt pięć, to wyższe ode mnie, gęste.
W pewnym momencie jesteśmy w połowie drogi
przez ten nieużytek. No i słyszymy taki odgłos... Hm, jakby to opisać? Takiego
ciężkiego oddechu, sapania, takiego charczenia. Za chwilę to jakby
coś wstało i ruszyło w naszą stronę. Było słychać taki
głuchy, dudniący odgłos. To się tak powoli
zaczęło rozpędzać i iść w naszą stronę. Myśmy się wystraszyły, wybiegłyśmy.
Przebiegłyśmy już tam przez ten nieużytek,
przez to pole kartofli, które gdzieś tam
obok było. I zatrzymałyśmy się na kolejnym
polu. Obejrzałyśmy się, żeby zobaczyć, czy to gdzieś tam za nami nie leci. No,
nie było nic. Nic za nami nie szło. Jeszcze tam chwilę odczekałyśmy
i oglądałyśmy się za siebie. Nadal gdzieś tam dalej szłyśmy.
Nic nie było widać. No, tak jak mówię, ja się tu skłaniam ku teorii tego, że tam
jest tam trochę dalsza odległość lasów. To
była też tak osiemnasta godzina. No to często pojawiają się jakieś tam, prawda,
te istoty, zwierzęta leśne. Mógł to być dzik
i prawdopodobnie według nas, tak jak sobie mówiłyśmy, no, był to właśnie dzik.
Prawdopodobnie też taka godzina, kiedy te zwierzęta tak pomału na żer wychodzą.
No ale mówię, jeżeli to byłyby te czasy,
kiedy właśnie ten folklor żywy był bardzo intensywny wśród tych lokalności
społecznych, unikało się właśnie tych takich naukowych wyjaśnień, no to
podejrzewam, że to nasze spotkanie zapewne, gdyby przydarzyło się w dawnych
czasach, no, ktoś mógłby już tam, prawda,
gdzieś przyporządkować do jakichś zjawisk
paranormalnych. No, mówię, no, wrażenia faktycznie były gwarantowane i jest się
czego bać. Też tu podejrzewam, że takie kolejne wyjaśnienie
tych różnych wierzeń. Czasami zwierzęta wydają bardzo
charakterystyczne odgłosy, które z nimi nie kojarzymy. Nie wiem, czy większość z
Państwa wie, jakie odgłosy wydaje jeleń albo kozioł, ale kozioł w sensie
samiec sarny. Jest się czego wystraszyć.
Podejrzewam, że też jak ci ludzie czasami
gdzieś po zmroku wśród pól albo w lesie usłyszeli, no to mogli też sobie różnie
to nadinterpretowywać i sądzić, że coś nadprzyrodzonego gdzieś tam się kręci, bo
to są takie odgłosy, że jest się czego wystraszyć, zwłaszcza po zmroku i nie wie
się, co te odgłosy wydaje. Są niektóre
ptaki, jak na przykład lelki. One też mają
bardzo charakterystyczny odgłos. Zresztą lelki w ogóle w kulturze też były
postrzegane jako ptaki mające związek z zaświatami. Więc podejrzewam, że wiele
tych właśnie, tych relacji, wierzeń, no to właśnie wynikało z tej właśnie
nieumiejętności niekiedy, no, rozpoznawania właśnie, co to
za zwierzę gdzieś tam w lesie się czai, prawda? I co to takie odgłosy wydaje.
Żywy folklor stanowi jeden z obszarów zainteresowań nie tylko etnografów, ale
również polskich badaczy zjawisk paranormalnych. Czytając chociażby blogi
czy inne publikacje Arkadiusza Miazgi czy
Damiana Treli, znanych chociażby z anteny
radia Paranormalium, mamy okazję przyjrzeć
się temu, jak te tematy widzi taki badacz
paranormalista. Mamy też blogi, takie jak
na przykład „Zmiennokształtny” Krzysztofa Delczkowskiego, gdzie z kolei temat
żywego folkloru podejmowany jest z punktu widzenia fascynata. A jak żywy folklor
postrzega naukowiec akademicki, etnograf? Jak można by podsumować różnice w
podejściu między takim badaczem czy fascynatem a jakby zawodowcem?
Na pewno to będą to takie różnice w postrzeganiu technicznym. Ja jako etnograf
na pewno nie zajmuję się, prawda, rejestracją tego typu zjawisk za pomocą
czy kamery, czy dźwięków. Nie chodzę, prawda, nie badam tak jak na przykład są
te, prawda, badania na przykład tych kręgów zbożo-zbożowych. One też
prawda, są badane przez różne sprzęty. Nie mam takiej możliwości i też żaden
etnograf tak naprawdę tym się nie zajmuje. Tak jak też powiedziałam wcześniej,
wielu badaczy no, nie może, nawet jeżeli daje wiarę w te
wydarzenia, no, nie może napisać gdzieś
prosto w publikacji: „No, zebrałem tu tyle i tyle, prawda, relacji. Na pewno,
prawda, strzygi czy też jakieś tam, prawda, topielice istnieją”. Zadaniem
etnografa jest przede wszystkim wysłuchać tych relacji, zebrać je od swoich
informatorów i wyjaśnić. Tak jak już tu my tutaj, prawda, tłumaczyliśmy sobie w
trakcie, tłumaczę to w trakcie tutaj różnych interpretacji.... z czego one
m-mogą wynikać? No, to jest na pewno ta właśnie ta nadinterpretacja
rzeczywistości, nieznajomość niektórych zjawisk. Czasami pojawiają nam się
elementy wierzeniowe jeszcze tego przedchrześcijańskiego pochodzenia. I też
właśnie mówię, no, tak jak chodzi o te duchy różne, tam właśnie różne ubiory, no
to czasem wierzono, że jak ktoś był źle
pochowany, nieodpowiednio, zmarł w trakcie
tego swojego rytuału inicjacyjnego, w tym
stanie medytacji, w stanie przejścia, no to mógł się gdzieś pojawić. To wszystko
jest ta sfera wierzeniowa. Etnograf to
opisuje, wyjaśnia. No ale właśnie, no, nie
możemy napisać, czy my w to wierzymy, czy nie. Zawsze musi być taki dystans,
obiektywizm. Oczywiście etnograf może wierzyć w niektóre relacje, bo tak jak to
zaznaczałam na początku, czasem słyszy się takie historie, no, że
dają człowiekowi do myślenia w tym momencie. No, co to mogło być? No, bo
człowiek na, na chłodny rozum kalkuluje to. Ja też tu nie raz ze swoimi
znajomymi rozmawiałam, czy ktoś gdzieś mi tam kiedyś przypadkiem opowiadał. No
właśnie i człowiek to wszystkie te możliwe
logiczne wyjaśnienia gdzieś tam sobie w
głowie przekalkuluje i odpadają. No i jak
to w takim momencie wyjaśnić? No, tu jest
znak zapytania, ale etnograf na pewno nie będzie
dążył do tak, do tego wyjaśnienia, tylko pod względem kulturowym będzie to
wyjaśniał, skąd te wierzenia się brały, jaki miały
sens. A jeżeli, tak jak mówię, wierzy tak jak ja w niektóre z tych zjawisk, tych
relacji, no to już jest kwestia indywidualna. Już prywatnej osoby jako
osoba, osoby, jaką ja jestem, czy osoby,
którą jakikolwiek człowiek jest, niż tutaj naukowca etnografa, prawda?
Czy etnograf nie będzie na przykład rozważał tego pod kątem istnienia na
przykład jakiejś równoległej rzeczywistości czy tej słynnej fizyki
kwantowej, prawda? Nie, nie, nie, nie. Tego rozważania nie
ma, tylko odwołania do kultury, do tej sfery wierzeń. Tutaj z,
z pytań, które przyszły przed nagraniem
tego wywiadu, przed nagraniem tej audycji, pojawiło się też pytanie od jednego
słuchacza: „Czy kiedykolwiek udało się wyjaśnić tak na sto procent jakieś
zdarzenie z żywego folkloru, które się komuś przytrafiło?" Jak tak się słucha
wypowiedzi świadków, to przecież są tysiące różnych zdarzeń na przestrzeni
wieków i nigdy, przynajmniej zdaniem tego
słuchacza, zdaniem autora tego pytania, nigdy nie udało się tak na sto procent
udzielić takich stuprocentowo pewnych odpowiedzi, co to mogło być. Czy, czy
może, czy może się udało? Ja powiem szczerze, jak dostałam to
pytanie, czytałam, to starałam się właśnie
poszukać. Kiedyś jakieś lokalne wierzenia
były gdzieś wyjaśnione i powiem szczerze,
że no właśnie, no, no za bardzo, no nie ma
tego potwierdzenia niekiedy, prawda? To
jest ta kwestia wiary. No, z jednej strony
czasami mamy, jak poszukamy w internecie
jakieś nagrania, ktoś zarejestrował jakąś
tam istotę, gdzieś tam się poruszającą, czy jakieś tam dziwne zjawisko. Tylko
czasami te materiały są nagrane w takiej jakości, że czasami ciężko jest tak
stwierdzić, co my tak właściwie tam widzimy. To może być niekiedy wszystko i
nic tak naprawdę. Czasami, no, znaczy w takich czasach taki jest rozwój tej
cyfryzacji, tej techniki, że czasem jak ktoś naprawdę zna się na montażu filmu i
wprowadzaniu jakichś różnych efektów, no to może być bardzo
sprytny fotomontaż. I właśnie nie będąc takim badaczem, który dysponuje tym
warsztatem weryfikacyjnym od strony technicznej, no właśnie, no, ciężko jest
zweryfikować, czy to jest wiarygodne, czy
nie. No, chyba że od razu, no widać, że to
jest tak absurdalnie przedstawione, to od razu możemy powiedzieć, że to fejk,
prawda? No, ale czasami są takie nagrania, które tam gdzieś
z jednej strony wśród internautów krążą dziś jako autentyki, ale no, nigdy nie
zostały tak naprawdę potwierdzone, bo nigdy nie znaleziono tam, prawda, dowodów,
żeby coś takiego miało miejsce. To jest właśnie ta kwestia, no, dlaczego one się
nie dadzą właśnie uchwycić, te różne zjawiska na jakimś taśmie,
że znamy tak naprawdę tylko z przekazu
ustnego. Dlaczego? No, powiem szczerze, no
nie wiem, dlaczego tak jest. Ciężko mi na
to pytanie tak bezpośrednio odpowiedzieć. Tutaj jeszcze też przed, przed
nagraniem tej audycji, dosłownie za pięć dwunasta, można powiedzieć, jeden ze
słuchaczy podesłał ciekawą historię ze swojego życia. Pan Marcin napisał coś
takiego. Mogę, jeżeli, jeżeli mamy czas- Jasne, jasne, spokojnie.
Właśnie pan Marcin, który też parę razy już pojawił się w rzeczonym
wcześniej podcaście „Mówią świadkowie",
podesłał taką oto relację: „Miałem kiedyś
epizod, który z perspektywy czasu wydaje
mi się być w związku z poruszonym tematem żywego folkloru. Nie zaobserwowałem co
prawda wtedy, to jest ponad dwadzieścia lat temu, żadnych istot ani obiektów
latających, ale nie daje mi się spokojnie przejść obok tego aż do dziś. Byłem
mianowicie kiedyś z moim ciotecznym bratem
na tak zwanym wypadzie poza miasto. Było
ognisko, pieczenie kiełbasek, parę piwek, ale bynajmniej nie pijaństwo. Teren
zdarzenia to pewne uroczysko na skraju lasu, wychodzące tuż nad rzekę Narew, za
miejscowością Czarnocin, niedaleko Łomży.
Znaleźliśmy z bratem wtedy nieopodal lasu pieniek drzewa, który nieco nam
przypominał z wyglądu wizerunek twarzy z posągu z Wysp Wielkanocnych, więc
nazwaliśmy go Rapanui i po ustawieniu towarzyszył nam przez cały dzień.
Od czasu do czasu, jak to bywa, trzeba było odejść na stronę za potrzebą. Ja
chodziłem nieco dalszy kawałek do leśnego zagajnika, który miał bardzo magiczny
wygląd i był pełen uroku. Można było się tym zachłysnąć. Coś
niesamowitego!... I niby nic się nie działo. Dzień mijał podczas relaksu i
pogawędek we dwoje, a wieczorem powrót do
domu na piechotę. Około półtorej godziny
marszu. Po drodze spotkaliśmy się z dość
dużym, zaniedbanym, jakby wpół zdziczałym
psem bernardynem, który przejawiał do nas bardzo przyjacielskie usposobienie.
To tak swoją drogą wygląda trochę jak spotkanie z takim właśnie czarnym psem,
prawda? I tak dotarliśmy do Łomży. Brat pożegnał
mnie przed blokiem, w którym zamieszkuje i według jego słów pies, pies jeszcze
przez kawałek drogi szedł za nim, po czym
znikł nagle, w którejś z uliczek. Po czym
znikł nagle w którejś z uliczek po drodze.
U mnie natomiast od następnego dnia, tuż po przebudzeniu, utrzymywał się stan
poczucia czyjejś uporczywej obecności i nieodmiennie siłą rzeczy wracał wtedy w
moich wspomnieniach ów uroczy zakątek leśny. Jednocześnie kojarzyło mi się to
uczucie z czymś pierwotnym i straszliwie nieludzkim. Oprócz dyskomfortu
psychicznego nie zaobserwowałem żadnych paranormalnych efektów czy cech w tym
stanie rzeczy. Trwało to około dwóch, może trzech tygodni, podczas których nie
mogłem pozbyć się owego nieprzyjemnego odczucia obecności czegoś przy mnie, a
chwilami miałem wrażenie, że wręcz we mnie. W końcu któregoś dnia to minęło.
Niemniej, zanim do tego doszło, chociaż funkcjonowałem na zewnątrz zupełnie
normalnie, w sensie praktycznym, to jest
chodziłem do pracy i robiłem wszystko, co należy do codziennych obowiązków, to w
chwilach, gdy już zostawałem sam na sam ze
sobą, uczucie się wzmagało i trudno mi było się skupić na przykład na czytaniu
książek czy też słuchaniu muzyki. To coś skutecznie mi w tym przeszkadzało,
powodując coś w rodzaju pierwotnego lęku. Inaczej nie potrafię tego nazwać.
Zastanawiam się teraz nad tym obecnie, tyle lat od czasu zdarzenia i z innej
perspektywy niż wtedy. Pomogła mi w tym
wiedza, którą zdobyłem, słuchając audycji
o żywym folklorze i pokrewnych tematach i
zagadnieniach. Czy możliwe jest, aby jakiś żywiołak albo inne astralne byty
przyrody, jeżeli takowe istnieją, mogły nas, ludzi, wykorzystać jako naczynia do
swoich celów, jakiekolwiek by one nie były? Nie twierdzę, że tak musiało być w
moim przypadku, ale to zdarzenie jest w mojej pamięci bardzo żywe
i należy chyba do najbardziej niesamowitych, które mi się przytrafiły.
Do dzisiaj mam wrażenie, że nie było to coś błahego.
Dla dopełnienia relacji dodam, że mój brat
nic wówczas nie odczuł i dla niego żadne z opisanych odczuć, które tutaj
opisałem... Wszystko to było dla niego najzupełniej
obce. Pozdrawiam i mam nadzieję, że moja
relacja wniesie coś do planowanej audycji.
No właśnie, pani Marto, jak można... Jak skomentowałby coś takiego etnograf?
No, to jest chyba ta relacja, którą przeczytałam właśnie przed naszym
połączeniem się tutaj dzisiaj. I też w zasadzie to właśnie do
tej relacji się odnosiłam, jak opowiadałam
o tych właśnie psach tutaj. To było zaraz
jakoś po tym, jak mówiłam o tych leśnych różnych bytach. To sobie przypomniałam
właśnie o tych psach i też się do tego nawiązałam, to też może przypomnę. Tak.
No, przede wszystkim, no grunt, że to nie
był czarny pies, prawda? Bo to też często
w tych relacjach te czarne psy faktycznie gdzieś tam się pojawiają negatywnie.
Jeżeli chodzi do tego psa, no to tak: sceptyk powie no, to, że po prostu
przypadek, po prostu było... mieliście
państwo, ładnie siedzieliście sobie prawda w lesie. Była aura przyjemna. No i
prawda, tylko gdzieś ten nastrój się udzielił. No i tam, prawda, gdzieś tam się
stworzyło taką atmosferę, że ktoś tam nadinterpretowuje
niektóre rzeczy. Gdzieś się pojawił pies.
No i sceptyk powie: no, to jest teraz taka
nadinterpretacja. Jeżeli chodzi tak, no tutaj,
no, tak jak z tymi wierzeniami, jeżeli to
nie był ten czarny pies, no to ten ludzie z tych wierzeń, żyjący w sferze tej
ludowej, tych wierzeń, no to powiedziałbym, że no to czarny pies by
cię, człowieku, zaatakował, prawda? Jeżeli
ten pies nie robił komuś w tym momencie
krzywdy, no to, no to faktycznie można to rozpatrywać, to w kategorii
tych duchów dobrotliwych, że może faktycznie był jakiś opiekun lasu, który
prawda za tym panem, pod tą postacią, tego bernardyna, pod postacią tego psa
wyszedł. No, tak mogę to przedstawić jako
etnograf, prawda? W tym kontekście tych rozważań. No cóż, nie wypowiem się też
jednoznacznie, czy to na pewno było to o
jakichś żywiołach, czy coś innego. Sądzę, że to należy tutaj na pewno zostawić w
sferze wierzeń tego pana, który tą relację opisał
nam tutaj. Jeżeli pan prawda wierzy, że to była jakaś istota leśna, no i która
prawda miała jakąś pozytywną energię w sobie, no, to nie ma tutaj żadnego,
tutaj... No, to jest sfera, ta właśnie ta
wierzeniowa, prawda? Każdy wierzy, w co chce i każdy ma prawo to zinterpretować,
jak chce w tym momencie. Tu też nie narzucam jakiejś interpretacji od siebie,
prawda? No i chyba, chyba to będzie najlepsze,
najlepsze wyjście w, myślę, w większości tego typu
relacji. Nasza audycja ma się już powoli ku końcowi. Przynajmniej jeżeli,
jeżeli spojrzeć na naszą ściśle tajną listę pytań, którą tutaj ustaliliśmy przed
audycją. Natomiast wierzę, że stanie się to dzisiejsze nagranie, ten dzisiejszy
podcast przyczynkiem do bardzo ożywionej dyskusji nie tylko w komentarzach pod
audycją, ale też i w gronie niejednej rodziny. Być
może zachęci ona naszych słuchaczy do wypytania swoich bliskich i znajomych o
zdarzenia związane właśnie z żywym folklorem.... Czy chciałaby pani jakoś
krótko podsumować nasze dzisiejsze spotkanie i może dodać jeszcze kilka słów
na koniec? No i oczywiście zachęcić słuchaczy do dzielenia się relacjami o
żywym folklorze, szczególnie z obszaru Wielkopolski Wschodniej.
Tak, właśnie też chciałam właśnie bardzo
zwrócić się tutaj serdecznie do słuchaczy. Jeżeli znacie państwo
jakieś opowieści, które może sami coś zaobserwowaliście albo, no właśnie, znacie
takie ludowe przekazy, które funkcjonują gdzieś tam od pokoleń w waszej okolicy,
albo opowiadał wam dziadek, babcia, siostra, ktokolwiek wam bliski, to bardzo
zachęcam do podzielenia się tego typu historiami. Ja też tu może podam do siebie
kontakt maila, bo jeżeli ktoś by na przykład
chciał właśnie tą relację nadesłać albo nadawać mi jakieś pytanie, to jest
nagrywany dużo wcześniej. Czyli też tu nie
ma możliwości, żeby ktoś zadał to pytanie na bieżąco, ewentualnie właśnie w
komentarzach. To już podaję takiego maila do siebie. Ja podam tego oficjalnego
maila, pod którym zbieram te materiały do publikacji, do której zawsze proszę
wysyłać. Z kimś współpracuję, koresponduję z jakimiś
ośrodkami, to chcę mieć to w jednym miejscu. Utworzyłam sobie specjalnego
maila do tego. To jest trochę inny mail niż ten mój prywatny
i brzmi on następująco. To będzie tak: region kropka wielkopolska kropka
wschodnia małpa gmail kropka, kropka com. I to jest ten taki
specjalnie mail utworzony na potrzeby portalu, który
prowadzę. Ogólnie to nie tylko odnośnie tych legend, ale tego folkloru
Wielkopolski Wschodniej. Na ten właśnie mail właśnie zbieram wszelką
korespondencję związaną z właśnie z projektem, jakim jest właśnie
ta publikacja, no, właśnie dotycząca tych podań Wielkopolski Wschodniej. Tak jak
mówię, mogą to być podania związane z nawiedzonymi miejscami. Mogą to być
właśnie relacje związane z tym żywym folklorem.
Ważną właśnie taką pracą badacza, że nie tylko funkcjonujemy jako badacz na
źródłach zastanych, tak? Czyli te książki,
artykuły, które także zbieram i właśnie często
proszę też o nadsyłanie różnych materiałów archiwalnych różne instytucje. Bardzo
żałuję, że nie otrzymałam informacji z jednego
miejsca. Mam obiecane te materiały, ale
one jeszcze do mnie nie dotarły. Sądzę, że też mogłabym też właśnie, gdyby te
informacje dotarły do dzisiaj, to mogłabym
[dzięki] państwu też jeszcze troszeczkę ciekawych relacji otrzymać. No cóż, pojawią się w
publikacji, tak? Więc jeżeli ktoś też chce dorzucić tę
małą cegiełkę do powstającej publikacji,
no to może podzielić się tymi relacjami,
które po prostu zbiorę razem i oprócz tych źródeł
książkowych, no to właśnie też tą książkę
o tych właśnie relacjach, które dostałem zarówno od innych
informatorów, jak i zarówno od państwa. Jeżeli chodzi tutaj o mnie, no to
cóż, tak naprawdę, no to to jest temat rzeka. Tu można bardzo dużo opowiadać o
tej historii. Bardzo mi miło było, że państwo nawiązywaliście tutaj ze mną
współpracę, że ten wywiad w ogóle mógł mieć miejsce. Cieszę się, że mogłam o
tym wszystkim opowiedzieć. Mam nadzieję,
że w żaden sposób nie zanudziłam. Starałam się przekazać te informacje, które
uważałam właśnie za stosowne, żeby wyjaśnić pewne kwestie
kulturowe, które zarówno wiążą się bezpośrednio ze zjawiskiem żywego
folkloru, jak i, prawda, tej postawą etnografa. Jak etnograf
tego typu zjawiska bada? Mam nadzieję, że
to wyszło mi w miarę sprawnie i ciekawie.
No ja tutaj w międzyczasie wyszukałem też
blog Region Wielkopolska Wschodnia, bo to chyba, to chyba jest właśnie strona
projektu, tak? Jeżeli dobrze kojarzę. To jest taka strona, którą prowadzimy z
mężem. Tam są zarówno legendy, ale tam też
są artykuły poświęcone historii regionu, zwyczajom. Jest nie tylko żywy folklor,
ale tam ogólnie tam zbieramy i piszemy różne materiały związane z regionem
Wielkopolski Wschodniej. Także jeśli ktoś chce poczytać też także o zwyczajach,
obrzędach, postaciach historycznych i wydarzeniach historycznych związanych z
Wielkopolską Wschodnią, to też zapraszam. Oczywiście nasz portal także można
odwiedzać i czytać. W zależności od tego,
jakie ktoś ma zainteresowania, każdy chyba coś tam dla siebie znajdzie. Mam
nadzieję. No i można też posłuchać, prawda? Bo z
tego, co pamiętam, to ma pani też do zaproponowania słuchaczom potencjalnym
słuchowiska na ten temat. Tak, tak. Też właśnie od grudnia
postanowiłam też, że będzie takie słuchowisko, żeby troszeczkę też
urozmaicić formę naszego portalu, ale też właśnie też celem tego
słuchowisku jest, słuchowiska jest właśnie
trochę promowanie właśnie tej wiedzy na temat tych lokalnych wierzeń, bo często
jest tak, że jak się gdzieś pojedzie, no
to czasami są osoby, które właśnie mówią:
"nie wiem, nie znam żadnych opowieści". I
też tak chodzi o to, żeby... Projekt ma w
założeniu tak: no, z jednego powiatu co najmniej jedna opowieść, żeby też tę
okolicę troszeczkę słuchaczom przybliżyć. Ten projekt
słuchowiska ma także na celu tutaj wypromowanie tej publikacji. Mam nadzieję
też, że osoby, które natrafią na to słuchowisko, będą zaintrygowane
tym, co opowiada, że same właśnie też podzielą się tymi
opowieściami. No, najbliższy odcinek będzie już w poniedziałek. No, to będzie
właśnie ten powiat sępoleński. Mogę tylko
podpowiedzieć, że będzie o czarownicach.
Będzie właśnie o tych różnych postaciach
diabelskich z powiatu sępoleńskiego. No i
zresztą nie tylko, tam jeszcze się parę ciekawostek też pojawi.
... No i myślę, że tym oto akcentem możemy
zakończyć dzisiejszą, no już ponad, yy, patrząc na licznik, ponad dwugodzinną
audycję poświęconą żywemu folklorowi. Yy, bardzo mi się podobało. Myślę, że
słuchaczom również, yy, przynajmniej- Bardzo mi miło.
Przynajmniej po części udało się, yy, jakby zaspokoić ten głód,
yy, wiedzy na tematy związane z żywym folklorem. Pozwolę sobie jeszcze raz tutaj
przypomnieć maila, pod którym słuchacze z obszaru Wielkopolski, a szczególnie
Wielkopolski Wschodniej, yy, mogą podsyłać,
yy, swoje relacje do naszego dzisiejszego gościa. Mail to:
region.wielkopolska.wschodnia@gmail.com. Mm, naszym dzisiejszym
gościem była pani magister Marta Kaleta, etnograf zajmująca się między innymi
tematami związanymi z żywym folklorem. Dziękuję za uwagę również i ja, Marek Sęk
"Ivellios", Radio Paranormalium - paranormalny głos w Twoim domu. Dobranoc i
do usłyszenia ponownie, yy, w kolejnych audycjach emitowanych na naszej antenie.
Zachęcamy oczywiście, jeżeli macie Państwo
jakieś, yy, interesujące pytania związane z żywym folklorem, zachęcamy do
zostawiania pytań w komentarzach bądź nadsyłania ich na kontakty Radia
Paranormalium, yy, między innymi na adres e-mail: radio@paranormalium.pl. Jeżeli
pytań, yy, troszeczkę się uzbiera, to jak
najbardziej rozważymy z naszym dzisiejszym
gościem, z panią magister Martą Kaletą, nagranie kolejnej audycji, w której
pytania jak najbardziej, yy, znajdą swoją odpowiedź. A więc dziękujemy za uwagę.
Dobranoc i do usłyszenia ponownie w kolejnych audycjach emitowanych na naszej
antenie. Byłeś świadkiem zagadkowego zjawiska?
Jeśli tak, poinformuj nas o tym już dziś.
Czekamy na relacje współczesne oraz z lat ubiegłych. Nasze kontakty to: numer
Gadu-Gadu: trzydzieści sześć, zero osiem, osiemdziesiąt, zero dwa. Trzydzieści
sześć, zero osiem, osiemdziesiąt, zero dwa. Numer telefonu: trzydzieści dwa,
siedemset czterdzieści sześć, zero, zero, zero osiem. Trzydzieści dwa, siedemset
czterdzieści sześć, zero, zero, zero osiem. E-mail: radio@paranormalium.pl.
radio@paranormalium.pl oraz Skype: radio.paranormalium.pl.
Czekamy na Twoją relację. Na życzenie świadka zapewniamy pełną anonimowość.
Mówią, że włączyć radio jest bardzo łatwo. No, tylko że z wyłączeniem jest
już, powiedzmy, troszeczkę gorzej. Posłuchaj nieznanego! Radio Paranormalium.
www.paranormalium.pl. Pisz artykuły, rozmawiaj z czytelnikami,
moderuj komentarze i poczuj się jak redaktor. Załóż bloga na Paranormalium.
Więcej dowiesz się w dziale Blogi na www.paranormalium.pl.
Mówią, że wejść do archiwum jest bardzo łatwo. No, tylko że z
powrotem jest już, powiedzmy, troszeczkę gorzej. Archiwum Radia Paranormalium.
www.paranormalium.pl. Archiwum Radia Paranormalium.
Pełne archiwum audycji najbardziej paranormalnego radia w polskim internecie.
Dziesiątki gigabajtów wciągających paranormalnych mp3ek czekają na Ciebie.
Słuchaj zawsze i wszędzie, o każdej porze dnia i nocy.
Dziel się nagraniami ze swoimi znajomymi i
pokaż im prawdę, o której boją się nawet pomyśleć.
Archiwum audycji Radia Paranormalium. www.paranormalium.pl. Koniecznie również
sprawdź naszą oficjalną aplikację na Androida i Windows Phone.
Dwa miesiące temu był drop prowadzący do pewnego radia. Czy ktoś to tam słyszał?
Podobno. Jednak potem okazało się, że to radio istnieje tylko w internecie.
Radio Paranormalium. Paranormalny głos w Twoim domu.
www.paranormalium.pl. Rozmawiaj z prezenterami oraz z innymi słuchaczami na
żywo. Wejdź na naszego czata na www.paranormalium.pl.