Witajcie bardzo gorąco i serdecznie w Radiu Paranormalium.
Rozpoczynamy kolejny odcinek audycji Bibliotekarium, w którym dziś punktem
wyjścia do dyskusji będzie książka Pauli
Hawkins „Dziewczyna z pociągu". Przy mikrofonie Marek
Sęk „Ivellios", a po drugiej stronie Google Hangouts są z
nami dzisiaj gospodarze Bibliotekarium: Marek
Żelkowski i Wiktor Żwikiewicz. Dobry wieczór panowie. Dobry
wieczór. Dobry wieczór. Zanim przejdziemy
do dyskusji, do tematu głównego, czyli też
do głównej książki, tradycyjnie podam kontakty do
Radia Paranormalium. Po godzinie dwudziestej pierwszej
piętnaście będziemy otwierali naszą linię
telefoniczną dla słuchaczy, ale numer telefonu i
nick na Skypie można sobie już teraz
zapisać. Właściwie numery telefonów, bo od jakiegoś
czasu Radio Paranormalium dysponuje dwoma
numerami. Numer stacjonarny: trzydzieści dwa, siedemset
czterdzieści sześć, zero, zero, zero, osiem. Trzydzieści dwa,
siedemset czterdzieści sześć, zero, zero, zero, osiem. Lub
komórkowy: pięćset trzydzieści, sześćset dwadzieścia, czterysta
dziewięćdziesiąt trzy. Pięćset trzydzieści, sześćset dwadzieścia,
czterysta dziewięćdziesiąt trzy. Skype:
radio.paranormalium.pl. Cały czas również
można do nas pisać na Gadu-Gadu pod numerem trzydzieści
sześć, zero osiem, osiemdziesiąt, zero dwa. Trzydzieści sześć,
zero osiem, osiemdziesiąt, zero dwa. Jesteśmy także na czatach
Radia Paranormalium na www.paranormalium.pl oraz
na czacie towarzyszącym naszej transmisji na YouTube.
Można nas także spotkać na Facebooku, na kontach Radia
Paranormalium i portalu Infra, na grupach Radia Paranormalium
i czytelników „Nieznanego Świata". A jeżeli ktoś woli,
to może nam również przesyłać pytania i komentarze na nasz adres e-mail:
radio@paranormalium.pl. Panowie, oddaję Wam mikrofon. No to dziękujemy.
Yy, trochę jesteśmy, trochę, trochę nam smutno, bo
widzę, że słuchaczy osta... mamy, mamy dzisiaj, mamy
dzisiaj niewielu, bo trzydzieści- No, to, to jest, to jest
troszeczkę błędna informacja. To, co pokazuje nasz
licznik, bowiem właśnie YouTube dzisiaj postanowił się zbuntować i przestało
przekazywać informacje o słuchających właśnie na naszym kanale do tego takiego
skrypciku, który zlicza wszystkich słuchających. A z tego, co
widzę, to jest tak po połowie. Połowa słuchających
słucha ze strumienia, a połowa słucha z YouTube.
Także nie jest tak źle, a będzie jeszcze
lepiej. Okej, to w takim razie, w takim razie,
yy, zaczynamy, zaczynamy audycję. Yy, ja myślę, że nie
od rzeczy będzie zrobić mały appendix do poprzedniej
audycji, czyli, yy, Wiktor po prostu chce trochę o Japończykach poopowiadać. To
oddaję ci głos w takim razie. Opowiadaj. Ja się już o
Japończykach trochę nagadałem. Mówiąc szczerze. Mm, że tak
powiem, nie było mnie ostatnim razem ze
względu na to, że ja już powinienem powoli
zapominać używać słowo „witam", a- Rozwiń myśl!
-bardziej trenować słowo „żegnam". Yy, na tem,
bo, yy, natomiast nie jest to tak przypadkowo
moja taka uwaga. Otóż po prostu, yy, moje życie się powolutku kończy i, yy, jest
to, mm, bardzo ważna obserwacja ze względu
na, czy, yy, jeśli to przełożymy na książki,
które omawiamy. Otóż, yy, my bardzo często omawiamy
książki, które ze względu na jakieś jej walory albo, albo potencjalne, yy,
wartości. Natomiast, yy, zawsze powinniśmy uwzględniać
jedną rzecz: książka żyje tak samo jak człowiek. Książka ma okres młodości,
dojrzałości i starości. Każda książka. Tylko najwie-- najbardziej,
najgenialniejsze, yy, książki potrafią przeskoczyć
swoje własne życie i, i przejść tą strefę, że tak powiem, yy, strefę mitu
i być, być czymś, co, yy,
trafia do jakiegoś kanonu, yy, mitów po prostu naszej,
naszej kultury, naszej cywilizacji. To bardzo niewiele takich
książek jest, ale one są. Niektóre dochodzą,
niektóre odpadają. Natomiast większość książek, yy,
bardzo brawurowo wkracza w naszą rzeczywistość. Ma swój jakiś okres dojrzewa...
Dojrzałości, kiedy, kiedy znajduje swoich
czytelników. No i dosyć szybko umiera. Z bardzo
prostego powodu, choć choćby wyżu i niżu
demograficznego. Jeśli się pojawia coraz więcej
w miarę podobnych książek, to los
tej książki jest przesądzony dość szybko. Chyba
że! I w tym momencie po prostu, jeżeli będziemy mówili o
książce „Dziewczyna z pociągu", to po prostu będziemy musieli
się zastanowić nad jej miejscem, yy, na jakim ona jest etapie swoim życiowym.
Czy to jest książka jeszcze młoda i żywa, czy już tego,
czy, czy i tak dalej, i tak dalej. Ale o tym za chwilę.
O tym za chwilę. O „Dziewczynie z pociągu” to się to, to
jeszcze sobie porozmawiamy. Tak. Ale wróćmy, wróćmy do,
do Ruth Benedict i, i jej książki „Chryzantema
i miecz". Tak. I wydawałoby się- Sam mówiłeś, że chcesz
powiedzieć, to mów. Ale wydawałoby się, że to jest też
książka, która już dawno umarła, wyciągnęła nogi. Otóż nie!
Ta książka jest dalej straszliwie młodą
książką, chociaż została napisana w czasie II wojny
światowej.... yy, ale jest książką młodą.
A dlaczego jest książką młodą i kiedy, że tak powiem? Jest na to bardzo prosta,
yy, proste, pro- prosto można, można to umiejscowić. Otóż ona jest ważna, czyli
młoda tak długo, dopóki kultura japońska nie została zeuropeizowana
dostrzecznie albo zamerykanizowana. Jeśli kultura
japońska, dopóki ona trwa w tym swoim, yy, hermetycznym jak, jakby
obrazie, dopóty, tak długo ta książka jest
książką, którą, yy, każdy Amerykanin, każdy
Europejczyk powinien czytać z, z wypiekami na
twarzy. Natomiast jeśli Japonia jako ta,
jako, jako kultura i jako kraj, jako, jako tego przestanie być tak
hermetyczna, to w tym momencie ta książka stanie się również
zbędna właściwie w naszej kulturze, a najwyżej
będzie rejestratorem tego, co kiedyś było, nie? Jak
to kiedyś, jak, jacy to kiedyś byli Japończycy i
jak się ich, jak się oni mieli do reszty
świata. I ja miałem tylko taką uwagę, której,
yy, à propos tej książki. Otóż ja całe życie, yy, spotykałem ludzi tu, w
Europie, którzy akceptowali, yy, Afrykańczyków, akceptowali Amerykanów,
akceptowali wszystkich, nawet mudżahedinów,
ale bali się, yy, bali się Chińczyków, bali
się, a szczególnie Japończyków. Jeszcze Chińczyków, jeszcze
Wietnamczyków, to tego. Ale żół-, tej żółtej rasy ludzie
się bali. Ja miałem też taki dziwny, yy, wstrzemięźliwość
wobec tego. Po prostu ja ich nie rozumi-, nie
rozumiejąc odruchowo, to kwestia jest, nie rozumiejąc do końca. Po prostu
no nie to, że bałem się, ale był, był to jakieś takie, yy,
próba zachowania własnych pozycji na wszelki wypadek, gdy, mm, trzeba będzie
wobec nich jakoś tego. No otóż ta książka, yy,
pozwoliła mi polubić Japończyków. Ja ich
nie wiem, czy ich rozumiem. Może dalej nie, nie tego.
Zresztą to nie jest kwestia rozumienia, ale ich zacząłem
lubić. Naprawdę. Dla mnie symbole takie, yy, te obiegowe Japonii, które były
przerażające w pewnym sensie, jak harakiri i
kamikadze, nie? Przestały być straszne. Stały się pięk-, yy, piękne po
prostu. Z punktu widzenia tamtej strony. Jak się spojrzy na z tamtej strony, to
ja nagle zacząłem rozumieć. Rozumieć tych chłopców, którzy,
którzy ginęli, wsiadając w te samoloty i atakując
lotniskowce amerykańskie. I tak samo rozumieć, yy, to, yy,
rozumieć harakiri, czyli
dlaczego? Bo nam się, mi się wydawało, że to jest absolutnie
obce wobec, wobec, yy, tego, co nasza kultura
europejska przy- Co więcej, wydawało
się, że to może być obce w ogóle jako, jako człowiekowi
po prostu. Tak! Niehumanitarne, nie, nie tego. Ale jak się spojrzy na, na naszą
kulturę, tu po prostu, po, po prostu polską. Kwestia naszego na przykład
honoru. Kiedyś przynajmniej, bo dzisiaj to tak
może nie- Różnie bywa. Różnie to bywa, ale kiedyś... Boże mój, człowiek albo
Polak, albo Anglik. Szczególnie te nacje, jeśli co, została naruszona ich,
yy, strefa, że tak powiem, którą obsługiwał
honor, mogli wyciągnąć, yy, pistolet i palnąć
sobie w łeb. To była rzecz, yy, taka sama, dokładnie jak, yy, harakiri, yy, w
Japonii. Trochę inaczej motywowana, jednak. Inaczej, tak. Inaczej.
Inaczej i inne motywy. To ja rozumiem, ale-
Niemniej równie egzotyczne. Egzotyczne po prostu. I,
yy, nie, na przykład większość Eu-, yy, na to, co posiadała, yy, ja
tobie kiedyś wspominałem, jak żeśmy rozmawiali
o, yy, o, o czasach napoleońskich i tak dalej. Napoleon przecież doskon..., yy,
doceniał Polaków jako tak zwane mięso
armatnie i wykorzystywał ich tak samo, jak tą artylerię,
którą wyprowadzał w, yy, we wczesnym swoim,
yy, swojej karierze. Jako pierwszy po prostu
wyprowadził na ulice, nie? Dlaczego? No, po prostu
artylerii się na ulice nie wyprowadzało, tylko
działa w pejzażu pięknym, nie? Napoleon
stwierdził, że skoro nie, skoro nikt tego nie robił, to
najwyższy czas to zrobić. Więc wyprowadził ze
straszliwym skutkiem. No i co zrobił Napoleon, kiedy zauważył, yy, walory
polskiej kawalerii, yy, jej umiejętności, jej szarży? I oczywiście też w
pejzażu, takim, jakim zawsze funkcjonowała artyleria, bo przecież
nikt, żaden wariat, żaden strateg by nie
wprowadzał kawalerii na ulice miast po prostu, bo to bez
sensu zupełnie. A Napoleon kazał to zrobić.
Artylerię. Nie, nie kawalerię. No kawalerię też. Wyprowadził na
ulice i w Samosierrze Polacy szarżowali
zupełnie w kretyński sposób. No, ale to nie na ulicy. Na
ulicy. Przecież Samosiera. Wołoży. No tak.
No tak. Dobra, dobra. Ale to jest jak trasa, jak, jak
tego- Wąwóz, jako szeroko- Szeroka autostrada, która
jest pop- przegradzona, yy, bateriami
artyleryjskimi. Poddaję się. Masz rację. Yy, tą
autostradą szarżuje sobie pięknie. Żadna konnica by tego na
świecie nie wykonała, nie? Napoleon doskonale, yy, zdawał
sobie sprawę, że ci idioci z tego Wschodu, ci
Polacy, oni, oni to łykną. Co więcej,
zrobią to tak, jak należy. Zrobią to, jak należy i tak
dalej. No i zrobili po prostu. Zostało ich tam dziesięciu na stu, yy, co
Napoleonowi przecież nie robiło, nie? Yy, dalej idąc, tą fantazję, że tak
powiem, mieli Polacy, mieli Rosjanie, w przeciwieństwie na
przykład do, do innych narodów, które miały inne walory. Yy, mówimy harakiri,
kamikadze.... Honor tutaj. Rosjanie uwielbiali. Zostało to, yy, przeszło to już
do, do, do takich kulturowych. Stało się
archetypem, że tak powiem, pewnych, mm, dziwactw
kulturowych, czyli ru- rosyjska ruletka. Świetna zabawa! Jeden nabój w komorze z
bębenkiem przykładamy do głowy i się świetnie bawimy.
Nikt się na świecie w ten sposób nie bawił, tylko bawili
się idiot-- nie, to nie byli idioci. To byli po prostu,
takie były, no, takie były czasy. I, i, i tutaj, że
tak powiem, ta inność, yy- No, nie wiem, nie wiem, czy
to, czy to inność, czy też, czy też nadmiar, nadmiar
samogonu. Oficerowie też- Na pewno tak! Też lubili,
lubili. No. Nie wiem. Tu trudno mi rozstrzygnąć. Ja, ale
jednak wrócę, wrócę jeszcze do, wrócę jeszcze do
Japończyków. Coś jeszcze o Japończykach mówimy czy kończymy
apend- appendix? Mi się wydaje, że, yy, możemy najwyżej skończyć
ten ape, tą, tą kwestię tym, że,
yy, ja nieprzypadkowo powiedziałem, dlaczego, jak długo ta
książka była, będzie żywa. Otóż ja jej ży- życzę życia wiecznego, ale tym
samym życzę Japończykom, żeby dalej-
Ta książka była jak najdłużej aktualna. Aktualna. Tak jest.
Żeby była aktualna. Tak jest. Dobrze i tym optymistycznym
akcentem, yy, skończmy appendix do, do książki Ruth
Benedict. Jednocześnie pragnę, śledząc
uważnie, mm, czat, pragnę zapewnić Artemiusa, że no nie, nie jesteśmy takimi
paskudami, które zdradzają, zdradzają zakończenia ani
jakieś istotne szczegóły, a raczej traktujemy,
traktujemy, yy, tak jak inne książki, książkę "Dziewczyna z
pociągu" jako punkt wyjścia do rozmowy. A jeśli
będziemy mówić o jakichś faktach, to raczej, raczej z początku
i z tego, co pamiętam z naszej, z naszej takiej wstępnej
rozmowy, żadnych istotnych szczegółów zdradzać, zdradzać
nie będziemy. Także jakby, znaczy nie ma potrzeby w
każdym bądź razie wyłączania się ani, ani, ani uciekania
z powodu tego, że będziemy cokolwiek, cokolwiek spoilerować.
Nie. Także to, to uspokajamy wszystkich, którzy, którzy mieli,
mieli takie podejrzenia, że natychmiast opowiemy im
koniec. Tak nie będzie, to zapewniamy. Na pewno nie
będziemy dziewczynie z pociągu podnosić spódniczki. Po prostu tak. Westchnąłeś
sobie. Tak. No dobrze, co patrzysz? No dobrze, to
przejdźmy, przejdźmy w takim razie, prze-przejdźmy w takim razie
do dziewczyny, do "Dziewczyny z pociągu". Jak ci się
podobała ta książka? Widzisz, jak mi się podobała?
No, podobała mi się. To długie milczenie nie wróży nic
dobrego. No niestety, z przykrością muszę stwierdzić, że chyba mi się podoba. A
dlaczego? Dlaczego mi się podoba? Dlatego, gdyż tak
samo jak Artemiusz jeszcze jej nie skończyłem. A daleko masz
do końca? No tak, też tak gdzieś w połowę i dlatego mi się
podoba. Ja się niestety bardzo, bardzo boję. Co będzie dalej. Że widzisz,
ja jestem idealistą. Żeby ona była dalej dla mnie
piękna, to ja nie powinienem jej kończyć, bo ja wiem, że
wtedy to będzie... Znaczy, no, nie wiem, ale zawsze może
wystąpić ten- Masz rację, spora część
książek, spora część książek, yy, spora część książek, yy,
spora część książek, yy, sensacyjnych, yy, spora część książek
sensacyjnych ma to do siebie, że się świetnie zapowiada,
świetnie rozwija, a później przychodzi zakończenie. I nie mówię,
że to jest reguła, ale zdarza się, że to zakończenie
jest dobijające, bo wszystkie nasze piękne sny- No. Wszystkie
nasze wyobrażenia o tym, jaką świetną książkę
czytamy, nagle się rozwiewają. No. Nagle to
zakończenie jest takie- Ale zwróć uwagę,
że, tak jak wspomniałem o tym, o tym życiu
książki, yy, ty mówisz o tej, o tym, ale
przecież ja też się kiedyś dobrze zapowiadałem.
O! Też się nieźle rozwijałem, nie? I tak dalej. A co, a teraz jest
wielka, yy, wielka inflacja, że tak powiem, tego. No, nie wiem, nie wiem. To
wszystko. No, ten. Dobrze, to pozost- pozostawiamy- W
każdym razie ja tylko mam nadzieję, że, że ktoś
mnie w jakiś sposób sensownie już dzisiaj zastąpi.
Tylko o tym myślę, a nie o tym, żeby cokolwiek z
siebie, yy, pozytywnego wykrzesać.
Yy, no i mam nadzieję, że ktoś mnie zastąpi, bo będzie
musiał prędzej czy później i raczej prędzej niż później, yy, zastąpić.
A, yy, nie jestem osobą nierozstąpczoną i chwała Najwyższemu. Będą lepsi
od tego. Na pewno kolega Marek będzie
musiał sobie znaleźć jakiegoś frajera, który będzie wygłaszał w
miarę mądre rzeczy i robił to lepiej ode mnie.
Yy, no bo nie zawsze będę czynny,
więc zawsze pozostaje kwestia pytania, co, co z tym
fantem począć? Jeśli Żyłkiewicz ak-akurat odlatuje, a, a- Jest w trakcie porodu.
Tak to określę. Jest w trakcie porodu. No dobrze, nie? No
więc po prostu trzeba w tym momencie, yy, wyjść z tego.
Nie jest, nie jest, nie, nie jestem niezniszczalny, a
raczej na pewno jestem zniszczalny, więc po prostu to jest
kwestia, mm, kuchni Marka, w której sobie
będziemy- No, ale zawsze są wtedy dwa, dwa wyjścia. Tak.
Albo odwołujemy audycję, albo znajdujemy zastępc-
zastępcę. Po pierwsze, audycja jest ważniejszą
rzeczą od, yy, jednego czy drugiego,
czy trzeciego, yy, faceta, który w tym garnku
miesza akurat, yy, łyżką, yy, w tym talerzu. Kucharzy może być
wielu, zawsze można, należy ich szukać i tak dalej. A, a, a
w każdym razie, tak jak powiedziałem, audycja
jest rzeczą najważniejszą, bo to jest, jest tak, jak my
mówimy o książkach: dobra, lepsza. Książka jest
najważniejsza dla siebie samej, dlatego że
jest, nie? Co stoi trochę w sprzeczności z twoją tezą
o tym, że książka umiera. A w każdym razie ja widzę pewną
sprzeczność.... Ale dobra, zostawmy, zostawmy to. Yy, powiem tak: yy, na
czacie, yy, jest takie zdanie, że, yy, że
książka jest dobrze napisana. Przeczytałeś połowę, więc-
Tak. Zgadzasz się? Zgadzam się. Ja też się zgadzam. To tu
nie ma, nie ma pola, nie ma pola do specjalnej dyskusji.
Książka— inaczej. Ja nawet, yy, nie wiem, czy ona jest
napisana dobrze. Na pewno jest napisana bardzo sprawnie i
bardzo sprawnie przetłumaczona. To, to, to, to chyba trzeba,
to chyba przyznasz. Tak. Tu się też będziemy zgadzać, w
związku z czym przejdźmy szybko, przejdźmy szybko dalej, może
tam, gdzie się już, yy, nie do końca będziemy zgadzać. Tutaj
w tych, yy, à propos tłumaczy. Rzeczywiście
ciężko mi powiedzieć, yy, o walorach tej książki językowych w
jej angielskiej wersji. No nie, wiadomo! A, a mam, mam
doświadczenie, yy, z, yy, z książkami, które na przykład mój ulubiony
au-- yy, autor z dawnych czasów science fiction, czyli
ostatni, którego jeszcze polubiłem, yy, Gibson, yy, autor „
Nekromancera". Otóż, yy,
czytałem wiele jego rzeczy w polskich, yy, tych, no i wcale
nie jestem zachwycony. Natomiast „ Nekromancera"
prze-przetłumaczył taki człowiek ze Śląska, yy,
Cholewa. Yy, ja go znam i to jest, yy, petarda, mózg i pe-petarda, mm, yy,
facet, jeśli chodzi o tego. I on go przetłumaczył mniej
więcej chyba tak samo, jak Słomczyński tłumaczył, yy, „Hamleta"
na, mm. To jest taka sama dobra robota i dzięki temu ten „
Nekromancer" w stosunku do innych,
yy, rzeczy przetłumaczonych przez innych, yy,
tłumaczy, po prostu się wybija. Ja nie
wiem, yy, na ile ta książka... Yy, ona jest chyba
dobrze przetłumaczona po prostu. I to jest wielki ukłon dla
tłumacza, yy, czy dla tłumaczki tej
książki. Yy, ona jest dobrze przetłumaczona. O tym możemy
z całą pewnością powiedzieć i dlatego ją się czyta po
prostu. Tak, no to też nie potrafię, nie potrafię, yy,
skonfrontować, ale bardzo— znaczy może nie bardzo często, ale
zdarza się. Zdarza się tak, że czasami tłumaczenie w ogóle
ratuje książkę. Bezwzględnie. Są takie przypadki. Są takie
przypadki, że książka w oryginale przeciętna,
na tłumaczeniu bardzo zyskiwała. No i to, to takich
przykładów, takich przykładów by się kilka znalazło. Mamy. Ja
tylko wspomnę, okej, za- zanim, zanim wspomnę, że do
Macieja Słomczyń- Słomczyńskiego jeszcze dzisiaj wrócimy.
Zapewne, bo, bo, bo taki mamy, taki mamy chytry
plan. Dobra, to powiedz o tej książce, która, która okazała
się lepsza albo gorsza. Ja miałem takie, takie
skojarzenie, dosyć głupawę, ale na starość już
człowiekowi odbija, bo po prostu kiedyś strasznie, yy, mnie ubawiło
tłumaczenie fragmentu z mojego własnego
opowiadania. Otóż, yy, napisałem opowiadanie takie
„Zwierciadło nieba", które zaczynało się mottem z Williama
Blake'a: yy, "Ta klatka była purpurowa, zdobiona
złotem i perłami. Wewnątrz na świat się otwierała i na
maleńką noc z gwiazdami". To jest William Blake. Yy, następny,
po jakimś pół roku zostało to przetłumaczone na czeski.
Dostałem egzemplarz. Się nieźle ubawiłeś. No i przeczytałem: "A klec ta byla
purpurowa, zdobena zlatem ep- a i perlami, na swit, yy,
zevnic... " Coś tam, " na swit się otvírala na malenkou
noc s hvězdami". Świetnie! To był ten mroczny
William Blake, który jeszcze w polskim języku
zachował jakieś walory mroczności- Mroczności. -i tak
dalej, nagle był rozbrajający w czeskim języku. Ale to też jest, mm,
relatywizm po prostu. Powiem tak, a, a skoro jesteś
przy Czechach i, yy, kiedyś, yy, ktoś mi powiedział, a
ktoś, kogo bardzo cenię i kto, kto, kto wie, co
mówi. Aczkolwiek nie, nie sprawdzałem źródeł, ale zapytał mnie,
czy wiem, dlaczego tak bardzo ś- śmieszy nas czeski język. A oczywiście nie
wiedziałem, więc, więc mi powiedział, że, yy, z
tego, co jemu wiadomo, po prostu język czeski to
jest język chłopstwa, ponieważ oni swoją szlachtę wybili w swoim czasie, yy,
w bitwie. I tu zapomniałem w tej chwili. Niestety,
niestety, kolega historyk by się przydał, bo podpowiedziałby im,
by mi tę bitwę. W każdym razie wybili swoją szlachtę i
to właściwie był taki, taki naród, który, w którym przeważała,
przeważa, przeważał lud. U nas przez długi czas
jednak była szlachta i ten język, ten język był, yy,
był cały czas szlifowany, taki, taki, taki szlachecki.
Powtarzam, nie wiem, czy to jest prawda. Yy, rzucam to
raczej jako myśl, taką do, do sprawdzenia, do
rozważenia. Tak po prostu, żeby, żeby sobie rzecz
przeanalizować czy poszukać, poszukać źródeł. Myślę,
że, że całkiem, całkiem, yy,
całkiem, całkiem, yy, ważna rzecz do poszukiwań. Bo
fakt jest faktem, że właściwie nie spotkałem jeszcze czło-
Polaka, człowieka, który żyje tutaj, na naszej ziemi,
który nie ubawiłby się, yy, słuchając, słuchając
dłuższego monologu, yy, w języku czeskim.
Zastanawia mnie tylko, czy Czesi bawią się równie dobrze,
słuchając, yy, języka polskiego. No, nie wiem, czy się bawią,
ale mogą, mogą im raczej włosy stawać na głowie, słuchając
języka polskiego. Czyli dla nich to będzie nie anegdota,
ale horror po prostu. Bo o ile ja wiem, to Czesi
nas tak jak my— sorry, yy, czeski bracia, bo ja ich lubię. Yy, my na nich
mówiliśmy, yy, tak Pepiczki, nie? A oni
nas przezywali Franciszki. Przezywają dalej, nie?
Dla-- od czego? Nie od świętego Franciszka. No tak, myślę,
że nie. Od czego, tylko od, od sypia- syczenia naszego języka.
Franciszki. To jest nasz język, jest bez
przerwy szeleszczący, syczący. My sobie z tego nie
zdajemy sprawy, że my właściwie bez przerwy
syczymy po prostu sz-sz!... To jest nasza podstawowa rzecz,
która nas wyróżnia wobec wszystkich innych
języków. Nikt tak nie syczy jak Polacy.
Ale nie jesteśmy wężowym plemieniem, plemieniem. Nie jesteśmy
tego. Chwa- chwała Bogu, ratują nas, nas jeszcze
Francuzi, którzy jeszcze potrafią żampolić po prostu,
jeszcze, yy, używać takich, takich dziwnych dźwięków, które, które reszta
Europy nie, nie- Wiesz co, Wiktor, ja ci powiem jedną rzecz.
Ja się czasami ciebie boję, bo zastanawiam się, co jeszcze,
co jeszcze powiesz o innych nacjach. Wróćmy do dziewczyny.
Tak, tak, tak. Może będzie bezpieczniej, jak wrócimy do
dziewczyny, jak wrócimy do "Dziewczyny z pociągu". Powiem ci
tak: ja czytałem tę książkę. Ja ją przeczytałem i tu
stanowię potencjalne niebezpieczeństwo zdradzenia zakończenia, ale
naprawdę tego nie zrobię. Przeczytałem ją i tak się trochę
zasępiłem, przy, jak, jak skończyłem lekturę. No
to, żeby nabrać mądrości, to sięgnąłem do źródła wszelkiej
wiedzy, czyli do internetu, żeby skonfrontować swoje
odczucia z odczuciami innych. I tu, i tu spotkało mnie taki, spotkał mnie
dysonans poznawczy, ponieważ, yy, ta książka no przez
różnych, yy, blogerów książkowych, youtuberów
jest oceniana rozmaicie. Spotkałem, spotkałem blogerkę, ym, która stwierdziła
jednoznacznie, że to jest padlina literacka. Spotkałem też
ludzi absolutnie zachwyconych tą książką i powiem,
że, yy, moje odczucia po lekturze, znaczy właściwie ten, yy,
ten, to rozdwojenie jeszcze się pogłębiło, zamiast, zamiast
sobie coś wykrystalizować dzięki internetowi. Tak zresztą z
internetem bardzo często bywa. To jeszcze sobie pogłębiłem,
pogłębiłem to swoje takie niezdecydowanie. Yy, to może, to może ty mi pomóż, yy,
nabrać przekonania, czy to jest dobra, czy to jest zła
książka? Inaczej. Ja już pytałem o to, czy ona jest dobra,
czy zła, bo to jakby tu ten stopień ogólności zostawmy, czy
ona jest dobra, czy zła. Generalnie, yy, po, po
lekturze połowy książki stwierdzasz, że jest na pewno nieźle
napisana, to, to, i że wydaje się, że może być
niezła. To powiedz mi, skąd się mogło wziąć, yy, to
zdanie, że to jest literacka padlina? Mm, bardzo,
bardzo ono mnie cieszy. Z bardzo prostego
powodu: yy, to świadczy, że ta książka jest
dobra. Nie ten głos, który świadczy o tym, że
padlina, ale właśnie różnorodność głosów. Jeśli
książka nie jest książką kontrowersyjną,
yy, to nie jest książką dla mnie dobrą. Jakakolwiek. Nie ma
książki, yy, jeśli się wszyscy będą zgadzali, że, że nie wiem, że, że "Odyseja"
Homera, Homera jest świetną rzeczą, to, to w tym
momencie ja mówię: sorry, ale to jest do kitu, cała książka. Yy, jeśli
ta książka może budzić aż tak skrajne, yy, skrajne, mm,
poglądy, yy, à propos, mm, co znaczy, że, że bardzo dobrze, że ona w ogóle,
że istnieje, bo można, przecież mogłaby się kultura bez niej
obejść, nie? Ludzie piszą mnóstwo książek,
nie? Mo- mo- można o innych dyskutować i tak
dalej. No, ale o innych książkach być może nie byłoby takich
skrajnych, mm, powiedzieć: świetna rzecz, do chwanu, do, do kitu i tak dalej. I
to, to w tym momencie ja jestem zaciekawiony. Chyba będę czytał dalej.
Okej, dobra, wy- wysmyknąłeś się trochę z tego, z odpowiedzi na pytanie. To
ja będę dociskał, dokręcał tę śrubę teraz dalej.
Dobrze, yy, mamy oto, mamy oto książkę, którą,
yy, między innymi chwali gdzieś tam na okładce Stephen
King i mówi, że to jest świetna książka, od której
się nie mógł oderwać, yy, chyba przez, chyba przez całą noc,
o ile dobrze pamiętam. To jego, to jego słowa. No dobrze,
na co, na co jedna z pań blogerek mówi: "No tak,
no, nie mógł się oderwać. Ale on w ogóle pochwalił tę
książkę nie dlatego, że ona jest dobra, tylko dlatego, że
sam miał w życiu problemy z alkoholem i to nawet bardzo
poważne. Podobno, yy, jak sam poopowiadał,
yy, stwierdził, że ma problem z alkoholem, kiedy wręczono
mu, yy, jedną z jego książek, a on za cholerę nie
pamiętał, kiedy ją właściwie napisał. I wtedy doszedł do
wniosku, że czas, by coś z tym zrobić. I blogerka
stwierdziła, że ponieważ taki problem w życiu Stephena Kinga
wystąpił, to on teraz pochwali właściwie każdą książkę, która
ooo, w jakiś tam sposób o problemie alkoholowym,
yy, w jakimś ta, w jakiś tam sposób o problemie alkoholowym
mówi. Bo nie zdradzając właśnie szczegółów, powiedzmy
tyle, że główna bohaterka taki problem ma. Ma ten problem. Yy, co więcej, ma,
jest, jest poważne uzasadnienie tego problemu. No, coś się jej
w życiu posypało i to bardzo mocno. Yy, co
więcej, musi, yy, musi... No, nie, nie
musi. Gra pewien teatr. Gdzieś tam się, gdzieś tam
się tą kolejką niby udaje do pracy, ale tak
naprawdę nie. I to jest właściwie - dalej już nie będę
drął - więc, yy, to jest właściwie zawiązanie akcji i w
pewnym momencie ta... Chyba nie mówię w tej chwili więcej,
niż, niż jest napisane na okładce. Więc jest bezpiecznie. Jest
bezpiecznie przez cały czas. Yy, i w pewnym momencie nasza bohaterka, yy, widzi
coś przez okno, przez okno kolejki. A ponieważ jest w
takim totalnym dole, to to coś, co widzi,
zaczyna jej się podobać. Zaczyna właściwie, nie tyle zaczyna
się jej podobać, co zaczyna snuć fantazje na ten temat. To
bardziej tak. To się oczywiście później rozsypuje, ale
pamiętasz, jak rozmawialiśmy tu przed chwilą, że powiedziałeś o
jednej ciekawej rzeczy, o którą chciałbym cię w tej chwili
zapytać: że masz wrażenie po, po lekturze tej
książki, że jest coś takiego jak sensacja, mm,
męska i sensacja damska. To proszę
ciebie, tłumacz się teraz, bo ja nie bardzo jestem w stanie
tę myśl rozwinąć, rozwinąć dalej. Znaczy to nie, yy, nie
jest, nie... Ja, ja to lubię walić
pewne rzeczy- Między oczy. Nie, których sam nie rozumiem.
Bardzo często, ale mówię, to jest, yy, bez, bez problemu
się ujawniam z takimi rzeczami. Być może- Ujawniasz się.
Warto, warto to rozważyć. Otóż ja, mi się wydaje, że
jednak istnieje-... chwała Bogu, jednak jakaś i
troszeczkę inna płaszczyzna, yy, w której porusza się mentalność, yy, jeszcze
mężczyzn i, yy, jeszcze kobiet. Dlaczego? Dobrze,
bo to jest tak jak z tymi Japończykami i resztą świata po
prostu. Dobrze, że my jesteśmy inni, że inaczej, yy,
postrzegamy świat, yy, i inne rzeczy nas, że tak powiem, yy, rajcują,
nie? Dzięki temu rajcujemy się sami nawzajem, bo, bo tak
to, to przepraszam, no, yy, tak to, tak to by było mało ciekawie. Natomiast, yy,
ta płaszczyzna na pewno istnieje. Mnie-- dla mnie ta książka, yy,
osobiście, yy, ja, ja mam problem, czy to
jest książka sensacyjna, czy to w ogóle nie jest. Ja mówię
na początku, kiedy zaczynam ją czytać. Tam się pojawiają
wątki, które dla mnie osobiście, yy, nie są
sensacyjne. Są, nie wiem, no coś się dzieje,
plotkarskie, yy, właśnie jakieś, yy, sprawy sos-, yy, socjologiczne adaptacji
środowisk, funkcjonowania alkoholika, kogoś, kto ma
kłopoty życiowe i tak dalej. Te wszystkie,
no cholender, tam jest to dobrze zrobione, natomiast
mnie to po prostu mało interesuje. To jest problem dla psychologa, dla
lekarza, dla psychiatry, ale czy, czy to dla czytelnika? No, nie wiem. No
ale, ale w ten sposób odbieram. Natomiast
rozumiem doskonale, rozumiem doskonale płaszczyznę
tą żeńską, którą, której również są zwolennikami
mężczyźni, bo, bo to nie jest tak, że my jesteśmy
strasznie-- mój kręgosłup jest dosyć sztywny, natomiast,
yy, rozumiem również, yy, tą płaszczyznę żeńską, w której, yy,
te ślady rozgrywek, yy, dziwnych rzeczy, takich, takich, są
fascynujące. Wprowadzają właśnie element sensacji. Taki, który
przecież, yy, który, któremu,
który nie był obcy na przykład Szekspirowi. Przecież większość
jego rzeczy to są naprawdę wspaniałe, yy, dla kobiet, yy,
historyjki o, nie wiem, o podgryzaniu, o plotkach, o
miłości, o dziwnych rzeczach, takich w, w danym
środowisku. Tam nie ma wielkich dział, armat, grzmotu, wielkich bitew i tak
dalej. Czasami ktoś tam wróci z szablą nie, nie
schowaną w pochwie, ale to rzadko. Tam to nie jest,
yy, wydawałoby się męska literatura.
Ona jest męska i jest kobieca. Jest bardzo dobra u
Szekspira. Tak samo w tej, w "Dziewczynie w pociągu". Otóż
ja rozumiem ludzi, którzy, którzy ten wątek
sensacyjny natychmiast w tej płaszczyźnie, yy, takiej znajdują
i on ich porywa, pociąga, wci-
wciąga w głąb, nie? Mnie akurat to nawet, yy, troszeczkę
odstręcza, nie? Bo tam, yy, to jest tak jak z tym, yy, z... z
historiami o duchach. Yy, kiedyś zapytano przecież
Lema, jakiej książki by nie chciał napisać czy sam to
napisał. Otóż nigdy by nie napisał, yy, książki o
duchach. Nie dlatego, że duchy nie istnieją, nie
dlatego, że duchy to i coś tamto. Tylko że tam po
prostu on jako racjonalista nie miałby
żadnych reguł gry. Po prostu mógłby sobie pozwolić na wszystko
po prostu, nie? No, a to go nie bawiło.
Ograniczenia są dobre. No, to tak bardzo daleko
odjechał i dlatego, no, nie wiem.
No dobrze, ale ja ci, ja ci- No. Ja cię, ja cię będę
cisnął, jeśli chodzi o to. No. Okej, ale to co, co tu
twierdzisz? Że dla ciebie to nie jest literatura sensacyjna?
Dobrze cię rozumiem? Właśnie nie wiem. Nie wiem, czy jest to
literatura. Yy, dla mnie jest to raczej literatura obyczajowa.
No nie, no ale przecież tam są ewidentnie takie, bo on
jest ten suspens, jest, jest napięcie, w pewnych momentach
zaczyna się pojawiać. No, takie ewidentne, no,
którą jak się dobrze człowiek wciągnie, yy, to
jak, jak zapewniają niektórzy-- ja akurat miałem dłuższy
romans z tą książką, natomiast, natomiast niektórzy
zapewniają, że ją, za przeproszeniem, zjedli na jedno
posiedzenie. Jak zaczęli, tak skończyli. Ale przecież
to jest cecha również dobrej literatury obyczajowej. Dobrą
literaturę obyczajową też się łyka, za
przepro-, za przeproszeniem, jeżeli się, yy, wczujesz dobrze
w, yy, w jakiś kolejny odcinek serialu o księdzu
Mateuszu, to też go łykniesz w pół godziny bez żadnych
problemów, bo to jest świetny, świetny,
obyczajowy, sensacyjny równocześnie i tak dalej, kawałek, yy, polskiego
kina, yy, telewizyjnego, no. Tak, to biedne to
miasto, w którym taka, taka zbrodniczość panuje jak-
No naprawdę, ksią- ksiądz Mateusz musi się narobić
naprawdę. Ale zwróć uwagę, to są tak samo dobre, yy, do-
dobre filmy, jak ta książka. Sensacji,
obyczajowości, humoru i tak dalej. Humoru nawet chyba troszkę
więcej. Tak, tak, tak. Tylko wiesz co? No, ojciec Mateusz to
jest kryminał. Tak. Natomiast tu mamy do czynienia z
sensacją. No tak, no tak. Tu mamy, tu mamy- Część trochę.
To by, to by warto, warto rozróżnić, bo jednak
istnieje dosyć podstawowa różnica pomiędzy- No weź ją wyróżnij
... kryminałem- Tak ... a książką sensacyjną. Tak. Otóż
kryminał to jest, yy, jakby taki
modelowy kryminał to jest, yy, to jest książka, w
której rozwiązanie zagadki, a właściwie
znajduje się, szu- szukane jest w przeszłości. Czyli
mamy detektywa, mamy, yy, ojca Mateusza, mamy kogoś, kogoś, kto pełni rolę
detektywa. I on szuka rozwiązania, yy, związanego na przykład z
morderstwem. Ale to rozwiązanie znajduje się w
przeszłości. Natomiast literatura sensacyjna, chociaż bardzo
bliska i gdzieś czasami zahaczająca się, spinająca się
z, yy, z literaturą kryminalną, ona jednak działa
inaczej. Rozwiązanie intrygi jest w przyszłości. To na ogół tak działa, że, że
literatury są do siebie zbliżone: kryminał i sensacja. One
jednak troszeczkę innymi metodami działają. Obie
są fascynujące, obie, obie potrafią
wciągnąć, ale innymi, innymi metodami. Agatha
Christie to kla- klasyczna, klasyczna
kryminałka, jeżeli tak, to, tak to możemy określić. Czy też
współcześni, współcześni pisza- pisarze, którzy o,
mm, dzieła, dzieła, yy, kryminalne
piszą. Oni się posługują tą metodą. Jest morderstwo,
przestępstwo. No i szukamy, dlaczego to coś się
wydarzyło. Kiedyś, tam. Kiedyś tam, ale to czasami oczywiście
przechodzi płynnie w jakąś tam bieżącą
rozgrywkę, więc tutaj nie ma takiej ostrej granicy. Wszelkie,
w ogóle wszelkie podziały, takie literackie, mają to do
siebie, że jeśli byśmy próbowali je, yy, odnajdywać w
każdej książce i tak ściśle to stosować, to
właściwie, yy, właściwie mogłoby się nam to nie udać.
Natomiast warto mieć świadomość, że gdzieś tam u, u podłoża,
u podłoża pewnej literatury takie roz- rozgraniczenie
funkcjonowało....No i teraz, i teraz yy ojciec
Mateusz to zdecydowanie jednak będziemy, będziemy do tej
bliżej do kryminału, temu wszystkiemu, chociaż tam wątki
sensacyjne również się znajdują. Natomiast Dziewczyna z
pociągu. No wiesz, to właściwie. No dobrze, nie będę, nie
będę nic spoilerował, w związku z czym dobrze, przyjmijmy, że
to jest jednak literatura sensacyjna, że szukamy czegoś.
Szukamy, że rozwiązanie- inaczej. Nie tyle, no
oczywiście, jak w każdej literaturze sensacyjnej zdarzają się
wątki retrospekcyjne, które gdzieś tam czegoś w przeszłości
szukają. Niemniej rozwiązanie akcji jest w
przyszłości. Coś się musi wydarzyć, gdzieś się. No, owszem, to
czasami ta przeszłość, ta przyszłość jest zakorzeniona gdzieś
w przeszłości. Ta przyszłość jest determinowana
przeszłością. Niemniej jednak rozwiązanie, rozwiązanie
akcji jest, znajduje się w przyszłości. Zdążamy ku, ku
pewnemu miejscu i tam to rozwiązanie się znajduje. I to
też jest, myślę, warto, warto o tym pamiętać, kiedy, kiedy
mówimy o, o literaturze sensacyjnej. No tak, zgadza się. I
ta książka w tym momencie jest, jest dobra, bo tam yy w
przeszłości tej yy bohaterki,
bohaterki tej książki nie ma nic takiego wielkiego,
do czego by można... Nie popełniono morderstwa, nie popełniono
niczego. W tej przeszłości jest niewiele, a w
przyszłości jest dosyć dużo. Dobra, tu, tu niestety, niestety
za dużo sobie nie możemy poszaleć, jeśli chodzi o, jeśli
chodzi o te, o te różne wątki. Mam do ciebie,
mam do ciebie takie pytanie. Zacząłeś na początku, kiedy
mówiłeś, kiedy mówiłeś, robiłeś taki wstęp do całej naszej
dzisiejszej rozmowy. Mówiłeś o starzeniu się książek. Ja sobie
zastrzygłem uchem wtedy dosyć, dosyć uważnie, bo to był
temat, który mnie bardzo zainteresował. Mówiłeś o starzeniu się
książek, o starzeniu się literatury, o tym,
że pewne książki przetrwają, a pewne książki nie
przetrwają. Trudno jest co prawda dzisiaj wyznaczyć, która
przetrwa, a która nie. Niemniej ja bym chciał, żebyśmy wrócili
na chwilę do tego przetrwania bądź nieprzetrwania książki,
tudzież do tego, że jak to jest z tymi książkami? Bo
dzisiaj przeciętnie mówi się tak: no, tam jakieś
pierdoły pisane sto pięćdziesiąt lat temu. Kto to czyta?
Nikt tego nie czyta. W związku z tym książka z definicji
starzeje się i umiera. Tak jak to zresztą przedstawiłeś. No
tak, to tak naprawdę jest twoim zdaniem? Czy są jakieś
tak- Tak jest po prostu. No dobrze, dobrze. Yy kwestia...
Książki tylko się rodzą i umierają. Natomiast czasami yy, czasami
posiadają być może takiego nieśmiertelnego ducha
jak my. Niektórzy przynajmniej nie. Otóż
jeśli książka posiada nieśmiertelnego ducha, to
oczywiście książka się zestarzeje. Książka staje się
niestrawna, nie do czytania i tak dalej, ale jej duch dalej
się pałęta po tym świecie. Z tym się zgodzę, bo, bo
nawet yy nawet Anglicy w swoim czasie yy zrobili taki, taki myk, że
swoją staroangielską literaturę- Mhm, mhm. -częściej przetłumaczyli na język
współczesny angielski, bo już po prostu język, ten
język yy tak się zmienił. Nieco bardziej niż
polski. Znacznie bardziej niż polski, chociaż polski też
przeszedł. Jeżeli ktoś sobie przeczyta tekst Bogurodzicy, i to może mało
zrozumieć. Anglicy rozumieli ze swojej literatury jeszcze
mniej. No i rzeczywiście, yy rzeczywiście
miało miejsce coś takiego jak tłumaczenie
literatury angielskiej na, na angielski współczesny, co
zresztą przyczyniło się do tego, że ta literatura była
troszeczkę bardziej spopularyzowana, bo ludzie zaczęli ją
rozumieć. Ja jednak chciałbym cię zapytać o jedną rzecz.
Wiesz, bo tak. No, powiedziałeś, że gdzieś tam, gdzieś tam
jeszcze, gdzieś tam jeszcze przy wszystkich umierających
książkach czy umierającej literaturze może pojawić się coś, co jest yy
aa jakieś dzieło, które jest nieśmiertelne. Ja tu mam taki
przykład. Znaczy właściwie całego- oczywiście,
kiedy sobie weźmiemy pod uwagę to, kiedy
pisał na przykład Szekspir, to, to jest dzieło, którego
dzisiaj oczywiście masowo się nie czyta, ale
jednak to jest dzieło, które funkcjonuje w kulturze
masowej. No, ono było zawsze dziełem masowym.
Tak, ale przetrwało. Dzisiaj właściwie nie ma,
no, może. Może jestem zbytnim optymistą. Przepraszam za to,
ale, ale właściwie mało jest ludzi, którzy nie, którzy
zapytani o Szekspira, nie wymienią trzech takich podstawowych
dzieł, czyli na przykład Hamleta, Otella i Makbeta. Z czwartym
już jest gorzej, bo yy, bo najczęściej to już
zależy od, to już zależy od indywidualnych preferencji,
bo jeden- Ja bym wolał wyżej króla Lira. O, na przykład
ty byś chciał wymienić króla Lira. Ja bym się zastanowił
na przykład nad Burzą albo na przykład nad nieco zabawniejszą, zabawniejszym
tytułem, czyli Poskromieniem złośnicy- Tak, tak. -który, który
jest. I to są. I to mnie zadziwia, że dzisiaj
nawet te dzieła nieczytane weszły do kultury masowej, do w ogóle do kultury tak
mocno, że nawet ludzie, którzy nigdy w życiu yy
nie czytali, to wiedzą. Wiedzą, o co chodzi. Co
więcej, przynajmniej oglądali jakiś teatr, jakiś widzieli
jakiś film. Tych Poskromień złośnicy w wydaniu
filmowym to sam widziałem kilka. Czyli to wszystko
funkcjonuje. Co więcej, jest przekładane, jest
uwspółcześniane. Czyli, czyli daje się temu nowe życie, prawda? Tak. No, ale w
naszej, w naszej kulturze też istnieją takie książki. Na
przykład mało kto dzisiaj w Polsce czyta Quo
vadis, ale jednak ta książka chyba większą
popularnością się do dzisiaj. Może nie jako książka, ale jako
scenariusz filmowy yy cieszy w Stanach
Zjednoczonych, w Ameryce, bo tam to jest rzecz, to
jest coś. To jest kawałek europejskiej literatury wielkiej,
noblowskiej i tak dalej, którą oni jedną z niewielu
łyknęli po prostu, bo to było dobre kino przecież nie
dla nich. Więc my już tego prawie nie czytamy.
Raczej mało kto będzie czytał. Mało kto będzie
czytał. Chyba. No tak. No, jeszcze jest
przymus lekturowy, nie? No, jest przymus lekturowy. Ja
współczuję faktycznie naszym dzieciom, bo ja osobiście nigdy
lektur nie czytałem. Przeczytałem straszliwe ilości
książek. Lektury dobre zwykle czytałem dziesięć lat
później.... ale przeczytałem, tak jak "Chłopów" na przykład, to
genialna, zupełnie absurdalnie genialna książka. Reymont napisał rzecz
nieprawdopodobną, ale prawdopodobnie wielu
autorów na świecie napisało- Tak, ale czytana pod przymusem
traci, traci na atrakcyjności. Tak. Dzisiaj na pewno
ludzie cierpią, czytając, czytając "Pana
Tadeusza" i tak dalej. A to jest literatura tak sensacyjna, tak brawurowa
i jedna z najgenialniejszych prawie na
świecie. No ale, ale Japończycy też mają swoje
tego wymiaru genialne rzeczy, choćby jak "Krótkie koliki"
czy, czy Chińczycy, czy, czy Amerykanie, czy Meksykanie, tak każdy.
Zaraz, zaraz, tak łatwo, tak łatwo nie uciekniesz.
Powiedziałeś, że "Pan Tadeusz" to jest
literatura sensacyjna. Pewnie, że tak. Proszę, proszę mi to
wyłożyć. To jest brawurowa historia faceta, nie wiem, który
właśnie gdzieś wrócił, weterana, właśnie się w ten-- oczywiście
dobra obyczajówka, bo to jest bardzo dobry, jest potężne
napięcie, kwestia rewelacyjne
charaktery. Już nie mówię o samym Gerwazym czy coś
takiego, ale jeśli się czyta tutaj tylko wątek,
sam wątek narracyjny, to znaczy to, co się w "Panu Tadeuszu" dzieje,
to, to jest genialne. Natomiast jeśli my
będziemy rozpatrywali to przez pryzmat, przez
soczewkę tego poetyckiego języka, tych, tych
takiej, tego, przez nieumiejętność kultury, bo już my dzisiaj
tak nie mówimy jak, jak szlachta. Nie jesteśmy, nie
mamy, tak jak mówiłeś, mówiłem na początku, nie mamy tego
poczucia honoru, nie mamy tego poczucia. Na miłość
patrzymy zupełnie inaczej niż tam się, się
patrzy. Inne zwyczaje mamy. Inne obyczaje mamy po prostu.
Tak. Natomiast i dlatego nas to, nas to, że tak
powiem, nie, może tak nie- Nie zachwyca. Nie
zachwyca. Tak, jak to, jak to bywa. No, nie
zachwyca. Ja ci powiem, że jak patrzę na męki, na
męki uczniów drugiej klasy gimnazjum, gdzie, gdzie "Pan Tadeusz" jest
przerabiany. W ogóle paskudne słowo przerabiany.
Tak. W każdym razie jest analizowany czy, czy, czy jest czytany, to, to widzę,
że ta lektura wymaga jednak
przygotowania. No, nie da się, po prostu nie da się moim
zdaniem, aa, zachęcić do czytania, wtłaczając młodym ludziom,
wrzucając im "Pana Tadeusza". Da
się. Da się. No, na przykład. Tylko zła droga. Zła
absolutnie droga tej książki, żeby ją ludzie młodzi chcieli czytać, należałoby
zakazać. Ale! Bezwzględnie. W polskiej kulturze nie powinno się czytać "Pana
Tadeusza". To powinna być inkwizycja, zakazana rzecz. Młodzi
absolutnie, to już jeszcze w ogóle. Kwestia dojrzałości. Może
tam na starość może sobie poczytać, ale młody człowiek to
wara od tego. Wiesz co- Sprawienie, żeby "Pan Tadeusz"
zyskał na, na atrakcyjności poprzez uczynienie go
towarem zakazanym. Tak jak każdy towar zakazany. Ja tutaj przypomnę swoją
życiową anegdotkę. Otóż mój ojciec, który był maniakalnym miłośnikiem książki,
zupełnie dla niego książka to było coś wspaniałego.
Próbował mi wcisnąć jakieś tam na początku, ale szybko
zrezygnował, bo oczywiście ja wolałem kopać w piłkę albo
rysować. W tamtym czasie bardziej
rysowałem. No i w domu były gigantyczne ilości
książek. Książki były od podłogi po sufit, na
kredensach, książki na książkach rzędami
poukładane. Książek było gigantycznie, nawet w kuchni
były. Książki sięgały do sufitu, nie? No i te wszystkie książki były. "Proszę
bardzo, synku, możesz sobie czytać," nie? W kuchni tylko
czy w gabinecie ojca chyba były książki, dwa rzędy. W
kuchni, tak, były dwa rzędy książek, które były
absolutnie zakazane dla mnie. "Tego,
synku, to tam nie ruszaj." Zresztą matka mnie bez
żadnego gadania goniła od tego i tak dalej. Jak
ja to obserwowałem, no i zaczęło mnie to intrygować
po prostu, nie? I to było- Owoc zakazany. To był, tak,
tam był owoc zakazany i mnie to zaczęło powoli
intrygować, bo to było bardzo dyskretnie
wprowadzone. W każdym razie, kiedy po jakimś czasie,
kiedy babcia na rynek po jajka, matka do pracy, ojciec do pracy, ja się
urywam ze szkoły, bo uwielbiałem się urywać z lekcji. No i do chaty,
nie? No co tutaj robić? Trochę z chłopakami tego, no ale
te półki tam u góry. No to byłem bardzo mały,
jeszcze. Stawiałem krzesło na stole
kuchennym, właziłem na ten stół, właziłem na to
krzesło i udawało mi się zdjąć jedną książkę z tej
całej górnej półki i tak dalej. I czytałem ją
na stojąco, słuchając, czy w korytarzu się nie pojawią kroki babci albo, albo
rodziców, nie? I muszę wam powiedzieć,
naprawdę, ja tam na tym krześle na stojąco
przeczytałem całą literaturę młodzieżową,
która była przeznaczona wtedy. Tam przeczytałem
Karola Maya, tam przeczytałem Aleksandra Dumasa, tam przeczytałem Sienkiewicza.
Normalnie. Tam przeczytałem wszystko, co było
tego, bo po prostu mój ojciec wiedział, co lubię. Świętej
pamięci ojciec był osobą podstępną niezwykle. Podstępną,
no tego i on-- ja naprawdę przeczytałem te książki z
zachwytem, z zapałem. Też doszukiwałem się oczywiście,
rozpatrywałem, dlaczego to. Pamiętam, że chyba w całej
literaturze, którą tam przeczytałem, to chyba znalazłem tylko
jeden, jedyny fragment, który do dzisiaj pamiętam.
Jeden moment. Chyba Aleksandra Dumasa była "Królowa
Margot" i tam jest chyba na półtorej stronie jakiś taki
erotyczny kawałek, gdzie któryś tam z
rycerzy z królową Margą coś tam przeżywa. To
musiał być bardzo soft kawałek. Tak, soft kawałek, ale nie,
na tamte czasy to była potęga zupełnie. Ale tu chyba mój
tatuś przeoczył, a może specjalnie zostawił, żebym jednak swoją
męskość rozwidział w przyszłości. No, jakoś tego. Wtedy-... przecież
właśnie cieszy się, a
nie cieszyła się taką popularnością jak komuny w Polsce czy
w Rosji. Gdzie ustawiały się kolejki po książkę. Dlaczego? Dlatego, bo była
zakazana. Po prostu niedostępna. No, ci powiem tak. No, to
oczywiście taka anegdotyczna, anegdotyczna historia, która
rzeczywiście pewien mechanizm oddaje, ale coś innego. Ja mam tutaj pisze
na, na czacie, że nie przebrnął. Ja się wcale nie dziwię.
Szczerze, ty się też nie dziwisz? Ja się wcale nie dziwię.
Natomiast myślę, że jest pewien sposób. Przynajmniej
ja takie mam wrażenie, że jest pewien sposób na przebrnięcie
przez tego rodzaju, przez tego rodzaju utwory literackie. Otóż
jak nie jestem tu wyjątkiem, bardzo wiele osób, bardzo wiele osób takich znam,
które z całym zaangażowaniem w czasie do lektury Ulissesa Jamesa Joyce'a. Na
początku były te osoby, łącznie ze mną, strasznie zaangażowane. Takie, że
w miarę lektury i to dosyć szybko, odpuściły tej książki. Ja też. Wiem, że
czytania nie nie tolerował, nie tolerował. Jest to pisarz absolutnie
dla mnie niestrawialny. Coś tu nam się
porobiło z połączeniem panowie, tak was troszkę przerywa.
Nie wiem czemu. Nie mając poczucia straty, bo właśnie przerywało. Cóż
możemy zaradzić? No, właściwie to nic nie możemy zaradzić.
Możemy poczekać, aż się naprawi. Kontynuować,
ale z tego, co widzę, nie ma tutaj problemów z... A
właśnie, coś u mnie chyba spowolniło i
przerwało na sekundkę nadawanie, ale chyba już jest dobrze,
więc kontynuujmy, panowie. Właśnie. Nie miałem świadomości poniosły,
nie czytając tego, tego Ulissesa i tego dnia tam po prostu puszczono fragment
właśnie Ulissesa, czytany przez- O! I znowu
przerwało. Znowu przerywa, panowie. Interpretacji. I kiedy
ta wrażliwość pisarza zostaje aktora, który też jest twórcą.
Nagle, nagle odkryłem, że to jest świetna literatura, że, że ten, że
ten, że ten aktor potrafi wyciągnąć z tych słów, z tych zdań, z tych
rozdziałów, że niektóre moje istotnej lektury nie byłem
w stanie dostrzec. I to w ogóle jest, myślę, sposób
albo, albo w ogóle wytłumaczenie tego, dlaczego
dzisiaj wszelkiego rodzaju audiobooki cieszą się taką
popularnością. Po pierwsze są wygodne, bo można jechać
samochodem i czytać książkę. No, właściwie czyta się ktoś.
Ktoś nam czyta książkę, ale też jest to sposób
na przebrnięcie przez tak zwaną literaturę, nazwijmy
ją trudną, czyli właśnie przez Pana Tadeusza,
przez książki takie jak Chłopi, które tobie się
tak, ci Chłopi tak bardzo podobali. Ja, mówiąc szczerze,
miałem poważne problemy. Wtedy mi się też nie podobały. No,
no właśnie. Nie, to dzisiaj tak mówię, że to jest- No
tak. Nie, no to okej, w porządku. Czyli naprawdę ja, ja jeśli
miałbym... Ktoś ma ochotę poznać coś, co gdzieś tam w młodości stracił, a nie
ma, nie ma jakby siły przymusić się, przymusić się do
ponownej lektury, no to może audiobook jest
całkiem, całkiem niezłym, niezłym rozwiązaniem. Ja tutaj powiem, dlaczego chyba
jest niezłym. Otóż tak jak my mamy książki przekładane z języka angielskiego czy
francuskiego na polski, tak samo aktor przekłada. To jest też tłumacz. On
przekłada z języka pisanego na język docierający do naszych
innych zmysłów, czyli do uszu. Do uszu, które po prostu nie
do oczu, tylko do uszu i do, a że tak powiem, uszy są o wiele bliższe
wyobraźni niż wzrok. Wzrok jest czymś, jak wskazujący palec, który
dosyć twardo dotyka i racjonalizuje rzeczywistość. Dotykam, wiem czego? A
uszy? Uszy nic nie wiedzą. Uszy nasłuchują. Uszy. Po prostu to jak ten zając
stawiając uszy. My nastawiamy uszy tylko
na coś, co jest intrygujące, że tak powiem. I ten
aktor, który zaspokaja albo lektor, zwykły lektor, który przetłumaczy to na
inną ścieżkę, ścieżkę po prostu nie na ścieżkę wzrokową, ale na
ścieżkę słuchu po prostu. I w tym momencie my akceptujemy albo łykamy.
Okej, jak powiedziałeś o tych zmysłach, to natychmiast
nasunął mi się, nasunęło mi się jeszcze jedno
dzieło, które jest też okrutną dla niektórych przynajmniej
piłą. Taką, której się nie da czytać,
a wcale tak nie uważam. Ale, ale już słyszałem głosy,
głosy pełne, pełne jadu na temat tej książki.
To jest książka Prousta: W poszukiwaniu straconego, straconego czasu. Tam
również pamiętasz? Też jest mowa o tym, jak za pomocą zmysłów innych można
wręcz uruchomić wehikuł czasu. Kiedy skosztowanie ciasteczka Magdalenki
nagle przenosi nas do czasów
dzieciństwa, do czasów szczęśliwych. Przecież tak naprawdę
każdy z nas żyje czymś takim.
Odpowiednie zapachy, odpowiednie kolory, odpowiednie
warunki nagle przenoszą nas do miejsc, do
czasów, które są odległe. Czyli wehikuł czasu
istnieje, ale znowu dostaliśmy go. Czy uświadomić
sobie go można, jego istnienie dzięki książce,
która no nie należy do szczególnie
zaczytywanych czy rozczytywanych obecnie. Sam osobiście zawsze
twierdzę, że nie ma lepszego tytułu do książki- Podsumowującego.
Podsumowującego tą książkę.... Poszukiwanie straconego
czasu. Czytać te wielkie kobuły to naprawdę dla
młodego człowieka to jest strata czasu po prostu.
Natomiast rzeczywiście, jeśli to weźmie dobry aktor, yy- To
nawet, nawet o, nawet potrafi przeczytać o
otwieraniu drzwi, yy, tekst. To chyba w tym
Thomasa Manna było chyba w Buden, w Budenbrokach był
taki kawałeczek, kiedy na dwie strony chyba ma całe książ-- nic się
absolutnie nie dzieje, tylko się drzwi otwierają. Przez
dwie strony. Bo bohater ma tam wejść po prostu, ale one
się muszą otworzyć. On musi dotknąć tych drzwi,
posłuchać, co za nimi. On musi zobaczyć klamkę, przyjrzeć się jej. Jest to
kryminał. Można by było-- Amerykanie by na pewno zrobili
dobry, sensacyjny film, który by się zaczynał otwieraniem drzwi
i na nich w końcu... I to by tylko to się działo, bo,
bo tam jest tyle napisane, tyle w tych dwóch
stronach jest. To jest wspaniały tekst, jakbyś czytał, ja
nie wiem, o, o uścielu Królusa jakiejś takiej
intelektualnej, ale tak to jest, jak się
patrzy jako na dzieło sztuki. Natomiast jeśli
ktoś chce łyknąć, jakiś młody człowiek, który
Bogiem a prawdą myśli tylko o, o- Akcji. O,
o tego, o tam, o Piratach z Karaibów czy coś
takiego, no to zawracanie głowy. No. No tak!
No poza tym, poza tym ja myślę, że Amerykanie ekranizując,
ekranizując to otwieranie drzwi na dwie strony, no, zrobiliby
po prostu szybkie cięcie. Szybkie cięcie i byłoby po
sprawie. Natomiast okej, no oczywiście. I tu
znowu, znowu wrócę do swojej tezy, że, yy,
czytanie o otwieraniu drzwi na dwie strony może być
męczące, natomiast jeśli nam ktoś to przeczyta- Tak. To jest
jeszcze, to można znieść. Tak, tak. Natomiast- O, widzisz,
ja to tylko opowiedziałem. Ja już się poczułem
zmęczony. Nie, ale już jest. Jest to ciekawe.
Jest ciekawe. Jest ciekawy problem. Otóż nikt tego nie musi
czytać, ale się dowiedział, że to było takie fajne. Już
będzie pamiętał: "O, tam są drzwi, które się
otwiera przez półtorej strony. I to świetna
literatura. Nie muszę tego czytać. Wierzę facetowi na
słowo, nie?" I tak dalej. I tym, dzięki temu, zobacz, ta
książka żyje dalej. Przechodzi strefę mitu. Ona nie umarła. Jej część, te dwie
strony żyją dalej. Nie tylko te dwie strony. Yy,
u Ulissesa, nie tylko, yy, nie tylko
monolog Molly, ale również inne rzeczy. Yy, te książki mają częściowo albo w
całości, za-- jakoś funkcjonują w płaszczyźnie
kultury. Ja życzę, żeby, żeby, żeby ta książka sensacyjna, jakby, jakby
Dziewczyna z pociągu, też miała jaką... Dostała
jakąś taką małą, malutką szansę, żeby pożyć
dłużej. Może dzięki temu wstawi mistrz Stephena Kinga, że w tej historii,
przynajmniej sensacyjnej literatury, pożyje trochę dłużej, niż było
jej pisane. Może dzięki temu, że my o niej mówimy.
Przecież mówimy. Stephen King też o niej
powiedział, nie? Tu się nie porównujemy, nie? Nie, nie,
broń Boże. Kwestia, że zobacz- Mistrzowi
oddajemy to, co mistrzowskie. My jesteśmy
skromnymi wyrobnikami. Zobacz, już, już ta
książka żyje troszkę ponad, ponad siebie, że
tak powiem. Ile było takich książek o dziewczynach,
nie? Jak z pociągu, z czegokolwiek i tak dalej. Pełno
było i one miały swoje krótkie życie albo dłuższe
życie. No a tam. No dobrze, ale skoro jesteśmy już
przy Ulissesie, to powiem tak: o tyle to się wiąże z
dzisiejszym tematem, czyli z literaturą sensacyjną, no i po
części kryminalną, no, że tłumaczem, tłumaczem, yy, tłumaczem Ulissesa
był Słomczyński- Tak. Który tłumaczył
tego Ulissesa po to, żeby zrobić dobrze literaturze,
żeby Polacy znali, yy, poznali to dzieło. A była to, powiem-- i objętość
Ulissesa, i trudność języka sprawiły, że to było dzie..., to było zadanie
naprawdę. On to tłumaczył przez długi, długi czas, ale
z czegoś musiał żyć. I co robił? Pisał
kryminały pod pseudonimem Joe Alex. Napisał
szereg takich klasycznych, klasycznych kryminałów. Ja bym
powiedział, że takie w stylu Agathy Christie, czyli, a
właściwie nawet niektórych, yy, kryminałów Agathy Christie,
chociażby Pułapki na myszy, gdzie mamy zamknięte
środowisko. U Agathy Christie jest to jakiś pensjonat, o ile
dobrze pamiętam, odcięty przez, odcięty przez, yy, przez
śniegi. A u Joe Alexa mamy na ogół
jakąś posiadłość. Nawet dostajemy najczęściej plan
tej posiadłości, w sensie rozmieszczenia
pomieszczeń. Mamy zamkniętą grupę ludzi i tam
się wydarza morderstwo. No, a później, a później
to, yy, to należy rozwikłać. To były według
mnie klasyczne, świetne kryminały, opierające się
właśnie na rozplątywaniu supełków,
rozplątywaniu, yy, skłębionych jakichś takich
nici, które w rezultacie prowadziły do rozwiązania zagadki.
I proszę, jak się wziął za to mistrz, który,
który, który umiał operować słowem, był świetnym
tłumaczem, znał realia poza tym, bo na ogół te, te
kryminały Joe Alexa dzieją się nie w Polsce, tylko dzieją
się gdzieś, gdzieś poza jej granicami, no, gdzieś w krajach
anglosaskich. To, yy, to mamy-- nagle dostajemy nawet kryminał, który jest
napisany, no, z klasą. To są, to są książki, które do
dzisiaj chętnie są czytane. Chętnie są czytane, nawet
pomimo tego, że tej literatury i kryminalnej, i sensacyjnej
sporo się pojawia, prawda?... Akurat znałem, że tak powiem, Słuczyńskiego
osobiście dosyć dobrze i to nie jest tylko
kwestia klasy, ale to jest kwestia ogromnej,
ogromnej. Ten człowiek był wybitnie
tak samo inteligentny, tak samo obyty w kulturze,
oczytany nieprawdopodobnie. A dlaczego on
pisał te całe kryminały? Tak, pisał je dlatego,
żeby przeżyć. Dla chleba. Dla chleba. Ale, ale nie uciekał od tej swojej
kultury. Te, one są inteligentne dzięki
temu, że on był inteligentny. W tym czasie było mnóstwo
ludzi, którzy próbowali pisać i pisali kryminały, ale to
Alex tylko przetrwał. Dlaczego? Gdyż autor
był po prostu wielkiego wymiaru facetem. Był dużego
przynajmniej wymiaru facetem, więc no. To prawda.
No, powiem ci tak, ale wróćmy jeszcze. Wiesz co? Musimy
obsesyjnie wracać jednak, znaczy ja muszę obsesyjnie wracać do,
do tej "Dziewczyny z pociągu". I jeszcze chciałbym cię mimo
wszystko spytać, jako, jak uważasz, czy, czy bohaterka, czy bohaterka, którą,
którą, aa- Tego nigdy nie wiem. Właśnie ja, ja tutaj
akurat to nie jest chyba dobre pytanie. Ja
to chyba wypośrodkowałbym to, gdybym podyskutować z tą kobietą, która czyta tę-
Masz okazję, dyskutuj. Gdybym mógł z nią
podyskutować, jak ona to widzi i jak ja to widzę, to
może byśmy wypośrodkowali i, i umiałbym nazwać tak miejsce i w jakiej sytuacji,
w jakiej, kontekście po prostu funkcjonowania bohaterki. Ja po prostu nie wiem.
Ja bym się tak nie zachowywał. Ja w ogóle
nie mam takich problemów, jakie ma ona, nie?
Ty nie jesteś kobietą. No więc tak. A poza tym nie
jestem alkoholikiem na przykład również, ale jestem, to znaczy palaczem. Wiesz
co? Ja nie wiem, czy już, czy już służby specjalne
ruszają swoimi samochodami, żeby nas tutaj, żeby nas
tutaj zaaresztować. Nikotyny jeszcze gardłem mnie-
Powiem, że jesteś nikotynistą. To będzie jakoś brzmiało pikawosz, tak. Okej,
ale wiesz co? Dobrze, to ja jeszcze, jeszcze troszeczkę,
troszeczkę inaczej. No dobrze, mamy, mamy bohaterkę, którą ty tak
obiektywnie starasz się zrozumieć, ale nie do końca wszystkie
jej motywacje łykasz. Tak, tak to powiedzmy. No dobrze, ale czy... To
powiedz, co ci się na przykład wydaje mniej wiarygodne w tym
wszystkim? Nie tego. Rzecz jest zawiązana i ona bardzo sprawnie
pisze. To jest oczywiście głupie
gadanie. Ktoś sprawnie napisał. No oczywiście, że napisał.
Natomiast po prostu, jeżeli się rzeczywiście to bierze, siada,
czyta i to się czyta. No, tylko ja mam właśnie problem takiego wyższego rzędu,
że tak powiem. Otóż tak jak trudno mówić o tym, czy to
jest literatura dobra, czy to jest zła, czy, czy to jest
tego. Otóż ja twierdzę i dlatego, że książka dla mnie, czy
literatura umiera tą, w tej formie naturalnej, że po prostu dzisiaj może sobie
każdy napisać taką również, nie?
Opublikować ją w internecie albo opublikować jako
książka sam, osobiście. Po prostu nie ma
żadnego problemu. Wystarczy znaleźć fundusze
albo, albo- Sponsora. Albo sponsora, albo
dostać z Ministerstwa Kultury te tam, jak to się nazywają te pieniądze na, na
dzieło? No stypendium. Stypendium na przykład. I proszę sobie wydać po prostu.
Także dzisiaj książka nie tego i jest- Trochę przesadzasz, trochę
przesadzasz. No, nie każdy napisze książkę, która się będzie
tak do kupy składać i będzie na tyle
ekscytująca, że rzeczywiście wpędzi czytelnika w jakieś takie
drgawki czytelnicze. No nie każdy. No nie, nie każdy to
potrafi zrobić. Może próbować, może próbować. Chcę
zwrócić uwagę, że, że po prostu tak jak myśmy
chyba nie wiem, kiedyś gadali albo prywatnie, albo, albo
tutaj, na, na, na tym, na linii, że w naszym rozwoju naszej
cywilizacji są, są takie rzeczy, że pchają ją do przodu
herosi. A kto to jest heros? Otóż Homer herosem, jak, jak, jak i jego
bohaterowie, był jednym z niewielu ludzi, którzy
umieli czytać, pisać i jeszcze to pisać świetnie. Takim samym herosem
byli bracia Wright, którzy wsiadali na, nasi ludzie
wsiadali na siodełka i pierwsi ludzie, którzy wsiadali
za kierownicę samochodu, to byli herosi. Dzisiaj to już nie
są herosi. To już potrafi każdy zrobić. Każdy
może sobie wsiąść w samolot i polecieć. Każdy może
na rower. To w ogóle to nie jest w ogóle żaden, a
samochód również. To nie jest żaden problem, nie? Czyli ja
rozumiem, że ty lansujesz tezę, że niedługo pisanie powieści będzie czynnością
codzienną. Już jest. No, już jest.
Po prostu większość ludzi to nie interesuje albo nie ma do
tego zdolności. Natomiast właściwie, jeżeli ktoś
zechce, usiądzie, ma do tego internet, ma ogromną bibliotekę danych. Jeśli kogoś
takie ambicje ponoszą, no to sobie weźmie,
poczyta, znajdzie statystyki czytelności, tak
jak my tutaj oglądalności czy słuchalności.
Wypośrodkowuje, wypośrodkuje to, co, to, co, o
czym warto pisać. Znajdzie na to receptę. Ustali
tak, jak się robi scenariusze w Hollywoodzie. Diagram taki. Ale
to się już wydarzyło. Znaczy jest taka książka, no, mało sensacyjna. To
jest właściwie, to jest właściwie książka poświęcona
wielkiemu romansowi. Człowiek zdecydował. Człowiek, który ją napisał,
założył się ze swoim kolegą, że--
mówię o książce, a tego nie powiedziałem najważniejszego. Mówię
o książce "Love Story". Z którego, z której później
nakręcono, nakręcono film. Taki wyciskacz łez. Natomiast książka cieszyła się
zawrotnym powodzeniem na całym świecie. A skąd się
wzięła? Otóż człowiek, który ją napisał, był
człowiekiem, który zawodowo zajmował się analizą literatury i założył się z
kolegą, że napisze bestseller według spreparowanej przez siebie
receptury.... i napisał ten. I to rzeczywiście był
bestseller. Zresztą on później specjalnie się już tak yy
literaturą nie zajmował, bo go to po prostu nie rajcowało.
Znaczy coś tam, ja już nie pamiętam w tej chwili. Coś tam
być może jeszcze napisał, ale to nie było to, co, co go
najbardziej w życiu kręciło. W związku z czym, yy,
jakby to love story zostało, zostało, yy, zostało
zapamiętane, bo miało zostać zapamiętane. Facet
sporządził dokładnie według receptury, sporządził
bestseller. Więc to, co, o czym powiedziałeś, to się już
właściwie działo i to wcale, i to, i to kilkadziesiąt lat
temu, bo przecież, yy, wtedy ta książka, wtedy ta książka
powstała. Ale ja jeszcze obsesyjnie wracając do
literatury sensacyjnej, chciałbym cię zapytać o jedno, bo to
jest, to jest rzecz, o której już rozmawialiśmy kiedyś, ale
też prywatnie, w związku z czym porozmawiajmy publicznie. Otóż
jest tak z literaturą sensacyjną i nie, jakby w tej chwili
nie odwołuję się tylko do, do książki, do książki, która
jest dzisiaj punktem wyjścia do naszej rozmowy, czyli do
„Dziewczyny z pociągu". Jest tak z literaturą sensacyjną, że, mm, jakoś,
jakoś tak z definicji dajemy tej literaturze, mm, takie plusy
dodatnie, cytując klasyka. To znaczy, kiedy
czytamy, jesteśmy w stanie, jesteśmy gotowi bardzo
często zawiesić swój krytycyzm. Ja pamiętam,
kiedy, yy, czytałem, yy, książkę, mm,
nie pamiętam tytułu, ale wiem, że napisał ją australijski
pisarz specjalizujący się, specjalizujący się w
sensacji, czyli Matthew Reilly. Yy,
to była książka Strefa, o jakiejś strefie pięć czy
siedem. Już nie pamiętam. To była książka, którą, yy,
która, którą zjadłem, yy, podróżując
pomiędzy Bydgoszczą a Białymstokiem i z powrotem.
Zjadłem ją całą, bo to dosyć, dosyć, dosyć grube, grube
dziełko było. Yy, zjadłem, zatrzasnąłem i
stwierdziłem: no, bez sensu. No po prostu część rzeczy tam
była absolutnie bez sensu, co nie przeszkadzało mi
naprawdę w niewiele godzin pochłonąć tę książkę. No więc
postanowiłem rzecz zbadać u źródła i sięgnąłem po następne
książki tego autora. I tu, tu już w ogóle były, jak
to się mówi, tak popularnie, yy, no jaja były
kompletne, bo trafiłem na książkę, która, mm,
która, yy, no też szalenie mnie wciągnęła.
Tylko jak sobie zacząłem ją już w trakcie lektury analizować,
to stwierdziłem, że ja czytam jak zwariowany
coś, co się miejscami po prostu nie klei. Tam chodziło
o to, że pewne pułapki, które opisał Matthew Reilly, yy,
po tysiącu czy więcej lat nie mogłyby po prostu
funkcjonować. Nie było takiej możliwości. Tymczasem one po kilku
tysiącach lat bardzo świetnie funkcjonowały. Bardzo wszystko
to świetnie działało i, yy, groziło, yy, bohaterom tej powieści, yy, takimi
ostatecznymi, terminalnymi konsekwencjami. Yy, a
zatem jak to jest? No, znaczy podsumowując, jak to jest z
tą literaturą sensacyjną, że ona, yy, pomimo tego, że
ewidentnie stwierdzamy, że robią nas w konia, to i tak
dajemy się w to wciągnąć? To chyba nie, nie dotyczy
tylko literatury sensacyjnej, ale w ogóle wszelkiej, wszelkiego
rodzaju sztuki jako takiej. Yy, żeby my... Sztuka istnieje, że tak
powiem, nie, nie tylko sobie a muzom, ale że tak
powiem, realizuje pewne rzeczy, jednak, pewne
oczekiwania. Próbuje zrealizować pewne oczekiwania konsumentów, yy, tej
sztuki. Yy, i my jako konsumenci, a jesteśmy
również nie tylko twórcami, przede wszystkim
konsumentami sztuki. Po prostu, żeby nie marnować
czasu w normalnym życiu, nie marnować,
yy, nie zmarnować po prostu tych dwóch godzin, trzech
godzin, czterech godzin, pół dnia na konsumowanie tego,
musimy zawieszać krytycyzm, bo inaczej byłby to
czas zmarnowany. Zwróć uwagę, jak to ty
podajesz przykład książki, ale tak to najlepiej
funkcjonuje, jak się ogląda filmy. Jeżeli cały czas, yy,
masz ten swój krytycyzm, że tak powiem,
trzymasz palec na cynglu, no to taki film idzie
na ostrze, przecież w ogóle tego nie oglądasz, nie? I w
ten sposób, yy, żyje połowa tej cywilizacji, że tylko
pach, pach, pach, pach, pach, przełącza, przełącza, przełącza i
nic. Otóż żeby cokolwiek z tego, yy, garmaideru wynieść, trzeba jednak
odłożyć, yy, spuścić ten palec z cyngla i po prostu zmarnować dwie godziny
czasu. Po prostu pooglądać, obejrzeć film taki, jaki on jest, z pełną
akceptacją kretyńskiej idiotki, która tam się
wygłupia i faceta, który nie wiem, co ma w spodniach
i w ogóle wszystko. Fajnie, wczuwamy się w
rzecz. Po dwóch godzinach, yy, kiedy żeśmy
przeżyli ten film, bo on był po to, żeby go
przeżyć. Kiedy żeśmy w miarę- oczywiście, jest kwestia,
mm, granicy przyzwoitości, jakiejś takiej, że to jest do
łyknięcia albo nie, ale większość tej kultury jest jednak do
łyknięcia. Po dwóch godzinach takiego, takiej bryndzy, że tak powiem,
odetchniemy i potem powiemy to samo, co ty powiedziałeś
oburzyck-... Przecież to jest bezsens. Co oni wyprawiają?
Ża- żadnego, każdy psycholog, każdy
psychiatra w ogóle się postuka w głowę, bo ten
człowiek nie reaguje w ten sposób. Tak, biolog powie, że
jego żołądek, że tak powiem, nie robi, yy, takich
cyrków. Zresztą organizmu w takiej sytuacji,
a nie innej i tak dalej. To wszystko po fakcie. Ale żeby siedzieć i dwie
godziny analizować idiotyzm, to jest
dopiero idiotyzm. No tak! No powiem ci, ja, ja akurat
należę, jeśli chodzi o kino, do ludzi absolutnie naiwnych.
Znaczy ja wyłączam, wyłączam jakikolwiek krytycyzm, kiedy idę
do kina. On mi się włącza zaraz po seansie i
czasami, i czasami jest to przekleństwo. I wtedy tak,
zmarnowałem dwie godziny. Natomiast ja już dałem się
wciągnąć, wciągnąć w tak idiotyczne filmy i żyłem tym
filmem. Naprawdę przeżywałem go, że się do dzi... dzisiaj
nawet nie wymienię tytułu, bo się, bo się, bo się wstydzę.
Natomiast powiem tak, yy, na chwilę przerywając, bo mieliśmy
przerwy, yy, w transmisji, w transmisji na YouTubie. I tu
jest pytanie na YouTubie. Prośba do ciebie, Wiktorze, żebyś
jeszcze raz wymienił książki, które, yy, na tym, na tym
kredensie w kuchni były zakazane. Żebyś wymienił kilka tytułów.
Żebyś wymienił kilka tytułów, co będzie dosyć po,
dosyć fajne. To wymieńmy je. Wymień jeszcze raz. Tam
wszystko było to, co sobie wyobrazi ten, który mnie o to
pyta. Czyli tam był, tam był całe
młodzież... W tamtych czasach popularna książka,
yy, sensacyjna, czyli "Tomek na wojennej
ścieżce" Skalskiego, Karola Maya "Winnetou", Old
Shatterhand i tak dalej. Była trylogia cała, "Ogniem i mieczem". Był tam,
yy, no, tego typu taka- Literatura młodzieżowa ... młodzieżowa literatura.
Była ta "Tajemnicza wyspa", yy, Wellsa. Yy, tego typu rzeczy, nie?
Właśnie! Wymieniłeś tytuł, yy- Vernego, pardon.
Vernego. Wymieniłeś tytuł, wymieniłeś tytuł
Vernego, który, o którym ostatnio przeczytałem, bo ja już
też mam jakąś taką manię i czytam w internecie o tych książkach. Yy, więc ktoś
napisał, yy, rzecz, która mnie na początku
zbulwersowała. Napisał, że kiedy w młodości
czytał "Tajemniczą wyspę" Winnetou, znaczy
tu przecinek był oczywiście. "Tajemniczą wyspę", Winnetou i
inne tego rodzaju dzieła, to, to były, to, to były książki,
które wciągnęły, wciągały go, no, bez reszty. To były książki, które połykał. Po
latach wrócił do tej lektury i stwierdził, że to jest niestrawne. Że ta
"Tajemnicza wyspa", która w jego wyobraźni została
jako piękna powieść o świecie, który, który jest
naprawdę tajemniczy, jest niezwykły, jest cudowny. To
jest dzisiaj takie czytadło i to takie, takie, takie, które takie
dosyć... Verne, Verne miał to do siebie, że
pisał bardzo takim oszczędnym stylem, takim bardzo
kostycznym i że rzeczywiście to się źle czyta tak
naprawdę. Podobnie, podobnie, yy, z Winnetou. No, ale ja
jestem niewiernym Tomaszem. W związku z tym postawiłem rzecz
sprawdzić, ale już nie na sobie, bo już sobie nie chciałem
takiej krzywdy robić i zaprzągłem, yy,
zaprzągłem do tej lektury, czyli do "Tajemniczej
wyspy", yy, swojego siostrzeńca. Co więcej,
żeby już nie było, żeby to nie było tak bolesne, to mu
nawet zacząłem to czytać. I jak zobaczyłem w pewnym momencie wyraz absolutnego
znudzenia, absolutnej jakiejś takiej, takiej po
prostu, yy, niesmaku i takiej męki
po prostu. To dałem, dałem mu spokój z "Tajemniczą wyspą".
To jest jakby kolejna, kolejny, kolejny taki, taki
moment, kiedy uświadomiłem sobie to, co mówiliśmy na początku,
że książki naprawdę bardzo mocno się starzeją. Naprawdę
bardzo mocno. Jak, ja też, jak sobie przypomnę, co
przeżywałem, kiedy czytałem, yy, w młodości "Tajemniczą wyspę" i to, co, co
przeżywałem, kiedy czytałem ją, yy,
siostrzeńcowi, to, to były dwa światy, zupełnie,
zupełnie inne światy. Dlatego zwróć uwagę nie tylko te
książki, ale również my żyjemy w różnych światach jako
ludzie. Tak na, na bieżąco. Moi bohaterowie, twoi
bohaterowie są podobni. Z dzieciństwa. Mamy mniej
więcej podobnych, a moje dzieci, moje dzieci
dla nich moi bohaterowie nie istnieją i nigdy nie
istnieli. Dla nich jedynym bohaterem, yy,
jest Harry Potter, tu przykład, bo akurat w tym
momencie oni się urodzili, kiedy Harry Potter
był tego i- I nie ma w tym absolutnie nic
złego. Nic złego. Yy, ja podejrzewam, że zapy..., yy, jak oni swoim
wnukom albo swoim dzieciom sięgną po
Harry'ego Pottera, żeby na dobranoc przy łóżku
poczytać, to te dzieci powiedzą- To też zobaczą wyraz- Wyraz
nudzenia ... absolutnego znudzenia. Niesmaku.
Powiem, powiem ci szczerze tak, yy, wydaje mi się to, że
jest to teoria bardzo prawdopodobna, aczkolwiek nie do końca
potrafię sobie to wyobrazić. Znając, znając, yy, znając
Harry'ego Pottera, który jest moim zdaniem, który ma, yy,
bardzo dużo wad, bardzo dużo zalet, ale
jedną zaletę ma taką, że się, się czyta. Ale wiem, dzisiaj
się czyta, a jutro już może tak nie być. W każdym razie
dlatego być może nie starcza mi wyobraźni, żeby sobie to
znudzenie w przyszłości wyobrazić. A ja ci, ja ci, yy,
ja czytałem tą książkę, yy, moim malutkim jeszcze dzieciom, yy, na
tego, yy, na dobranoc. Yy, jeden z
pierwszych tomów, rozumiem. Pierwszy, tak. Pierwszy tego. No,
ale moje dzieci nie są takie, takie stare. A, nie, nie.
Około dwudziestu lat. Tak. Czyli na starość się zabrałem za,
za, za- Za czytanie głośne. Za czytanie- Tak
... książek dla dzieci. Otóż, yy, o ile one
czekały na to, jak ja będę im czytał z napięciem
i one były całe zaskakane, o tyle mnie to
śmiertelnie nużyło. Ta książka była dla mnie
śmiertelnie nudna. Czytałem ją tylko dla dzieci, natomiast tam dla mnie nie było
nic ciekawego i nie ma.... Dla mnie Harry Potter jest zupełnie. Ja mówię, może
mogę tego nie rozumieć. To jest rzecz wyprana zupełnie z
jakichkolwiek emocji. Niczego się tam nie
dowiaduję, żadnej wiedzy stamtąd nie wynoszę. Wiesz
co? Wiesz co, ja powiem ci tak. Tu będę bronił. Będę
bronił trochę Harry'ego Pottera. Yy, na razie
zapomnę o wszystkich, o wszystkich uwagach krytycznych wobec
tej książki, które również mam, ale będę bronił Harry'ego
Pottera. Ty ze swoimi dziećmi łyknąłeś pierwszy, może drugi tom? Tak. A ten
Siedmioksiąg, a właściwie Siedmioksiąg chyba dobrze, Siedmioksiąg.
A w tej chwili właściwie jeszcze doszła jakby ósma część po latach. Ale, ale
ten, kolejne tomy, one się
rozwi... Znaczy, idea była nawet taka, że będą się rozwijać
wraz z czytelnikiem, czyli będą z nim dorastać. I
rzeczywiście, pierwsze tomy to są takie opowiastki dla dzieci.
Tam jest jakaś magia, jakieś sobie biegają, różdżkami
machają i tak dalej, i tak dalej. No, specjalnie trywializuję,
ale, ale rzeczywiście to jest dosyć proste. To są proste
historie. Gdzieś tam się pojawia, a to
bazyliszek, a to jakaś taka lekka intryga.
No, jest w ogóle tajemniczo. Są jakieś sklepy magiczne, jakieś kupowanie
różdżki. Jakieś takie bardzo
proste, ale z każdym kolejnym tomem ta historia staje
się coraz bardziej skomplikowana, coraz bardziej mroczna, coraz bardziej, yy,
uświadamiająca nam bardzo taką prostą,
wydaje się oczywistą rzecz, ale, ale może warto ją
powtarzać od czasu do czasu, że jeśli ktoś
walczy ze złem, to nigdy nie pozostanie czysty. Nie
ma takich, yy. Być może w opowiastkach takich dla
dzieci to bohater, heros, który
zwalcza zło, dalej jest bohaterem, herosem i jest dobry.
Tu jest natomiast troszeczkę inna teza, że jeżeli
walczymy ze złem, to to zło nas zawsze ubrudzi, choćbyśmy
nie wiadomo jakie, jakie dobre intencje mieli, bo w każdym z
nas jest ta mroczna strona. Zobacz, jak jest to
eksploatowane przez, przez literaturę, przez filmografię współczesną, przez tą
popularną. Masz Gwiezdne Wojny, mroczną stronę
mocy, jasną stronę mocy. Ale też tam jest ten problem,
że nie da się walczyć ze złem i nie
zbrukać się. Więc dlatego, dlatego bronię. No,
powiem tak: no, te pierwsze, pierwsze tomy to były
rzeczywiście takie tomy dziecinne i może, może dlatego cię tak
nudziły. Myślę, że gdybyś, gdybyś dotarł do późniejszych
części, nie wiem. W każdym razie one mogły być
intrygujące. Czy one by ci się podobały i czy, czy, czy
jakoś poruszyły te literackie nuty w twoim sercu, to nie
wiem. Natomiast myślę, że wydały być się bardziej
intrygujące. Nie, już widzę, że nie. Już widzę, że
byłbym nie tylko obojętny i znudzony, ale byłbym
wrogiem tej książki. Zajadłym wrogiem. No to
wytłumacz się. Z bardzo prostego powodu. Tej
tezy, yy, ku której ty powiedziałeś, że
ona zmierza tak jak większość naszej kultury
europejskiej, choćby ta teza, że nie można
walczyć ze złem i się nie ubrudzić. Jest to bardzo
piękna teza i słuszna. Ja się z tym absolutnie zgadzam,
ale tak jak ja, jak mówię, to jest coś takiego, że są tezy, które
przystoją, nie wiem, filozofom, a nie
przystoją, nie wiem, na przykład żołnierzowi. Otóż jeżeli, jakby to powiedzieć,
jakby to, jakby to... Dobrze, powiem to bardzo prosto
z mostu. Jeżeli, yy, jakiś filozof
stwierdzi, to zresztą zostało zrobione, że nie
istnieje dobro i nie istnieje zło. To są rzeczy obiektywnie, no, po prostu
są. Jeśli to powie filozof, to ja go rozumiem i akceptuję. I on powiedział
słuszną rzecz, bo nie ma dobra i nie ma zła. Jeśli powie to filozof, że
nie można walczyć ze złem i się nie ubrudzić, to ja
to rozumiem. Ale jeżeli przyjdzie autor książki albo poseł na
Sejm, albo nie wiem, jakiś prezydent jakiegoś kraju i przekona do tej tezy
cały swój naród albo przekona cały kontynent, albo
naszą cywilizację do tej tezy, to tego autora należy, tego należy, ja bym
osobiście dusił rękami w kołysce. Po prostu. To jest ktoś,
kto szykuje zbrodnię dla, yy, i szykuje koniec tego świata. To jest
zbrodniarz. Yy, także mówię, pewne rzeczy obiektywnie słuszne nie są...
Nie można. Przepraszam, ja, ja akurat przypadkiem sięgnąłem do
żołnierza. Jeśliby żołnierz był szkolony przez swoich, że
tak powiem, oficerów, yy, no stary,
masz strzelać i tak dalej, ale tak naprawdę to on jest tak
samo zły jak ty i tak samo dobry,
jak ty dobry. No to przepraszam bardzo, co to jest za
szkolenie żołnierza? Ale przepraszam cię bardzo. Po pierwsze,
nie wszyscy jesteśmy żołnierzami. Po drugie, ja na
przykład to odczytuję. Czy ty... Ja to, ja to tak
naprawdę, wiesz, z punktu widzenia życia, państwa
czy, czy, czy armii. To, co powiedziałeś, jest
być może prawdziwe, ale z punktu widzenia człowieka ty mi
każesz uwierzyć, że człowiek po drugiej stronie granicy,
naprzeciwko którego stoją, stoją nasi żołnierze,
jest zły, a my jesteśmy, jesteśmy tymi dobrymi?
Tak przecież nie jest. Przecież tak nie jest....
Dlatego, wiesz, ja rozumiem i rozumiem tak zwaną
ideologię państwową, że trzeba tu motywować
żołnierzy i tak dalej. Ale powtarzam, nie
wszyscy jesteśmy żołnierzami i dobrze jest wiedzieć, ja myślę,
że, że każdy z nas warto, jeśli sobie zda sprawę z tego,
że to, co nam, to, co jest nam wtłaczane bardzo
często, że my tu jesteśmy wybrani albo
my mamy rację, bo, bo, bo wiemy lepiej. To
może być prawdziwe, ale wcale nie musi i najczęściej
prawdziwe nie jest. To nie jest tak, że wokół nas czają się sa- same zombie,
a tylko my mamy rację, bo przecież tak nie jest. No i ja
myślę, że, że czasami może dzieciom albo
młodym ludziom warto jest to uświadomić, że nie jest tak,
że, że tylko my mamy rację, a inni racji nie mają. I
dlatego ja uważam na przykład, że z tego właśnie powodu, a
ja bym jednak tę autor- tej autorki nie dusił ani
w kołysce, ani później. Zupełnie, bo ja mówię, że to
inne. Ja mówię zupełnie Marku kochany, zupełnie o czym
innym. Otóż, yy, ja nie mówię o tym, że ja widzę wroga po tamtej stronie linii
frontu i tak dalej. Ja sobie doskonale zdaję sprawę, że on
jest taki sam jak ja. On jest taki sam jak ja.
Więc skąd konflikt? Gdzie ten konflikt? Nie
zło i dobro. Zło i dobro tu nie ma nic wspólnego. Jest
jakiś konflikt. Konflikt o coś, o ja wiem, o, o, o, o granicę, o
ziemię, o rynki zbytu, o, o markę firmową. Jakikolwiek konflikt po
prostu. Tak, ale ty to mówisz dlatego, że analizujesz. Ale
jak to jest przedstawiane w tak zwanej propagandzie? My mamy
rację, bo walczymy o słuszną sprawę, a oni są
podli i zagrażają nam i walczą o niesłuszną
sprawę. No jak się odbywają wojny? Przecież propaganda zawsze
pracuje na tym samym, na tym samym takim, em, paliwie. My dobrzy, oni źli.
Dobrze. Tak to działa? Dobrze, w porządku. No i, i w tym
momencie, yy, dajmy na to, że nie ma tam, ty
mówisz o propagandzie, ale na nas tu w tej chwili, dajmy
na to, w Europie najeżdża Czyngis-chan. I ty
jesteś tym filozofem, który siedzi i, i
tłumaczy- Nie, nie. Poczekaj, poczekaj. Tłumaczy
swoim współplemieńcom: „Oni są tak samo dobrzy jak my.
Tu nie ma zła, nie ma dobra i tak
dalej." Dobrze. Celny cios. Celny cios jest. Przyznaję, w
takich sytuacjach ekstremalnych, yy, rzeczywiście nie ma miejsca
na filozofowanie albo uświadamianie ludziom, yy,
humanistycznych wartości, bo się czasami trzeba po
prostu, yy- Po prostu- Trzeba się bronić. Nie istnieją. Trzeba
się bronić. Płaszczyzna dialogu. Tak, ale, ale w czasach,
kiedy, w czasach, kiedy, yy, kiedy coś
takiego... No, teraz akurat może to, może to są, nie są te
czasy, ale w tych chwilach nielicznych historii,
kiedy, kiedy nie ma takiego zagrożenia, to myślę,
że część ludzi dobrze- Nie ma takich chwil. Dobrze,
ale myślę, że warto, że-- to inaczej. Myślę, że część, że
część ludzi albo jak największa część ludzi warto, żeby
miała z tyłu głowy chociażby taką refleksję, że
może, yy, może nie zawsze trzeba tego wroga deptać w ziemię i nie wiem, yy,
rozwłóczyć go, rozwłóczyć go końmi, tylko może
czasami, yy, warto pamiętać o tym, że coś
sprawiło, że on tutaj przyszedł. To być może są nawet jakieś
złe intencje. Ktoś go podpuścił, ale to nie jest tak, że
on tutaj przylazł, bo jest zły z natury swojej. I o to,
o to tak naprawdę chodzi. Pewno nie rozstrzygniemy tego
konfliktu, bo ja ci... Mam o tyle problem, o tyle problem
z tą, z tą naszą dyskusją, że ja bym tak się jak ta
żaba musiał rozdwoić, bo ja częściowo tobie chcę przyznać
rację, a częściowo chcę bronić, bronić swojej tezy. I to tak
zawsze wiesz, jak się żaba próbuje, yy, pójść na lewo i
na prawo, to nic z tego specjalnie dobrego nie
wychodzi. Także, także... Ale wiesz co?
Ja, ja ci powiem jeszcze, ja ci powiem jeszcze jedno, ja
ci powiem jeszcze jedną rzecz, która, która, yy, która
wydaje mi się— zostawmy już, zostawmy już Harry'ego
Pottera, która wydaje mi się, wydaje mi się ważna,
że, mm, literatura, czy to młodzieżowa, czy to, czy
to, yy, czy to sensacyjna, o której mówiliśmy, czy też
obyczajowa, o której, o której wspominaliśmy, to ważną
rzecz, myślę, powiedziałeś, aczkolwiek bardzo enigmatyczną i
myślę, że warto to rozwinąć, rozwinąć, chociaż nie będzie
łatwo. Od razu to mówię, bo padła taka teza, że bez
względu na to, jaka to jest literatura, czy sensacyjna,
kryminalna, obyczajowa, dziecięca, młodzieżowa i tak dalej, to
musi być literaturą dobrą. I tu dochodzimy do takiego
kamienia filozoficznego literatury, czyli co to jest
dobra literatura? I ja nie sądzę, żebyśmy na to pytanie
dzisiaj odpowiedzieli. Natomiast możemy jakieś tezy rzucić
ewentualnie. To co to jest dobra literatura? Więc to jest,
to jest tak, jak, za przeproszeniem, z dobrą zupą. Cholera wie! Otóż,
yy, można zrealizować pewien przepis na zupę. Można go wyczytać w
internecie i tak dalej, zamieszać i tak dalej. I z tego
zupa nie wyjdzie, a stanie przy tym kucharz, nie wiadomo,
co zrobi innego. Nie wiadomo. Może ta ręka mu
się zatrzęsie przy sypaniu tej szczypty soli w
tą albo w drugą stronę. I to jest arcydzieło po
prostu. Tu mamy bardzo prostą definicję:
potrzebny jest dobry kucharz. Żaden przepis się sam
nie zrealizuje po prostu, nie? Yy, wiesz, yy, prawda, że to jest to, co ja
mówiłem o tym naszym, szczególnie europejskim indywidualizmie. Yy, tu rola
kucharza, który właściwie... Ja, ja pamiętam,
jak kiedyś, yy, robiłem z siostrą, yy, wymyśliłem
jakąś potrawę i mojej siostrze się zajebiście to
spodobało i postanowiła to zrobić. Dałem jej cały
przepis, wytłumaczyłem krok po kroku, kto to, jak to robić.
Zrobiła. Przyszedłem do niej do domu, spróbowałem. Było to-... tragiczne.
Powiedziałem jej to. Zrobiła drugi raz. Telefon się urywał mi,
kiedy do mnie z pytaniami krok po kroku. Zrobiła. Przyjechałem, spróbowałem.
Nic niewarte. Powiedziałem siostrze: "A ty się niczego nie
nauczysz. Chodź, idziemy na rynek." Kupiliśmy razem
warzywa. Wróciliśmy do domu, do jej domu.
Położyliśmy te wszystkie warzywa na stole, położyliśmy dwie
deseczki i zaczęliśmy robić dwie zupy osobno, ja i
ona. I ona mi patrzyła na ręce i krok po kroku robiła
wszystko to samo. Wrzuciła do garnka, zamieszała i tak
dalej. Spróbowaliśmy. Jej była do niczego. A dlaczego? A dlaczego? Bo ja
wkładałem serce, a ona tylko rozum. Rozumiesz? Ona
próbowała zrozumieć przepis i go zrealizować. A ja, kiedy robiłem
tą zupę, w ogóle o rozumie nie myślałem. Ja
grałem, no, no próbowałem zagrać na tej
trąbce, na tych skrzypcach, na tej zupie. To był instrument
do zagrania, a nie kurde, yy, nuty do odczytania. No
dobrze, no dobrze. No. Yy, chciałbym cię, wiesz,
ale będę cię cisnął. Będę cię cisnął, będę ci cisnął, bo
zachowam się jak taki klasyczny, klasyczny
natręt i klasyczny, klasyczny człowiek, który,
yy, mówi, że nie rozumie. No więc ja nie rozumiem. To mi
teraz wytłumacz dobrze. Przyjmuję do wiadomości, że trzeba
mieć, trzeba mieć do dobrej literatury, trzeba mieć
dobrego kucharza. Do, do tego dobrego
lokatora. Ale trzeba-- ale na czym polega to, że
ktoś jest dobrym kucharzem? No to bym chciał. Powiedziałeś,
że wkłada serce. Okej, ale jakbyś to tak miał przełożyć
na konkrety, to o co chodzi? A o co chodzi- Chcesz mi
omamić. Dobrym kucharzem. Tylko nie mów mi o magii. Nie mów
mi o magii. Nie mówię o magii. A ktoś jest dobrym
pisarzem, a ktoś jest... Pisali ludzie tak
nieprawdopodobnie inteligentni, yy, prawie
geniusze, a robili gnioty i tak dalej. Tu nie o
to chodzi. To nie jest wymiar rozumowy, to jest
rzecz. Właściwie pisarz jest też dziełem
sztuki po prostu. Albo udanym, albo nieudanym. Po
prostu. Albo natura, naturze się udał jako dzieło
sztuki, albo się nie udał. I on po prostu albo potrafi to
też napisać, albo nie potrafi. Yy,
wiesz, w tych rzeczach takich, ja nie wiem, jak
my przecież tu poruszamy się o dosyć, dosyć
płytkich, yy, terenach literatury, takiej prostej,
jasnej do czytania, sensacyjnej. Bo co to jest
sensacja? Co to jest niesamowitość? Co to jest w
ogóle to, że się chce na przykład to czytać,
tą książkę? Gdzie jest miejsce, gdzie się zaczyna tego...? A
ja mówię nie wiem, ale też lubię się odnosić do anegdot,
nie? Ja jestem na przykład maniakalnym kawoszem. Piję
gigantyczne ilości kawy. Ona mi smakuje tak
sobie, tak sobie. Otóż ja wiem, że jeżeli
przypadkiem zupełnie wpadnie do mnie gdzieś tam z Polski,
zajrzy któraś z moich córeczek albo wpadnie do mnie jakaś
okolicznie zapoznana laska i zrobi mi, yy, tą kawę, to ta kawa jest niebo. To
jest przepyszna zupełnie. Ja widzę taką różnicę.
Dlaczego? Bo ja swoją kawą jestem śmiertelnie
znudzony. Ja ją robię lepiej, na pewno lepiej od moich córek i od tych, yy,
przyjaciół, ale ja jestem nią znudzony. I w
tym momencie, nagle zrobiona przez kogoś, ona mi
smakuje jak, jak ambrozja. To jest
niebo. Ona by mi tak na pewno będzie smakowała przez dwa,
trzy dni, po czym powiem: "Ty stara, weź to zostaw, ja to
zrobię, bo to robię lepiej," nie? Ona na pewno tak
będzie. Ale widzisz, ta innowac- nowa rzecz, czyli nowość, yy, intrygi,
po prostu jakieś oży, choćby zmiana. Bo przecież, przecież rolnicy to
stosowali płodozmian kiedyś, nie? Taka metoda
uprawy roli. Nie można tego samego,
yy, dawać bez przerwy. Nie można bez przerwy
ujeżdżać, yy, jeździć bohaterami na koniach i
strzelać z łuków i, i krzyczeć: "Wow, wow, wow, wow, wow,
wow!" I rzucać to machawkami. Można przez pewien
czas, że tak powiem, pomachać różdżką jak Harry
Potter i tak dalej. Jeśli tak będzie się działo
dłuższy czas, to stanie się to po prostu nudne. À propos
twojej kawy, to Jańcio Kropotkin na czacie doradza
ci, żebyś kardamonu do kawy dosypywał, to ci może będzie
lepiej smakowała. Kochany, ja już takich rzeczy
dosypywałem do tej kawy- Pozwolisz, że nie zapytam. Pozwolisz,
że nie zapytam. Na przykład któregoś dnia usiadłem,
yy, tak manipulowałem. Już mi było
nudno, bo, bo piłem tą dobrą, wyśmienitą kawę i tak
spojrzałem na przyprawy, które mam w zasięgu
ręki. I nagle zobaczyłem, to było dawno temu.
Nagle zobaczyłem tam czarny pieprz. Ja mówię: "O,
syp łyżeczka do tej kawy." I myślałem, że
wymyśliłem genialną rzecz, bo odrobina, szczypta
pieprzu do kawy jest wyśmienitym
pomysłem. Ale ja myślałem, że ja na to wpadłem. Po czym
przyjechała jakaś moja przyjaciółka, która akurat szlajała się
po Europie i powiedziała: "Viktor..." Jak jej to powiedziałem
z emocją, mówi: "Viktor, w każdej dobrej restauracji,
kawiarni francuskiej znajdziesz, oczywiście dostaniesz
kawę ze szczyptą pieprzu. To nie jest twój patent. Po prostu," nie? No, także
dosypywać do, do kawy można absolutnie wszystkiego i próbować,
po prostu próbować. A chili też dosypałem. Też jest rewelacja. Okej, wróćmy
jeszcze na chwilę do literatury, bo, yy, mówiliśmy o
różnych rzeczach. Powiedzieliśmy o różnych rzeczach, jeśli chodzi
o, o pisanie, o to, jak to się wszystko promuje.
Natomiast nie masz takiego wrażenia, yy, może, może się
najpierw zażegnam, że nie chodzi mi do końca o, o naszą
dzisiejszą bohaterkę, czyli książkę, książkę "Dziewczyna z
pociągu". Ale nie masz wrażenia, takie się zarzuty zresztą
pojawiły wobec tej książki, nie do końca je
podzielam-... że dzisiaj właściwie można
wypromować wszystko. Cokolwiek komukolwiek z
pióra skapnie, czy to jest dobre, czy złe, to tak
naprawdę nie ma najmniejszego znaczenia. Jeśli ktoś
się uprze, żeby wypromować jakiegoś gniota, to go wypromuje. I co więcej, że go
wypromuje, że ludzie go będą kupowali, to jest jeszcze,
powiedzmy, to jest jedna, jedna część zadania. Ale co
więcej, ludzie takiego gniota gotowi są
chwalić, przyjmować, że jest świetny. No i co ty na
to? Dobrze. Dobrze? To się dobrze pokrywa z moją tezą, że dzisiaj również
w świecie, że tak powiem, przyrodoznawstwa panuje
identyczny trend. Otóż wystarczy wymyślić jakąkolwiek, yy, faj-
fajną, zabawną historyjkę, która może się rozegrać
w świecie kwantów, a tam się może bardzo wiele rzeczy
rozegrać. Następnie znaleźć z
dwudziestu, trzydziestu współwyznawców, którzy będą, że
tak powiem, funkcjonowali tak jak apostołowie
funkcjonowali. Ci apostołowie pójdą w świat,
znajdą sponsorów, dotrą do rządów, do dotacji, do, yy, na uniwersytet. Także
znajdą młodzi ludzi, młodych ludzi, którzy czytają akurat
Pana, Pana Tadeusza i się nudzą. No i
następnie wypromujemy ten światopogląd, ten pomysł
jego. Wszyscy zaczną go badać i nagle się okazuje, że to
jest prawda. To jest straszne, co ty mówisz.
To straszne. Nie jest straszne, ale- Mnie to
przeraża. Mnie to przeraża. Świat jako wielki
market, w który- do którego wchodzimy i kupujemy, co chcemy, bo to
tak- A ty wiesz, że badania socjologiczne stwierdziły
ostatnio, że pokolenie Internetu- Tak. -wychowane na
internecie, a, yy, jest zupełnie,
zupełnie inne niż to starsze pokolenie. To znaczy,
to pokolenie uważa, że cały świat jest
skonstruowany po to, żeby, żeby spełniać ich
życzenia, bo taki jest Internet. No tak. Bo kiedyś
pamiętasz, jak, yy, pół Polski biegło do
domu, żeby oglądać jakiś serial, bo odcinek był, a później
go nie było. Dzisiaj młode pokolenie, ja zresztą uważam, że
to bardzo dobrze. To znaczy, ja tego nie mówię w formie
zarzutu. Wręcz przeciwnie. Ale jak się zmieniają
obyczaje, jak się zmieniają przyzwyczajenia. Dzisiaj,
jeżeli ktoś czegoś nie obejrzy w telewizji, a najczęściej już
się telewizji właściwie nie ogląda, to znajdzie ten swój
ulubiony serial w dowolnym momencie, w odpowiednim miejscu w
sieci. Czyli, tylko to ma niestety czasami również, yy, również takie czysto
społeczne przełożenie. I tu nie tyle dzielę się
swoją wiedzą, co wiedzą czysto socjologiczną.
Otóż, yy, otóż według badań wygląda
tak, że kiedyś, jak człowiek zatrudniał się,
szedł na rozmowę kwalifikacyjną, no to wiedział, że
musi tam trochę uszy po sobie położyć i musi tam się
dobrze zaprezentować. Musi dobrze wyglądać, musi powiedzieć, tam
błysnąć na tej rozmowie kwalifikacyjnej, a później, kiedy
już tę pracę wymarzoną dostanie, no to musiał
zapłacić tak zwane frycowe. Musiał tam pewne,
pewne etapy, etapy tego wdrażania się do tej
nowej pracy przechodzić. Czasami było to mniej lub, lub
bardziej bolesne. A dzisiaj jest inaczej. I ja wcale nie
mówię, że to jest źle. Dzisiaj jest tak, że bardzo często
zjawia się młody albo troszkę już mniej młody
człowiek w pracy, w potencjalnej pracy, na rozmowie
kwalifikacyjnej i pyta: „A co wy mi macie do
zaoferowania? Chciałbym to, to, to. A czy w ogóle
będę mógł wyjść o tej porze? Bo ja uprawiam jogę i w
związku z czym muszę wychodzić o tej porze, ponieważ zawsze
ćwiczę. No, więc nie widzę powodu, żeby nie ćwiczyć”. I
powtarzam, to nie są moje jakieś tam odkrywcze tezy, bo to
by akurat było mało warte. Natomiast to są, to
są wyjątki, a właściwie wygadki z mojej
strony, z badań, które były autentycznie przeprowadzone. Świat
się naprawdę zmienia i to jest dla mnie najlepszy dowód
tego. No, ja aż żałuję. Widzisz, ja jak
zatrudniałem do własnej firmy komputerowej w dawnych,
ubiegłowiecznych, pięćdziesiąt lat temu czasach,
młodych ludzi, to zupełnie mnie interesowało jego, yy,
wykształcenie, co potrafi i tak dalej, i tamten, i tak
dalej. Tylko się mu przyglądałem, nie? I na
ile jest, na ile jest giętki, na ile jest, yy, bystry, na ile z niego można
wytrzas- wyciągnąć dużo więcej, niż on sam sobie
wyobraża, nie? No, ja też bardzo często przyjmowałem
ludzi, których, którzy niczego nie potrafili tak naprawdę
zrobić, natomiast rozwojowo byli kapitalni. Dzisiaj
spotykam, będąc takim na przykład jakimś
menadżerem, który ak..., yy, zbiera takich
ludzi. Ja bym też się z ciekawością przyglądał facetowi, jak on, jakie on ma
potrzeby, bo według tych potrzeb mógłbym go ocenić, wymiar
jego intelektu, jego umysłowości. To prawda. Według potrzeb po
prostu. Jak on by chciał tylko, że tak powiem,
mieć prawo do zjechania dwa razy w ciągu
dnia windą w górę i w dół, no to przepraszam, tak.
Dziękuję za takiego faceta. Że tak sobie zrymu-, że tak
sobie zrymuję. Bez wątpienia świat się zmienia. Ale jeszcze
wrócę do tego, co mówiłem wcześniej, że, że
to, że literaturę się właściwie w tej chwili promuje, bo
to w ogóle rzeczy, które są pisane, promo- promowane są. I
tu ja nie byłbym sobą, gdybym, gdybym tego,
swojej ulubionej sceny nie przytoczył. Może nie ulubionej,
ulubionego filmu. Jest taki film „Atlas
chmur”, zrobiony na podstawie jeszcze lepszej książki
pod tym samym tytułem. I tam jest taka piękna scena. Na dachu bodajże
jakiegoś wysokiego budynku odbywa się przyjęcie. Na tym
przyjęciu obecny jest pisarz, który wydał bodajże
debiutancką swoją powieść. Pamiętam tytuł, bo był
absolutnie, absolutnie piękny. „W ryja”. No i ta powieść została zjechana przez
jednego z krytyków. Zresztą, notabene nie cieszyła się takim
ogromnym powodzeniem. No i, i jej twórca,
pisarz wpadł na pomysł, jak ją sobie zapromuje. Chwycił tego,
tego, tego recenzenta i go wyrzucił z tego n-tego piętra.... wtedy skutek
wiadomy, ale od tego czasu ta powieść zaczęła się sprzedawać
jakby lepiej, a nawet bardzo dobrze. Jeśli weźmiemy pod
uwagę, że bardzo podobne zdarzenie miało miejsce w Polsce,
gdzie pewien twórca, pisarz, no, nie wiem, jak go właściwie
nazwać, opisał to, co zrobił w książce. A chodzi o
morderstwo. Ta książka zresztą później była jednym, o ile
dobrze pamiętam, jednym, jednym z dowodów czy też poszlak w
procesie, więc został skazany. Ale też
paradoksalnie, o ile wcześniej książka przed procesem, książka
nie cieszyła się tak wielkim powodzeniem, to w chwili,
kiedy, kiedy wybuchła sprawa, sprawa karna wybuchła, wybuchł proces, to
książka na aukcjach, aukcjach internetowych zaczęła osiągać, no,
niezłe ceny. Czyli to jest kolejny dowód na to. I ta
historia filmowa z Atlasu chmur, który notabene
polecam zarówno w wersji książkowej, jak i filmowej, bo
oba te dzieła, chociaż różne zupełnie, to są zupełnie różne,
różne dzieła, ale oba są fascynujące. Oba,
oba mocno przeżyłem. Naprawdę, naprawdę książka, którą, którą
mogę z czystym sumieniem polecić, aczkolwiek wiem, że znajdą
się tacy, którym się to nie podobało i to też, to też
szanuję. Natomiast to jest najlepszy dowód, że ta teza
o promowaniu czegokolwiek jest prawdziwa. Oraz ta
twoja, że właściwie każdy może coś napisać. Ale zwróć uwagę, że my bez przerwy
wszyscy autorzy próbowali promować siebie albo swoje dzieła.
No, już sięgając, że tak powiem, dosyć płytko, co wszyscy
pamiętają, znają oczywiście Słoneczniki van Gogha. Irysy są lepsze. Twoim
zdaniem. Moim zdaniem i tak dalej. Ale i tak
najwspanialszą rzeczą w van Goghu jest to, że sobie uciął
ucho. No i wszyscy to pamiętają. Wszyscy pamiętają. Wszyscy
pamiętają. I zwolennicy Irysów, i zwolennicy
Słoneczników po prostu, bo on się tym wypromował, nie? Ten
Puszkin zginął w pojedynku. Świetny pomysł miał
ten- Ja nie wiem, czy on był taki zadowolony. Naprawdę nie
wiem. Baczyński świetnie się
wypromował, bo wziął po prostu napisał parę wierszy- Też
nie miał tego w planach. Po czym zginął w
Powstaniu Warszawskim i tak dalej. Gdyby nie zginął, to
prawdopodobnie byłby dzisiaj jakimś tam starym
pierdzielem, który dawno był mu ochota do tego. Albo, albo,
albo był nie po tej stronie politycznej, która
wypada, albo coś by było nie w porządku i nie
byłby takim czystym ideałem, takim wspaniałą
rzeczą, do której się wszyscy odnosimy. Tu możemy
dorzucić nazwisko aktora Cybulskiego, chociażby. Który też
tak- Którego dzisiaj wszyscy wspominają jako
świetnego, wspaniałego aktora. Bo go nie znają
wtedy, kiedy już ledwo pobłoczył nogami i
pierdzielił i syczał przez zęby, bo nie miał zębów. Bo to
nie nastąpiło. To nie nastąpiło. Po prostu nie nastąpiło.
Pozostać ideałem i... A że my, jak ty mówisz, co można wypromować dzisiaj? Tak,
wszystko można wypromować, a my troszeczkę chyba też jesteśmy
takimi jaszczurami, słuchaj, którzy jeszcze
o książkach, o literaturze mówią jako o czymś,
nie wiem, jednak troszeczkę wzniosłym albo, albo
artystycznym. To jest towar, to jest i zawsze był towar. Tak samo jak
ciepłe bułki, jak ciepłe gacie, jak stylowe
coś i tak dalej. To jest zawsze towar. Towar, który
nie wiem. Cudowny. A czy, czy, czy
tego, czy cała trylogia Sienkiewicza to nie była kapitalnym
towarem, który się świetnie sprzedawał tylko dzięki temu, że
byliśmy w rozbiorach? Ku pokrzepieniu serc
literatura. Tak. Gdyby nie rozbiory, to, że tak
powiem, to gdyby dzisiaj Sienkiewicz napisał, to kto by to
czytał? No. Co więcej, zdarzały się próby kontynuacji
trylogii i przemienienia jej w tetralogię.
Była taka, taki wysiłek był podjęty. No i ten czwarty
tom, no, nie cieszył się powodzeniem. No, nie cieszył się
niestety. Dobrze, Wiktorze, ja myślę, że,
że porozmawialiśmy sobie dzisiaj na ten temat, na który
mieliśmy rozmawiać. Jeśli i warto powiedzieć o tym, o czym będziemy rozmawiać
podczas następnej audycji, a będzie to
przeżycie dla Ciebie na pewno graniczne w jakimś stopniu, bo
będziemy rozmawiać o tym, co też Wiktor Żwikiewicz w historii swojego pisania
popełnił. Kilka książek, kilka książek. Ja
wiem, wiem, że to bolesne, ale żeby nie wprowadzać takiej
atmosfery, że będę z Wiktorem tylko i wyłącznie dyskutował o
jego twórczości, bo to już byłaby jakaś, jakaś
taka, no, to byłoby, byłaby przeginka. Zaprosimy
sobie trzecią osobę do naszej rozmowy i Wiktor będzie nas
tutaj punktował po prostu. Trzecia osoba to jest
naprawdę świetny znawca literatury science fiction, Tadeusz Krajewski, który
nie waham się tego powiedzieć, o literaturze
SF, zarówno polskiej, jak i zagranicznej, wie
wszystko albo prawie wszystko, a poza tym ma
tę piękną zaletę, że potrafi o niej w sposób
wciągający i w sposób interesujący, to może ważniejsze właściwie opowiadać. A
literaturę pod tytułem dzieła Wiktora Żwikiewicza zna naprawdę świetnie. Wiktor
tutaj, teraz przewraca, przewraca oczyma, chwyta się za brodę,
jeszcze nie wyrywa, ale już jest bliski. No i myślę,
ale myślę, że to i tak jest nieuchronne. Słucham ciebie,
Wiktorze. Ja, mogłeś mnie uprzedzić przed tym, że będziesz
miał taki temat na tapecie. No, ale ja jestem
przerażony, ale z drugiej strony bardzo rozbawiony, gdyż dzisiaj
właściwie musieliśmy-... przełykać kluchę i
milczeć, nie? Nie można było tej dziewczynie z, z pociągu
pod- podciął, w pociągu podciągać spódniczki, żeby nie
ujawniać treści. No tak, tak! A tam u mnie ja
będę mógł se spódniczkę podciągać- Tak jest. - do woli, po
prostu, nie? Co więcej, my również będziemy te spódniczki
podciągać. Będziemy ujawniać, co popadnie. Ee,
ale powiem tak: Wiktor napisał w życiu tak
dużo, że choćbyśmy tutaj spędzili sporo czasu, to i tak
wszystkiego ujawnić nie zdołamy. Natomiast jest
kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt, yy, li,
smaczków tej literatury, aa, które, które na,
o których warto, warto powiedzieć, a mamy niejako, będziemy
mie poza tym u źródła, czyli o pewnych tajemnicach i pewnych
pytaniach Wiktor będzie w stanie opowiedzieć, ale- To z
pełną wiarygodnością, że ja wiem o okolicznościach
wszystko. A i tak będziemy się, i tak będziemy się z tobą
kłócić, że wiemy lepiej od ciebie. Na przykład, że wiemy
lepiej, co miałeś na myśli. A, a je- jeszcze
będzie jedna ważna część tej rozmowy. Będziemy roz-, mówić o
książce, która jak dotąd nie miała szczęścia się ukazać, czyli o
tajemniczym, tudzież mitycznym dziele,
który istnieje, bo widziałem je na własne oczy i to nawet
w kilku wersjach, które nazywa się Kosmodram. Nie
kosmodrom, tylko Kosmodram Machu Picchu. No i
warto, bo to jest taka, to jest takie dzieło, które, yy,
które od lat, powiem kilkudziesięciu,
pozostaje takim, yy, takim po pierwsze opus
magnum Wiktora, ale po drugie takim dziełem
hermetycznym, zamkniętym, którego, do którego
dostęp ma bardzo niewiele osób. Będzie okazja porozmawiać
również o tym tajemniczym dziele. Ja to powiem od razu,
że żeby nie dyskutować yy, za, za tydzień czy
za dwa tygodnie. Za dwa tygodnie. Za dwa tygodnie. No cóż,
to jest bardzo proste. Co robili faraonowie za
życia? Budowali sobie- Piramidy. - piramidy jako
swój nagrobek. Ja piszę ten Kosmodram, cały czas go tam
podszlifowuję. On się zostanie skonstruowany wtedy, kiedy
ja pójdę do piachu. Po prostu, bo po to jest zrobiony,
po prostu- Wiktor. - moja piramida, nie? Wiktor, my i
tak wiemy lepiej, co chciałeś napisać. Tej tezy się
trzymajmy i te, tej tezy będziemy się trzymać yy, w czasie,
w czasie następnej audycji. A teraz już wszystkim bardzo
serdecznie dziękujemy. Aa, myślę, myślę, że yy, że następna audycja,
yy, no będzie kontrowersyjna. Postaramy się o to, żeby była
kontrowersyjna. Szykujemy szereg celnych
zarzutów oraz szereg celnych analiz. Znajomo, na
tyle nie musicie się starać. Sam, sam, sam sobie zrobisz
zarzut. Będę, będę. Sam sobie zrobisz zarzuty. Rozumiem. Marku,
dziękujemy. Dziękujemy za, za obsługę
techniczną. Właśnie tutaj, na czacie Radia Paranormalium padło
takie pytanie: a kto to jest ten Ivarius?
No, jakby to powiedzieć, to jest ten taki syntezator mowy,
który obsługiwał tę audycję od strony
technicznej. A dzisiaj po drugiej stronie Google
Hangouts byli z nami gospodarze Bibliotekarium: Marek Żelkowski i Wiktor
Żwikiewicz. Dziękuję panowie jeszcze raz w imieniu ws-
wszystkich słuchaczy Radia Paranormalium. My
też dziękujemy. Dobranoc wszystkim. Dzięki. A na koniec tej audycji
zaśpiewa nam dziewczyna. Może nie z pociągu, ale
jednak dziewczyna. Całkiem ładna i całkiem ładnie
śpiewająca Emily Underhill. Radio
Paranormalium - paranormalny głos w twoim domu.
Dobranoc i do usłyszenia w kolejnym odcinku Bibliotekarium już za dwa tygodnie.