Witamy bardzo serdecznie wszystkich radiosłuchaczy. Już za chwilę na antenie Radia
Paranormalium wyemitujemy obszerną relację z
konferencji naukowej "Zjawiska z pogranicza nauki w dyskursie naukowym i
filozoficznym", która odbyła się w Białymstoku 10
czerwca 2016 roku. Konferencję zorganizowało Koło Naukowe Badań Zjawisk z Pogranicza
Nauki oraz Zakład
Religioznawstwa i Filozofii Religii na Uniwersytecie w Białymstoku. Przedmiotem
refleksji w konferencji było szerokie spektrum
zjawisk, które wykraczają poza codzienne postrzeganie zmysłowe, ale o których
realności zapewniają nas tysiące, a niekiedy
nawet miliony ludzi na całym świecie. Patronat medialny nad konferencją objęło
Polskie Radio. Promocję całego
wydarzenia dodatkowo wsparło Radio Paranormalium. Chcielibyśmy z tego miejsca bardzo
serdecznie podziękować organizatorom za
udostępnienie nagrań z prelekcji. Są one bowiem dla nas niezwykle cenne z tego
względu, iż ukazują, w jaki sposób do
omawianych podczas konferencji tematów podchodzi nauka akademicka. Wbrew temu, co
mogliby niektórzy sądzić, nie było negowania
takich czy innych fenomenów w imię zasad. Prelegenci omówili wybrane przez siebie
tematy w sposób bardzo rzetelny.
Konferencja podzielona była na cztery bloki tematyczne. Pierwszy: mistyka i
reinkarnacja. Drugi: egzorcyzmy i
NDE, czyli doświadczenia z pogranicza śmierci. Trzeci: parapsychologia i medycyna
niekonwencjonalna. I wreszcie
czwarty: blok antropologiczno-kulturowy. Naszą relację zaczniemy naturalnie od
pierwszego bloku Mistyka i
reinkarnacja, a dokładnie od prelekcji pani Anny Connolly zatytułowanej "Kwestia
zależności objawień Faustyny
Kowalskiej od objawień Mateczki Kozłowskiej". I tutaj drobna uwaga. Przed Anną
Connolly swoją prelekcję
wygłosił profesor Zbigniew Kaźmierczak, a była ona poświęcona mistyczce Faustynie
Kowalskiej. Niestety pan profesor nie
zezwolił na rejestrację i publikację swego wystąpienia w formie dźwiękowej. Wielka
szkoda. Nam pozostaje jedynie uszanować tę
decyzję. Zatem posłuchajmy prelekcji Anny Connolly.
Dzień dobry państwu. Ja tylko chciałam powiedzieć parę słów komentarza na temat
mojego przedmówcy.
Profesor Kaźmierczak powiedział, że to jest nieskończone miłosierdzie. Nieskończone
w pewnym sensie tylko. Ograniczone jest jednak do życia
ludzkiego. Po śmierci to miłosierdzie u świętej Faustyny już nie obowiązuje. Także
jeśli ktoś do śmierci się nawróci,
do śmierci odmówi koronkę, będzie czcił obraz, to wszystko będzie okej. Natomiast
jeżeli to się stanie już po
śmierci, jeżeli nie zdąży ten biedaczyna wyrobić się z tymi wszystkimi rytuałami
przed śmiercią, to miłosierdzie już nie
będzie działało. Po drugie, te niedostatki cierpienia. Faustyna mówiła cały czas o
tym, że ona chce uzupełniać te
niedostatki cierpień. I skąd pochodzi w ogóle ta idea o uzupełnianiu niedostatków
cierpień? Ona pochodzi od świętego Pawła. W
jakimś liście świętego Pawła, już nie pamiętam, właśnie on pisał, że on przez swoje
cierpienia uzupełnia niedostatki cierpień Chrystusa.
I na tym jednym cytacie cała rzesza mistyków opierała potem swoje pretensje do tego,
że oni chcą cierpieć, oni będą cierpieć,
bo Chrystus niewystarczająco cierpiał, żeby zbawić całą ludzkość. Aha, i jeszcze
tak: idea zbawczego cierpienia. Te idee
związane są z ezoteryką. Jeżeli się państwo udacie do jakiegoś sklepu z
newage'owskimi książkami, to tam na pewno będzie w którejś z
nich napisane, że to cierpienie musi wyrównać jakieś rachunki. Jest to związane też
z szamanizmem. Kiedyś oglądałam właśnie jakiś
film. To był film fabularny oczywiście, ale myślę, że rzeczywiście tak było w
szamanizmie, że szamani brali na siebie cierpienia, załóżmy,
wodza jakiegoś plemienia i oni cierpieli za niego, a ten wódz zwyciężał w bitwie
dlatego, że
oni odczuwali te wszystkie cierpienia, przebijali ich dzidami i tak dalej. Ten
szaman umierał nawet, ale dla dobra tego
plemienia i wodza to było to cierpienie zastępcze. No tak, dobrze, ale to już wracam
do tematu.
Czy doświadczenie mistyczne to jest złudzenie? Czy to jest tylko jakaś działalność
naszego mózgu, naszego umysłu? Czy
rzeczywiście mistycy mają kontakt z jakąś nadprzyrodzoną rzeczywistością? Co zrobić,
jeżeli dwa objawienia, dwa
doświadczenia mistyczne są bardzo do siebie podobne? Jakie mamy wtedy opcje? Albo
rzeczywistość metafizyczna
objawia się dwóm osobom niezależnie, dwóm albo kilku osobom niezależnie, albo te
osoby od siebie kopiują pewne rzeczy, czyli
czytają, słuchają, nasiąkają kulturą, pobożnością, która jest akurat w danym czasie
obowiązująca. I
w historii mistyki chrześcijańskiej bardzo często się zdarzało takiego typu
kopiowanie, że jeden coś usłyszał, przeczytał
mistyczne opowieści świętej Teresy i powtarzał to dalej. Czy jest to robione
świadomie, czy nieświadomie? Nie wiadomo. Czasami się przyznają do tego, że
świadomie to
robią, ale czasami wydaje się, że zupełnie to nieświadomie. Porównam dzisiaj
objawienia dwóch mistyczek. Jedna to będzie święta Faustyna
Kowalska, o której już mówił profesor Kaźmierczak i wszyscy pewnie znają, ponieważ
jest tutaj w Białymstoku rondo świętej Faustyny. Także myślę,
że to jest jakby bohaterka Białegostoku, tak samo jak ksiądz Sopoćko jest
bohaterem też Białegostoku i nazywany jest Białystok miastem Miłosierdzia.
Wyczytałam w internecie. W każdym razie drugą tą bohaterkę.
Drugą bohaterką będzie mniej znana Polakom Feliksa Kozłowska, znana Mateczką
Kozłowską. Ona była
założycielką Mariawitów, czyli takąOna była wyklęta przez papieża, wyklęta przez
Kościół katolicki.
Jeżeli się uważnie wczyta w objawienia obu tych mistyczek, to okazuje się, że
wykazują one bardzo wielkie podobieństwa.
Być może Faustyna miała możliwość zapoznania się z objawieniami mateczki
Kozłowskiej. Obydwie te mistyczki żyły w bardzo
podobnym czasie. Faustyna zmarła w '38 roku, a mateczka Kozłowska w '21. Mateczka
Kozłowska dostała pierwsze objawienie
od Jezusa w Płocku w 1893 roku. Gdzie dostała pierwsze objawienie
Faustyna? Także w Płocku, kilkadziesiąt lat później, w 1932 roku. Faustyna była
ciągle
przewożona z jednego ośrodka swojego zakonu do drugiego, ale w czasie, w '32 roku,
kiedy dostała pierwsze objawienie,
była w Płocku. Przebywała w domu zakonnym, który znajdował się na Starym Rynku w
Płocku. Ten dom zakonny był w odległości 500 metrów,
sprawdziłam na mapie, od głównej świątyni, głównej katedry mariawitów, Świątyni
Miłosierdzia i Miłości. Faustyna
pracowała wtedy między innymi w piekarni, czyli miała kontakt ze światem
zewnętrznym. Czy ktokolwiek zauważa te podobieństwa?
Jest to temat bardzo problematyczny, dlatego że rzymscy katolicy nie chcą się
przyznać do tego, że te objawienia są podobne, dlatego że
mateczka Kozłowska została ekskomunikowana, natomiast Faustyna została kanonizowana.
Mają z tym wielki problem. Także bardzo rzadko można znaleźć w
literaturze rzymskokatolickiej, że te objawienia są podobne. Mariawici nie mają
takiego wielkiego problemu.
Oficjalnie nie przyznają się do tego, że uważają, że Faustyna znała objawienia
mateczki. Ale ksiądz Rudnicki, ksiądz
mariawicki, wiedział i zdawał sobie sprawę z tych podobieństw, natomiast przypisywał
je jedności
dzieła Bożego. Uważał, że obydwie dostały od Boga bardzo podobny, dokładnie ten sam
przekaz. Ksiądz
Rudnicki, ten mariawita, zadał pytanie. On się osobiście spotkał z księdzem Sopoćką,
naszym promotorem miłosierdzia, i
dowiedział się od niego, że ksiądz Sopoćko znał sprawy mariawickie i ubolewał nad
podobieństwami tych dwóch
przekazów. Sama Faustyna nie przyznaje się nigdzie do tego, że czytała czy w ogóle
słyszała na temat mateczki Kozłowskiej czy
objawień mariawickich. Podobieństwo sytuacji życiowej. Obydwie te mistyczki były
zakonnicami. Obydwie
przeznaczono do bardzo ciężkich prac fizycznych, przynajmniej mateczkę Kozłowską na
początku. Opiekowała się ciężko chorymi, szorowała podłogi i tak
dalej. Faustyna była bardzo chorowita. Przeznaczana była do ciężkich prac
fizycznych, które jej w ogóle nie odpowiadały z racji
wątłego zdrowia. Narzekała często na brak odpoczynku, zmęczenie, wycieńczenie
fizyczne, ale jako
zakonnica drugiego chóru nie miała okazji tak bardzo rozwinąć swojego życia
duchowego, jakby na to miała ochotę. Obie miały duże ambicje
duchowe. One były rozbudzone duchowo. One nie chciały tylko szorować podłóg,
zajmować się podstawowymi pracami. One
chciały jakiś sens nadać swojemu życiu. Oczywiście podstawowym podobieństwem jest
dzieło miłosierdzia, któremu oddane były obie
te mistyczki. Jezus objawił mateczce Kozłowskiej polecenie
rozpropagowania po świecie dzieła wielkiego miłosierdzia. Uczynił ją matką i
mistrzynią miłosierdzia. Jezus tak samo
nakazał Faustynie rozpowszechnianie dzieła miłosierdzia po całym świecie. Uczynił ją
sekretarką, szafarką i apostołką miłosierdzia.
Mimo że w rzymskim katolicyzmie nie przyjęło się dzieło wielkiego miłosierdzia tak
jak w mariawityzmie, to jednak Faustyna w „Dzienniczku”
używa bardzo często sformułowania „dzieło miłosierdzia”. Nie mam czasu, żeby tu
cytaty, ale na pewno można znaleźć w „Dzienniczku”
wiele napomnień o dziele miłosierdzia. Jakie jest jeszcze podobieństwo?
Podobieństwo jest w przekazie o ostatnim ratunku dla świata, o ostatniej desce
ratunku dla ginącego świata. Straszny dzień
sądu jest bliski i dzieło wielkiego miłosierdzia jest dane światu po to, żeby
poradzić sobie z tą straszną
apokalipsą, która nadchodzi. Mateczka mówi, że dzieło miłosierdzia jest ostatnim
ratunkiem danym grzesznej ludzkości.
Faustyna mówi, że jest ostatnią deską ratunku dla dusz. Co charakterystyczne dla
obydwu mistyczek, jest przeciwstawienie
sprawiedliwości i miłosierdzia. Żyjemy w czasach ostatecznych. Sprawiedliwość Boża
jest już wymierzona dla
ukarania całego świata i jedynie może być ona powstrzymana przez miłosierdzie.
Faustyna mówi: „Jeśli nie przejdziecie przez drzwi
miłosierdzia, musicie przejść przez drzwi sprawiedliwości. Jeśli grzesznicy uciekną
przed miłosierdziem, wpadną w sprawiedliwe ręce
Jezusa”. Bóg wydaje się tutaj strażnikiem sprawiedliwości karzącej
i skazującej na wieczne potępienie, a rola Faustyny jest taka, żeby odwracać ten
gniew Boży, żeby wypraszać Boże miłosierdzie,
rozbrajać zagniewanie Ojca. Widać tutaj, że obraz Ojca, czyli Boga, jest po prostu
straszny
w objawieniach obydwóch mistyczek. Co może uśmierzyć ten gniew Ojca? Tak jak
mówił tutaj wcześniej profesor Kaźmierczak, może uśmierzyć to cierpienie, dobrowolne
przyjmowanie cierpienia
za grzeszników. Mateczka cierpi, aby ocalić kapłanów, a Faustyna cierpi, aby ocalić
dusze grzeszników i dusze
grzeszników odnoszą korzyści z jej cierpień.Tutaj mamy też powiązanie z ideą
odkupienia, z ideą chrześcijańskiego
odkupienia. Wiadomo, że chrześcijanie uważają, że aby odkupić grzechy ludzkości,
potrzebna była śmierć,
męka i cierpienie Jezusa. Faustyna bezpośrednio nie mówi o tym, że ona jest
odkupicielką,
aczkolwiek można po analizie jej słów odnieść takie wrażenie, że uważa się w pewnym
sensie za odkupicielkę.
Faustynie Jezus daje cząstkę w odkupieniu rodzaju ludzkiego, a dzieło wielkiego
miłosierdzia jest
podobne do dzieła odkupienia. Sens cierpienia to już powiedziałam. Ważnym wątkiem
jest też
ofiara. Mateczka ma być ofiarą błagalną dla uproszenia miłosierdzia. Faustyna
uważa się za hostię miłą Bogu i także ksiądz Kowalski, który był następcą Mateczki
jako
naczelnik mariawitów, napisał w pewnej modlitwie, że mateczka staje się hostią.
Także to jest wyjątkowe. Natomiast
idea ofiary jako takiej to nie jest znów nieznana wszystkim cierpiącym kobietom,
mistyczkom, bo prawie wszystkie
uważały się za ofiarę, która płonie na ołtarzu miłości. Oczywiście one obydwie były
oblubienicami Jezusa,
poślubiły go mistycznie. Uważały się także za nędzę i nicość w porównaniu z
wielkością Boga. Kolejne
podobieństwo polega na poleceniu założenia nowego zgromadzenia przez Jezusa.
Mateczka założyła Zgromadzenie Kapłanów
Mariawitów. Jezus polecił Faustynie wyjść z tego zakonu, w którym jest, i założyć
nowy. Natomiast ona tego nigdy nie zrealizowała, bo zwierzchnictwo jej nie
pozwoliło. Potem powstało takie zgromadzenie, aczkolwiek nie były wszystkie
dyrektywy Faustyny zrealizowane. Miała mieć
fajne habity biało-czerwone, a w końcu nie ma żadnych zakonnic w biało-czerwonych
habitach, czego bardzo żałuję. Podobieństwo
możemy też zobaczyć w ułożeniu przez obydwie mistyczki Koronki do Miłosierdzia
Bożego. Chodzi o uproszenie miłosierdzia, ale są niewielkie
różnice. Mało czasu, nie mogę mówić. Święte obrazki. Wiadomo, tutaj jest: „Jezu,
ufam Tobie” - obrazek
Faustyny. Oficjalnie mariawici nie mieli żadnego świętego obrazka. Jako ciekawostkę
powiem, że mieli zwyczaj, według Konrada Koźmińskiego,
połykania jakichś sprasowanych obrazeczków. Nazywało się to komunią mariawicką.
Sprasowywali obrazeczki Matki
Boskiej Nieustającej Pomocy i to połykali. Ale w każdym razie znalazłam tutaj
Na wszystko. Tutaj jest obrazek, który prawdopodobnie Mateczka Kozłowska otrzymała
też z
objawienia Jezusa według tradycji. Jakiś ksiądz katolicki napisał, że mariawici
czczą jakieś kabalistyczne obrazki magiczne, które mają zapewnić pójście do
nieba, odwrócenie wszelkich chorób i tak dalej. I zainteresowałam się w związku z
tym kabałą.
Głównym symbolem kabały jest Drzewo Dziesięciu Sefirot. Sefiroty to są przymioty
Boga uporządkowane w trzech kolumnach. Po lewej jest kolumna
sprawiedliwości, po prawej miłości, a środkowa kolumna jest harmonią, czyli jakby
zrównoważeniem.
Środkowym Sefirotem, czyli centralnym Sefirotem w całej kabale jest Sefirot, który
się nazywa Tiferet albo Rachamim i to
Rachamim oznacza po hebrajsku miłosierdzie. Wpadłam na to, że jeżeli kiedykolwiek
Mateczka Kozłowska miała
kontakt z jakimiś ezoterycznymi publikacjami, mogła wpaść na to, żeby centrum
swojego przesłania uczynić właśnie ten Tiferet,
miłosierdzie, które jest zrównoważeniem sprawiedliwości i miłości Boga.
Już? Dobrze. Dziękuję bardzo.
To była Anna Connolly i prelekcja zatytułowana: „Kwestia zależności objawień
Faustyny Kowalskiej od objawień Mateczki
Kozłowskiej”. A teraz zapraszamy do wysłuchania prelekcji Jacka Sieradzana pod
tytułem: „Dialog biologa buddysty z filozofem
ateistą o świadomości i reinkarnacji”.
Przyjrzyjmy się rozmowie dwóch interesujących postaci: ojca i syna. Ojciec,
Jean-François Revel, filozof, były członek Akademii
Francuskiej i ateista, a syn, Matthieu Ricard, biolog i mnich buddyjski zwany
najszczęśliwszym człowiekiem na świecie.
To miano Ricard zyskał po przeskanowaniu jego mózgu przy pomocy rezonansu
magnetycznego, który pokazał nadzwyczaj wysoki poziom
pozytywnych emocji: minus 0,45 na skali, na której minus 0,3 uznaje się za stan
błogości, i niemal
całkowity brak negatywnych emocji. Na początku warto zauważyć, że poglądy buddyjskie
różnią się od
zdroworozsądkowych poglądów ogółu zwykłych, tak zwanych normalnych ludzi, jak
również od poglądów głoszonych przez nauki empiryczne.
Wydaje się, że Ricard uznaje buddyzm za empiryczną teorię świadomości, której
źródłem jest kontemplacyjny wgląd Buddy Siakjamuniego,
potwierdzony następnie przez praktykę kontemplacyjną jego uczniów i naśladowców.
Buddyści odrzucają
hinduską koncepcję niezmiennego boskiego ducha, czyli atmana, przenoszącego się z
życia na życie. Odrzucają także
chrześcijańską teorię duszy każdorazowo stwarzanej przez Boga dla potrzeb nowego
ciała i odrzucają kognitywne teorie, wedle
których świadomość jest wytworem mózgu. Dwie pierwsze uznają za eternalistyczne, a
trzecią za nihilistyczną. Buddyjska
teoria świadomości jest dla nich środkową drogą między obiema skrajnościami.
Rickard omawia buddyjską teorię świadomości. Podkreśla, że świadomość jest
niecielesna i niematerialna, a po śmierci odradza się.
Jest ona serią błysków powodowanych przez poprzednie błyski. Każdy z nich trwa około
10 do minus 12 sekundy.
Z perspektywy buddyjskiej rzeczywista jest tylko obecna chwila, pojedynczy błysk
świadomości, który można nazwać momentem
percepcji, momentem myśli albo chwilą życia. Wiedzę na ten temat zyskuje się dzięki
buddyjskiej medytacji wglądu, czyli
vipassany, będącej treningiem uważności. Do tego odwołuje się też teoria
enaktywizmu, czyli umysłu
ucieleśnionego Francisco Vareli, wedle której świat nie jest dany, lecz jest
nieoddzielny od struktury poznawczej
człowieka. Rickard mówi, że oprócz strumienia świadomości istnieje czysta,
bezprzedmiotowa świadomość.
Rebel kwestionuje jego słowa, uznając je za świadectwa z wiary, czyli nieoparte na
badaniach empirycznych, lecz na zaufaniu.
W co najmniej dwóch miejscach Kanonu palijskiego Budda mówi o świadomości wchodzącej
do łona, co oznacza, że akceptował on teorię odradzania się.
Jeśli buddyst nie uznaje trwałego istnienia świadomości, a także duszy, ducha, ego,
jaźni i tym podobne, to co się odradza?
Czy jakaś istota, czy też strumień świadomości? Czy mamy do czynienia tylko z
uwarunkowanym przez karmę procesem
stawania się odrodzenia? I zarówno buddyści, jak i buddolodzy mają problemy z
udzieleniem precyzyjnej
odpowiedzi na to pytanie. Niestety nie ma tu czasu, żeby się w to szczegółowo
zagłębić, ale tych poglądów jest bardzo dużo
i właściwie niemal każdy badacz postuluje, że coś innego się odradza. Ja tutaj
wspominam o dwóch. O
Chogyamie Trungpie, który popularyzował buddyzm tybetański w Stanach Zjednoczonych i
on w swojej autobiografii napisał, że odradza się duch.
Użył słowa spirit. Natomiast Damien Keown, specjalista od etyki buddyjskiej, uważa,
że odradza się duchowe DNA.
I tutaj podał palijski termin viññāna, który oznacza świadomość lub umysł, choć sam
Keown tłumaczy go również jako
duch. I tutaj mamy problem, ponieważ Budda kategorycznie odrzucił pogląd o
odradzaniu się ducha, czyli
w sanskrycie atmana. Jeśli chodzi o tradycję palijską, czyli
najstarszą tradycję zapisaną, buddyjską, to teksty powiadają, że odradza się
strumień
świadomości płynący z życia na życie i niemający w sobie nic trwałego. I trwa on
póty, póki nie
rozpuści się w ostatecznym stanie braku percepcji, który to stan nirodha poprzedza
realizację, czyli
nirwanę. Sam Rickard mówi, że odradzają się uwarunkowania strumienia świadomości,
czyli kontinuum świadomości i mówiąc o tym, odwołuje się do koncepcji Vareli.
Strumień świadomości trwa po
śmierci i doświadcza różnych stanów istnienia między każdymi narodzinami i każdą
śmiercią. Umysł ucieleśniony
określa relacje między strumieniem świadomości a systemem nerwowym. Można go również
nazwać grubym aspektem świadomości,
gdyż jest związany z ciałem fizycznym. Aspekt subtelny stanowi kontinuum świadomości
przechodzące z jednego życia
na drugie i to kontinuum nie ma początku ani końca. To jest niezbyt ścisłe. Koniec
ma, bo tym końcem jest nirwana. Wtedy ten
strumień zanika. Przypisywana mistrzom tybetańskim umiejętność rozpoznawania
strumieni
świadomości zmarłych przypomina tę, którą tradycja antyczna przypisywała magom
greckim i żydowskim. Mieli oni
przechwytywać i ucieleśniać w sobie owe strumienie świadomości, aby zwiększyć własną
moc, co następnie wykorzystywali w
praktyce magicznej. Buddyści tybetańscy akcentują znaczenie motywacji. Inkarnacje
rozpoznają po to, aby
przynosić innym pożytek, czyli pomóc im w osiągnięciu oświecenia. Rickard wprowadza
argument z wiary.
Przekonuje ojca, mówiąc, że wierzy swoim nauczycielom, gdyż ci nigdy go nie
okłamali. Taki argument Rebel naturalnie odrzuca.
Zwraca synowi uwagę, że tego typu umiejętności nie sposób zweryfikować, a wiara w
nią nie różni się od wiary katolików w cudowne uzdrowienia czy
objawienia. Ojciec nie daje się przekonać argumentom syna. Buddyzm uznaje za rodzaj
irracjonalnej wiary.
Natomiast Rickard zamiast o buddyjskim irracjonalizmie woli mówić o zaufaniu.
Tutaj jest następny problem, który też pomijam milczeniem. Różnica między wiarą a
zaufaniem. Palijskie saddhā czy sanskryckie śradha oznacza
raczej zaufanie do tego, że nauki Buddy doprowadzą do celu, jakim jest nirwana. To
nie jest ślepa wiara w dogmaty.
Właściwie jakiekolwiek wierzenia już odpadają, na którymś stopniu wglądu, bo ścieżka
buddyjska jest podzielona na różne stadia i na którymś stadium po prostu wszystkie
poglądy odpadają.
Więc według Rickarda opiera się ona na jego własnym doświadczeniu niezwykłych
zdarzeń, jakich był świadkiem, a których nie sposób
racjonalnie wyjaśnić, a także na zaufaniu do jego nauczycieli żyjących zgodnie z
tym, czego nauczają,
którzy nie czerpią z tego żadnych korzyści i którzy nie chcą nikogo oszukać.
Pierwszy argument Rebel pomija milczeniem, gdyż nie był
świadkiem tych zdarzeń. Drugi odrzucił odwołaniem się do systemów totalitarnych.
Popierali je ludzie, w których szczerość nie sposób wątpić.
Jako przykład podał sympatię Einsteina do komunizmu.Rebel jest zdania, że religia
praktykowana na ślepo prowadzi do fanatyzmu, a to może
doprowadzić do totalitaryzmu. Richard zaś uważa, że bez całkowitego oddania dla
guru, które w buddyzmie tybetańskim jest obligatoryjne,
nie można osiągnąć oświecenia. Próbując przekonać ojca, że niektórzy Tybetańczycy
dysponują zdolnością
rozpoznawania inkarnacji poprzedników, Richard odwołuje się też do nauki empirycznej
bazującej na eksperymentach. Ich rezultatom
przeciętny człowiek musi wierzyć na słowo, gdyż nie jest w stanie ich zweryfikować.
Niebiolog nie jest w stanie sprawdzić wyników badań
biologów, a niefizyk rezultatów badań fizyków i tak dalej. Może to uczynić dopiero
wtedy, gdy stanie się specjalistą w jakiejś
dziedzinie. W analogiczny sposób umiejętność rozpoznawania tulku, czyli
reinkarnacji, można nabyć poprzez zyskanie wysokich
kwalifikacji w medytacji po zrealizowaniu stanu czystej, bezprzedmiotowej
świadomości. Teraz wnioski.
Rozmowa Richarda z Rebelem stanowi przykład dialogu na najwyższym poziomie
poruszającego zagadnienia świadomości w kontekście nauki i
religii. Konflikt racjonalisty z człowiekiem wierzącym jest nie do rozstrzygnięcia,
gdyż to, co dla pierwszego jest zagrożeniem, dla drugiego jest sensem
życia. Richard, z wykształcenia biolog, odrzuca dogmat biologii, że życie przenosi
się poprzez geny.
Akceptuje natomiast buddyjską wiarę w odradzanie się, gdyż spełnia ona wiele
funkcji. Tożsamościową, poznawczą. Daje mu też poczucie spełnienia i
szczęścia. Richard odnalazł w buddyzmie sens życia. Zarówno buddyści, jak i
enaktywiści
utrzymują, że powierzchowne, czyli codzienne doświadczenie świadomości daje
złudzenie jej ciągłości. Natomiast wgląd medytacyjny i
enaktywizm pokazują, że świadomość jest nieciągła, składa się z serii błysków. W tym
aspekcie buddyjska tradycja kontemplacyjna
łączy się z enaktywizmem. Kwestią otwartą natomiast pozostaje status teorii
odradzania się, a także tego, co się odradza.
Dla obu dyskutantów to, że ta, a nie inna osoba została uznana za tulku, czyli
reinkarnację poprzednika, jest kwestią
zaufania. Jednak Richard uważa, że to zaufanie nie jest ślepą wiarą, gdyż ma oparcie
w dogłębnej znajomości buddyzmu i
wieloletniej współpracy z godnymi Tybetańczykami dysponującymi zdolnością ich
rozpoznania. Dziękuję.
Przed chwilą wysłuchaliśmy prelekcji Jacka Sieradzana „Dialog biologa buddysty z
filozofem ateistą o świadomości i
reinkarnacji”. A teraz zapraszamy na prelekcję Izabeli Kamieńskiej. „Zaprawdę
powiadam ci, jeśli się kto nie
narodzi powtórnie, nie może ujrzeć Królestwa Bożego, czyli o reinkarnacji słów
kilka”.
Dzień dobry. Ja nazywam się Izabela Kamieńska, jestem doktorantką na Wydziale
Historii i Socjologii, ale skończyłam religioznawstwo
i indologię na UJ. Dlatego też reinkarnacja zawsze leżała w kręgu moich
zainteresowań i z tego powodu
dzisiaj będę o niej mówić, ale zacznę trochę inaczej. Wpierw opowiem o takich
ciekawszych informacjach, dopiero potem przechodząc do jakiegoś zarysu
historycznego. Reinkarnacja jest to przekonanie, że dusza ludzka po śmierci ciała
przenosi
się w jakieś inne. I w zależności od systemu filozoficznego lub religijnego
ta dusza może się przenieść albo wyłącznie do ciała ludzkiego, albo do ciała
ludzkiego, zwierzęcego, roślinnego, a nawet do kamienia.
Także może być ta reinkarnacja ograniczona wyłącznie do Ziemi, a na przykład w
przypadku buddyzmu dopuszczalna jest możliwość odrodzenia się na
innych planetach. Reinkarnacja zazwyczaj kojarzy się nam ze Wschodem. Tam też
powstała koncepcja karmany
oznaczająca, że odradzanie się jest wynikiem naszych złych uczynków w poprzednim
wcieleniu, a więc jest swego rodzaju
karą i predestynuje nasze życie przyszłe, czyli nasz status społeczny, naszą płeć,
ponieważ najczęściej uważa się, iż
odrodzenie jako kobieta jest gorsze niż odrodzenie się jako mężczyzna. Także nasze
choroby
i całe przyszłe życie, cały los. Natomiast na Zachodzie reinkarnacja uważana jest
raczej za możliwość naprawienia swoich złych uczynków, a także
polepszenia, samoudoskonalania. Także wiara w reinkarnację istnieje w Afryce i tam
również oznacza ona afirmację życia, czyli raczej radość z tego, że można się
ponownie narodzić. Tak jak wspomniałam, ta wiara nie ogranicza
się wyłącznie do Wschodu, ale miała swoje precedensy na całym świecie, w różnych
kulturach, a także w różnym czasie. Jej początków
szuka się już w paleolicie i związane jest to z postacią szamana, o którym uważa
się, iż jako pierwszy miał dostęp do pokładów
nieświadomości, o czym świadczą relacje szamanów na temat lotu szamańskiego,
oderwania duszy od ciała, a także
pamięć szamanów o poprzednich wcieleniach, nawet recytowanie tych wcieleń aż do
samego początku założenia danego rodu.
W dzisiejszych czasach istnieje kilka zjawisk, które bez założenia istnienia
reinkarnacji jest
bardzo trudno wyjaśnić. Jednym z takich zjawisk jest déjà vu, którego doświadczyło
przynajmniej raz w życiu bardzo dużo ludzi.
Ja sama pamiętam, że jako dziecko miałam takie doświadczenie i to jest bardzo silne,
emocjonalne przeżycie.Które cechuje się tym, że
mamy przeświadczenie, że już w danej sytuacji się kiedyś znaleźliśmy. Inną taką
ewidentnie wskazującą na
jakąś formę reinkarnacji jest pamięć poprzednich wcieleń, czyli dzieci. To są przede
wszystkim dzieci, które pamiętają, że w poprzednim
wcieleniu były kimś innym, mieszkały gdzie indziej, miały inną rodzinę. Do tego za
chwilę jeszcze wrócę. Także lęk przed śmiercią. Twierdzi się, iż
człowiek boi się śmierci, ponieważ już kiedyś ją przeżył i ta traumatyczna sytuacja
pozostała w psychice i
przez całe poprzednie życie przejawia się właśnie w tym lęku. Także takie rzeczy jak
miłość od pierwszego wejrzenia czy pokrewieństwo
dusz. Spotkanie człowieka, którego nigdy w życiu się nie widziało, a czuje się z nim
jakiś kontakt, miałoby świadczyć, że znają się te osoby już z poprzednich
wcieleń. Jakieś wrodzone predyspozycje, coś, co posiadamy, a czego na przykład nie
było wcześniej w naszej rodzinie.
Coś, co posiadamy od urodzenia, co także wiąże się z genialnymi dziećmi. Tutaj
najczęściej podaje się przykład Mozarta, który w wieku pięciu lat
miał skomponować swoją pierwszą symfonię i bardzo trudno jest uwierzyć, że to
dziecko, nie mając wcześniej możliwości nauczenia się komponowania
muzyki, po prostu usiadło i to zrobiło. I znajomość miejsc, która oznacza, że nigdy
nie będąc w danym mieście
czy jakimś rejonie świata, nagle zna się to miejsce i jest się w stanie po nim
poruszać, jakby się tam kiedyś było. Ludzie
na całym świecie relacjonują takie swoje doświadczenia. Osobą, która poświęciła
swoje życie badaniu
reinkarnacji był doktor Ian Stevenson. On przebadał ponad 3000 przypadków nie tylko
ze Wschodu, ale z całego świata
i nazwał te przypadki przypadkami o typie reinkarnacji. Nie dając bezpośrednio
takiego przyzwolenia, że wszystko to jest reinkarnacja. Tak naprawdę bardzo niewiele
z tych 3 tysięcy uznał rzeczywiście za reinkarnację, ponieważ
poddawał te wszystkie przypadki bardzo krytycznym badaniom i weryfikacji. Nie
znalazłam informacji, ile rzeczywiście uznał
za reinkarnację, ale wyodrębnił kilka wspólnych elementów, które się przejawiały
wśród tych wszystkich
przypadków. To są przede wszystkim dzieci, które natychmiast po tym, jak nauczyły
się mówić w wieku od
dwóch do trzech lat, zaczynają przejawiać jakieś wspomnienia poprzedniego życia.
Zaczynają mówić o tym, że to nie jest
ich rodzina, że ktoś inny jest ich mamusią. I taka pamięć najczęściej zanika w
okresie 10-11 lat. Nazywane jest to najczęściej amnezją
dziecięcą. I co jest najciekawsze, te dzieci nie tracą pamięci normalnego swojego
dzieciństwa. Jedynie te wspomnienia,
które miałyby dotyczyć poprzedniego życia. To są również dzieci z kręgów
kulturowych, gdzie wierzy się w reinkarnację. Oczywiście są
przypadki dzieci posiadających wspomnienia poprzedniego życia z innych kręgów, ale
najczęściej to jest jednak Wschód i tam, gdzie
reinkarnacja funkcjonuje. Podejrzewa się też, że rodzice przyczyniają
się do wspierania tych dzieci, do jakiegoś zachęcania, aby kontynuowały rozmowy o
tych poprzednich wcieleniach.
Także mówi się, iż te dzieci, w odróżnieniu od swoich rówieśników, są dużo
dojrzalsze i widzi się różnicę między
tymi dziećmi a ich rówieśnikami. Ale Stevenson zauważył też, że rodzice takich
dzieci bardzo niechętnie
chwalą się tym, że ich dziecko posiada wspomnienia poprzednich wcieleń, bojąc się,
że to dziecko mogłoby przestać
funkcjonować w normalnej rzeczywistości, wyalienować się od swoich rówieśników.
Bardzo często też nie nawiązują kontaktów z rodziną, o której to
dziecko wspomina. Kolejnym elementem wspólnym jest to, że dzieci bardzo często mówią
o poprzednich wcieleniach osoby spokrewnionej, czyli
kogoś z rodziny. Oczywiście są przypadki, że te wspomnienia dotyczą też zupełnie
nieznajomych ludzi mieszkających z
dala od tej rodziny, ale większość przypadków jednak sugeruje, że są to osoby
spokrewnione, które w jakiś sposób umarły
śmiercią drastyczną, traumatyczną, zostały zamordowane, co pozostawiło na ich
ciałach jakieś znaki, które
przejawiały się u tych dzieci jakimiś znamionami, bliznami, wadami wrodzonymi, które
odpowiadają tym samym ranom i
znakom na ciele osoby zmarłej. Jeszcze ostatnia taka rzecz to są fobie, które
przejmują te dzieci od osób zmarłych,
a które nie mają poświadczenia w ich życiu teraźniejszym. Nie wydarzyło się nic, co
mogłoby wskazywać,
że ta fobia mogłaby powstać. I tutaj Stevenson badał przypadek chłopca, który
pamiętał śmierć
człowieka, który został postrzelony w klatkę piersiową i ten chłopiec posiadał z
przodu klatki ranę, bliznę mniejszą
i z tyłu bliznę większą, co miałoby odpowiadać ranie wlotowej i wylotowej kuli. I to
zostało poświadczone z dokumentami
autopsji tego człowieka, o których wspomnieniach to dziecko opowiadało. Inny
chłopiec urodził się z blizną na głowie, twierdząc,
że ma wspomnienia wujka, który umarł uderzony ciężkim, metalowym narzędziem, co
również zostało
poświadczone, gdyż wujek ten umarł od uderzenia nożem w głowę. Ten chłopiec urodził
się z niedorozwojem prawej strony
twarzy, twierdząc, że pamięta wcielenia osoby, która została postrzelona właśnie w
prawą część. Tutaj jest dłoń
dziewczynki, która urodziła się zupełnie bez paliczków, pamiętając swoje wcielenie
innej dziewczynki, która
włożyła rękę do maszyny, przez co straciła wszystkie palce. Tutaj mogły być
wątpliwości, ponieważ istnieje taka choroba wrodzona jak
brahdaktylia, ale ona nigdy nie dotyczy wszystkich paliczków. Tutaj zaznaczone na
czarno są elementy, które mogły ulec
zmniejszeniu przy narodzeniu, ale jak widać to nie jest cała dłoń, wszystkie palce.I
ostatni
najciekawszy może przypadek dziewczynki, która urodziła się bez nogi, twierdząc, że
pamięta śmierć innej dziewczynki, która została potrącona przez pociąg,
który uciął jej tą nogę. Oczywiście w przypadku takiej kontrowersyjnej koncepcji
reinkarnacji pojawiają się
też zdania przeciwne. Jednym z dowodów mających świadczyć przeciwko jest
rytuał, który już zanika, a miał miejsce w Tajlandii, gdzie osobę zmarłą naznacza
się w
jakiś sposób na ciele węglem, aby później, gdy ona się odrodzi, można było
zidentyfikować jej przyszłe wcielenie.
Tutaj jest przypadek chłopca, którego babcia przed śmiercią została naznaczona taką
kreseczką węgla na szyi.
I to dziecko urodziło się już po jej śmierci, miało w tym samym miejscu taką białą
szramę na szyi i
miało wspomnienia swojej babci. Inną próbą interpretacji jest coś, co się
nazywa impresją matki i polega to na tym, że kobieta będąc w ciąży i będąc świadkiem
jakiegoś
traumatycznego wydarzenia, czegoś, co emocjonalnie na nią wpłynęło, na przykład
wypadku czy śmierci,
tak przejęta tym wydarzeniem i widząc rany człowieka, który zginął, wpływa na swój
płód,
sprawiając, że będzie miało ono w tym samym miejscu jakieś ślady. To jest dość
trudne do zbadania, ale taka koncepcja funkcjonuje.
I trzecia już pogranicza trochę parapsychologii przedstawiona przez Hale'a, który
również
współpracował ze Stevensonem, ale jednak starał się tłumaczyć te przypadki
reinkarnacji nie reinkarnacją,
tylko czymś, co nazywał ekstra zmysłowym transferem informacji. Co miałoby według
niego znaczyć, iż rodzice przekazują swojemu
dziecku informacje i umiejętności nie w sposób genetyczny i środowiskowy, tylko że
dziecko na tym etapie
podświadomie przechwytuje jakieś informacje niewerbalne. Coś, co nie do końca
jest możliwe do zbadania, co łączy się z tą drugą koncepcją przedosobowej
psychicznej absorpcji z poprzedniego życia, która
oznacza, że dzieci, nie mając jeszcze wyraźnie zaznaczonych granic swojej
osobowości, są w stanie absorbować informacje z
otoczenia. Informacje niewerbalne, docierające w sposób
nie taki, jak nam się wydaje, jak rodzice mogliby przekazywać. To łączy się również
z hipotezą pamięci pozamózgowej, która
oznacza, że emocje człowieka mają umiejętność odciskania się na danym miejscu lub
danym
przedmiocie trwania w tym miejscu. Zakłada to hipotezę, że ten kawałek informacji
może po
prostu istnieć w czasie bez osobowości do niej połączonej. Hale mówi o takich
zbiornikach informacji. Miałoby to
polegać na tym, że dziecko, będąc w tym właściwym dla siebie okresie życia, kiedy
znajdzie się w danym
miejscu, jest w stanie wchłonąć w siebie informację, która już się tam w jakiś
sposób znajduje. Została po śmierci traumatycznej człowieka
w tym miejscu zakodowana i to dziecko jest w stanie ją przejąć i potem opowiadać o
wspomnieniach tego
człowieka, twierdząc, że to są jego własne. I tak dla podsumowania jeszcze nazwa
reinkarnacja pochodzi od
łacińskiego złączenia dwóch słów incarnatio i re. Natomiast drugą nazwą jest
metempsychoza. Naukowcy próbowali
na podstawie tych dwóch terminów rozróżniać. Na przykład reinkarnacja miała dotyczyć
tylko odrodzenia się w ciele ludzkim, natomiast metempsychoza miała dotyczyć także
odradzania się w ciele zwierzęcym, roślinnym i na przykład kamienia. Tutaj miałam
jeszcze szybciutko taki
rys historyczny. W Egipcie już istniał podział na trzy dusze Ka, Ach, Ba i to ta
ostatnia miała podlegać odrodzeniu.
Mogła się wcielić także w postać boga i miała za zadanie wykonać coś, co nie zostało
za życia
człowieka wykonane. W Grecji istniał podział na duszę świadomą i nieświadomą. Ta
nieświadoma ostatecznie zaczęła oznaczać indywiduum.
Platon dużo na ten temat pisał. Prawdopodobnie Platon i platonicy wierzyli w
reinkarnację. Z tego powodu nie jedli
mięsa, wierząc, że można się odrodzić też jako zwierzę. Tutaj Platon w „Fiedonie"
podaje z kolei słowa Sokratesa.
W Rzymie aż pięć nazw, które miałyby oznaczać duszę. Potwierdzeniem tego na
przykład jest wiersz Wergiliusza, gdzie ostatnia zwrotka „Za ziemią tęskniąc w
ciałach nad świat się wychylą", tak jakby miałoby sugerować,
że on wierzył w reinkarnację. A słowa Cycerona już zupełnie potwierdzają, że wiara w
reinkarnację mogła w Rzymie mieć
miejsce. W Germanie na podstawie rekonstrukcji wierzeń naukowcy
wyodrębnili kilka takich elementów, które miałyby się znajdować w człowieku. Ciało
materialne, siła
fizyczno-duchowa, kamień wewnętrzna, wewnętrzna siła napędowa Megan, która miała
podlegać inkarnowaniu, miała być przenoszona przez
Frygię, czyli ducha opiekuńczego, a tym elementem, który wspierał to przenoszenie
było imię. Dlatego bohaterowie sag bardzo często
proszą swoją rodzinę, aby następne dziecko, które się urodzi przyjęło imię tego
bohatera. Wtedy ta siła
wewnętrzna się reinkarnuje, także tym, co podlegało reinkarnacji, było jednostkowe
przeznaczenie.Wśród Celtów bardzo
trudno jest rekonstruować wierzenia. Tutaj możemy się posłużyć cytatem z Juliusza
Cezara, który twierdzi, że druidzi posiadali
przekonanie, że dusza nie ginie i próbowali je przekazać swoim wyznawcom. W
judaizmie również trzy różne zasady duchowe człowieka,
a nazwą na reinkarnację w hebrajskim jest gilgul neszamot. Bardzo mi się spodobała
ta nazwa. Najbardziej
kojarzone z reinkarnacją kręgi subkontynentu indyjskiego, czyli hinduizm i buddyzm.
W hinduizmie prawo karmana,
wyzwolenie się mokszas z kręgu samsary. W buddyzmie istnieje przekonanie, że nie
istnieje
jednostkowe ja, a bardzo enigmatyczne stwierdzenie w sanskrycie tat tvam asi: ty
jesteś tym, czyli atman człowieka jest
brahmanem. Ty jesteś brahmanem. W islamie teoretycznie nie istnieje wiara w
reinkarnację, tylko niektóre grupy
sufickie przyjmują możliwość istnienia takiej koncepcji. Powołują się na ten
fragment Koranu
i co jest najciekawsze, co znalazłam w trakcie badań do tego referatu, że Stevenson
prowadził badania
wśród muzułmanów i Hindusów. Odnalazł przypadki dzieci, które urodziły się na
przykład w rodzinie hinduskiej
i pamiętały swoje wcielenie jako muzułmanie i odwrotnie. I odnalazł przypadek, chyba
niejeden nawet, Hindusa,
który twierdził, że w poprzednim wcieleniu był muzułmaninem i urodził się obrzezany,
o czym też mówi się, że Mahomet urodził się
wesoły i już obrzezany. Czyli coś takiego rzeczywiście zostało potwierdzone. I
chrześcijaństwo.
Reinkarnacja była uznawana przez gnostyków i nestorian, natomiast została zakazana
przez
Piąty Sobór Powszechny. Fragmentem, na który powołują się zwolennicy reinkarnacji
jest fragment z Ewangelii
świętego Jana, w którym podobno Jezus miał powiedzieć, że należy narodzić się na
nowo. Innym
fragmentem jest stwierdzenie, że Jan Chrzciciel miał być reinkarnacją Eliasza.
Natomiast przeciwnicy podają
fragment z Listów do Hebrajczyków: „A jak postanowione ludziom raz umrzeć, a potem
sąd”. I tym aspektem na
późniejszą własną refleksję kończę. Dziękuję bardzo.
Prelekcją Izabeli Kamińskiej „Zaprawdę powiadam ci, jeśli się kto nie narodzi
powtórnie, nie może ujrzeć Królestwa Bożego, czyli o
reinkarnacji słów kilka” zakończyliśmy relację z pierwszego bloku tematycznego:
mistyka i reinkarnacja. Po przerywniku
muzycznym przejdziemy do prezentacji drugiego bloku pod tytułem: egzorcyzmy i NDE.
Radio Paranormalium,
paranormalny głos w twoim domu. Zostańcie państwo z nami.
There
was a moment when I was under in the darkness. Fading.
I could feel and I knew so clear. I could feel it.
Feel it. It was like I was a part of everything that I
ever loved and we were all just fading
out.I
sit in darkness. Yeah, yeah. And I disappear.
But I could still feel her love there.
More than before. Nothing.
Nothing but that love.
Then I woke up.
W Radiu Paranormalium słuchacie państwo obszernej relacji z konferencji naukowej
„Zjawiska z pogranicza nauki w dyskursie
naukowym i filozoficznym”, która odbyła się 10 czerwca 2016 roku w Białymstoku.
Teraz przechodzimy do
drugiego bloku tematycznego: egzorcyzmy i NDE, a jego prezentację rozpoczniemy od
prelekcji Michała Jeżewskiego.
Egzorcyzmy w tradycji i praktyce Kościoła katolickiego.
Dzień dobry państwu. Przyjechałem do państwa z Katowic, z Uniwersytetu Śląskiego,
gdzie jestem pracownikiem naukowym na wydziale teologicznym
z teologii moralnej. Jestem też również pedagogiem i chciałem przedstawić państwu
krótki taki zarys, bo to jest ogromny oczywiście
zakres. Natomiast chciałem to przedstawić w sposób bardzo
przystępny. Będę posługiwał się też mapką przychodną w tej części elektronicznej.
Oczywiście na początku zaznaczam, że
będę się poruszał w paradygmacie religii chrześcijańskiej, a ściślej mówiąc
katolickiej z dwóch powodów. Raz — z mojej przynależności konfesyjnej,
dwa — z uprawianej dyscypliny, czyli teologii katolickiej. A drugi czynnik to jest
to, że od wielu lat osobiście jestem świetnym
asystentem podczas egzorcyzmów, modlitw o uwolnienie. Znam ten temat, że tak powiem,
z doświadczenia, bo było mi dane tego doświadczyć jako
obserwator i pomocnik. Postawa Kościoła wobec zniewolenia demonicznego lub opętania
nie może być w żadnym przypadku oderwana od jego zasadniczej misji i powołania,
czyli ogłoszenia Dobrej Nowiny o Chrystusie i konieczności odrzucenia grzechu.
Diagnozowanie problemu i jego analiza pozwoliła na przestrzeni wieków wypracować i
wdrożyć pewne praktyki religijne prowadzące do ochrony wiernych przed złem.
Jednym z takich środków są sakramentalia. Ja tu będę używał oczywiście pewnych pojęć
teologicznych z racji
tematu. Co to są sakramentalia? Sakramentalia to znaki święte ustanowione przez
Kościół, które podobnie jak sakramenty oznaczają
skutki przede wszystkim duchowe, osiągane przez modlitwę Kościoła, które
przygotowują ludzi do przyjęcia głównego skutku sakramentów i uświęcają różne
okoliczności życia. Zawierają one zawsze modlitwę, której często towarzyszy jakiś
określony znak, jak włożenie ręki, znak krzyża,
pokropienie wodą święconą, znak przypominający chrzest. W odróżnieniu od sakramentów
nie udzielają łaski Ducha Świętego, lecz uzdalniają do jej
przyjęcia i współpracy z nią. Katechizm Kościoła Katolickiego dzieli sakramentalia
na błogosławieństwa osób, posiłków, przedmiotów, miejsc i
poświęcenia kościoła, ołtarza, naczyń i szat liturgicznych. Błogosławieństwa mogą
być udzielane, jeśli nie ma zakazu Kościoła, również niekatolikom.
Gdy Kościół publicznie i na mocy swojej władzy prosi w imię Jezusa Chrystusa, by
jakaś osoba lub przedmiot były strzeżone od napaści złego i wolne od jego panowania,
mówimy o egzorcyzmach. Egzorcyzmy mają na celu wypędzenie złych duchów lub
uwolnienie od ich demonicznego wpływu mocą duchowej
władzy, jaką Jezus Chrystus powierzył Kościołowi. Ja sobie oczywiście zdaję sprawę,
że pewne kwestie, które ja tu będę wypowiadał, mogą budzić pewne
zdziwienie, również nawet kontrowersje. Natomiast uważam, że założymy, taki
paradygmat antropologiczny, że jeżeli
człowiek jest istotą cielesno-duchową, co w większości się zgadzamy, to też
poruszamy się w świecie nauki. Warto
znać po prostu stanowisko różnych ośrodków, różnych przedstawicieli innych koncepcji
niż my akurat uznajemy. Dlatego jestem świadomy, że pewne kwestie, które będę
przedstawiał, mogą wzbudzić pewne kontrowersje czy też
niezrozumienie. W 1998 roku Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny
Sakramentów ogłosiła odnowione egzorcyzmy i inne modlitwy władane zawarte w rytuale
rzymskim.Które
zostały zatwierdzone przez papieża Jana Pawła II. Dekret, który został przez Jana
Pawła II
podpisany, zaczyna się takimi słowami: „Kościół posłuszny słowom modlitwy Pańskiej i
powodowany miłosierdziem, już od najdawniejszych czasów
zatroszczył się, aby wśród sakramentaliów umieścić błagania do Boga o wybawienie
wiernych od wszelkich niebezpieczeństw, a zwłaszcza od diabelskich zasadzek”.
Zdanie to wskazuje na to, że egzorcyzmy znane były już pierwszym chrześcijanom i są
obecne w tradycji liturgicznej Kościoła od początków jego istnienia.
Na przestrzeni wieków, jak to ma miejsce w większości obrzędów liturgicznych
Kościoła, dokonały się w aspekcie ich rozumienia i stosowania rozmaite przemiany,
które pozwalają
usytuować je w ramach praktyki Kościoła i zaliczyć do pełnej oferty duchowej, jaką
ma do dyspozycji Kościół oraz jaką proponuje swoim wiernym
w ich drodze wewnętrznej przemiany i dążenia do Boga. Analiza historyczna tej
modlitwy błagalnej do Boga ukazuje jednak, że już pewne jej formy
można znaleźć na kartach Starego Testamentu, choć w sensie ścisłym brak w nim
jednoznacznych opisów obrzędów dotyczących wypędzania demonów z człowieka,
przedmiotu, zwierzęcia lub miejsca. Tę prawdę biblijno-historyczną o judaistycznych
korzeniach egzorcyzmu potwierdza także Gabriele Amorth.
Amorth, jeżeli państwo nie znają, to jest jeden z najbardziej uznanych włoskich
egzorcystów. Powołał Światowe
Stowarzyszenie Egzorcystów. Ma na swoim koncie kilkadziesiąt tysięcy dokonanych
egzorcyzmów z większym lub mniejszym powodzeniem.
Natomiast jest on niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. Gabriele Amorth,
podkreślając jednak, że dopiero Jezus w
pełni korzystał z tej władzy wypędzania demonów, a następnie przekazał ją apostołom
i wszystkim chrześcijanom. Dla Jezusa nie były jednak najważniejsze uzdrawiające
efekty egzorcyzmu, lecz zawierająca się w nich manifestacja nadejścia Królestwa
Bożego i ukazanie uczniom swej boskości. Do powyższego wniosku prowadzą
słowa Jezusa skierowane do apostołów: „A jeśli ja palcem Bożym wyrzucam złe duchy,
to istotnie przyszło już do was Królestwo Boże”.
Czyli widzimy, w pierwotnym zamyśle nie był to cel, tylko środek prowadzący do celu,
jakim miało być zbawienie i osiągnięcie Królestwa Bożego.
Moc egzorcyzmowania została przekazana przez Jezusa apostołom, o czym świadczą słowa
autorów Ewangelii synoptycznych.
„Wtedy przywołał do siebie dwunastu swoich uczniów i udzielił im władzy nad duchami
nieczystymi, aby je wypędzali i leczyli wszystkie
choroby i wszystkie słabości”. To jest cytat z ewangelisty Mateusza. „Tym, którzy
uwierzą, takie znaki będą towarzyszyć: w imię moje będą
wyrzucać demony”. To jest ewangelista Marek. „Uzdrawiajcie chorych, wskrzeszajcie
umarłych, oczyszczajcie trędowatych, wypędzajcie złe
duchy”. Znowu Mateusz. Jezus, dając im tę moc, utwierdził ich w posłannictwie i
poświadcza, że działają oni w jego imieniu. Co więcej,
władza ta dotyczy nie tylko apostołów, ale i każdego misjonarza chrześcijańskiego,
którego Chrystus powołał do modlitwy.
Posługa uzdrawiania i uwalniania była praktykowana także w okresie działalności
Ojców Kościoła. Mówi o
tym święty Justyn Męczennik, który w takich słowach przekazywał te treści:
„Nasi mężowie uzdrawiali ich i nadal uzdrawiają innych, obezwładniając i wypędzając
demony, które zawładnęły
ludźmi, nawet gdy nie potrafili ich uleczyć inni egzorcyści czy uzdrawiacze
stosujący zaklęcia i leki”. O formułach i działaniach
wyraźnie egzorcystycznych stosowanych w liturgii chrześcijańskiej Kościoła po raz
pierwszy wspomina Hipolit Rzymski, przełom II i III wieku, w „Traditio Apostolica”,
dokumencie zredagowanym około 215 roku. Egzorcyzm został włączony w obrzędy chrztu i
przeprowadzany był w ostatniej fazie
przygotowania katechumenów do tegoż sakramentu przypadającego na Wielką Sobotę. W
oficjalnym wykazie posług kościelnych egzorcysta zostaje wymieniony przez papieża
Korneliusza kilkadziesiąt lat później, a istnienie tej posługi potwierdzone jest
w całym ówczesnym Kościele. Z czasem wykonujący tę posługę stworzyli odrębną grupę,
która została zaakceptowana przez Kościół. Doprowadziło to do
faktu, iż w XIV wieku egzorcysta stał się jednym z najniższych święceń obok
akolitatu i lektoratu. Egzorcyści,
skupiając w sobie funkcje apologetyczne i wyzwolicielskie, odegrali wielką rolę w
Kościele pierwotnym, zajmując w nim miejsce określone prawem.
Obrzęd ustanowienia posługi egzorcysty według Statua Ecclesiae Antiqua z V wieku
połączony był z wręczeniem książeczki zawierającej
modlitwy egzorcyzmów. Przechodzimy teraz do średniowiecza. W średniowieczu
praktykowanie egzorcyzmów zeszło na dalszy plan, na co niewątpliwie
wpłynął święty Augustyn, który pisał, że prawdziwa pobożność może znacznie osłabić
moc diabła,
a co za tym idzie, egzorcyzmy są konieczne tylko w skrajnych przypadkach. W źródłach
sięgających VIII wieku w sakramentariach można natrafić na liczne
formuły egzorcyzmów stosowane głównie przy poświęceniu wody. Modlitwę odmawiano nad
wodą i solą. Pokropienie wodą święconą, egzorcyzmowaną
stało się istotnym elementem wielu innych błogosławieństw, za pomocą których starano
się przezwyciężać rany grzechowe oraz ułomność i
skażenie materii. Teksty i formuły błogosławieństw z tego okresu, w których obecne
były egzorcyzmy, weszły następnie do rytuałów przedtrydenckich i
potrydenckich. Na przełomie XV i XVI wieku dokonano urzędowych weryfikacji
egzorcyzmów oraz zatwierdzono obrzędy, których
punktem odniesienia, podobnie jak w Kościele starożytnym, stał się egzorcyzm
chrzcielny, który brzmiał następująco:
„Przeklęty diable, uznaj więc wyrok wydany na siebie i oddaj cześć żywemu i
prawdziwemu Bogu. Oddaj cześć Jezusowi Chrystusowi,
jego Synowi oraz Duchowi Świętemu i ustąp przed sługą Bożym”. W nieznacznie
zmienionej i skróconej formie tekst ten został przyjęty w
rytuale rzymskim wydanym w 1614 roku przez papieża Pawła V. Obrzędy egzorcyzmów
zawarte w rytuale Romanum były używane z
drobnymi poprawkami przez prawie 400 lat, aż do 1998 roku, w którym, jak już
wcześniej wspomniałem, Jan Paweł
II-Zatwierdził odnowione egzorcyzmy i inne modlitwy błagalne.
Jeżeli ktoś by chciał się zapoznać, to może, jest dostęp. To nie są żadne tajemne
księgi.
Można zadać w tym miejscu pytanie: dlaczego ludzie odczuwają konieczność walki i
zmagania z szatanem? Otóż odpowiedź jest w zasadzie prosta. Człowiek na
skutek grzechu pierworodnego jest istotą grzeszną, a szatan, będący głównym źródłem
zła, ukrywa się za grzesznym stanem i grzechami człowieka, choć trudno jest
ocenić, jak duży ma w nich udział. Jest on moim kusicielem i wpływa na człowieka
bezpośrednio, prowadząc go do grzechu i odrzucenia łaski, a poprzez
łudzenie i psychiczną przemoc stara się uwięzić i utrzymać człowieka w stanie
oddzielenia od Boga. Ten zdradliwy, ukryty i usypiający wpływ
zniekształca ludzkie sumienie, utrudnia skruchę, uczciwość i wiarę. Dlatego Kościół
zaleca sprawowanie egzorcyzmów mniejszych nad tymi, którzy dręczą
gwałtowne pokusy oraz nad penitentami, którzy mają trudności ze wzbudzeniem w sobie
żalu za grzechy i poprawą oraz ze szczerym
wyjawianiem grzechów. Zdaniem wielu duszpasterzy Kościoła katolickiego lekceważenie
pierwszego
przykazania Dekalogu „Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną” jest czynem
grzesznym, otwierającym człowieka na wejście szatana w jego życie. Świadczą o tym
między innymi wypowiedzi
najbardziej doświadczonych polskich egzorcystów, którzy zgodnie ostrzegają, że
istnieje kilka przestrzeni szczególnie narażonych na działanie diabła. Są to:
wywoływanie duchów,
wróżbiarstwo, muzyka satanistyczna, techniki medytacyjne Wschodu i sztuki walki oraz
medycyna niekonwencjonalna z homeopatią włącznie.
Podobnego zdania jest znany z Polski egzorcysta, szef Egzorcystów, Stowarzyszenia
Egzorcystów w
Polsce, profesor Aleksander Posadzki. On oczywiście oprócz tego, że jest teologiem,
jest również profesorem filozofii,
więc porusza się na dwóch płaszczyznach w obrębie dwóch metodologii. I wskazuje, że
oprócz świadomego paktu z szatanem,
stanowiącego najważniejszy powód opętania, istnieją także inne przyczyny, często
nieznane lub lekceważone przez chrześcijan, prowadzące do dręczeń, obsesji,
zniewolenia, a w skrajnych przypadkach do opętania. W swojej opinii powołuje się on
na nestora włoskich egzorcyzmów, Matteo Levrua, który wymienia pięć
takich przyczyn, a wśród nich praktyki okultystyczne, magia, spirytyzm,
wróżbiarstwo, uczestnictwo w sektach ezoterycznych oraz inicjacjach w praktyki
jogistyczne, doświadczenia głowcowujące z narkotykami, alkoholem, perwersja
seksualna każdego rodzaju, urazy psychoaktywne
z różnych okresów życia człowieka. Egzorcyści podkreślają zgodnie, że większość osób
cierpiących z powodu
zawziętości demona jest nękana na skutek grzechu ludzi. Czy to z własnej winy, czy
winy osób trzecich. W takim przypadku jest to zawsze złe użycie
wolności. Człowiek pozwala na ten stan poprzez swoją własną zgodę. Do tych ludzkich
grzechów zalicza układy z szatanem, rzucanie uroków i czary,
odwiedzanie miejsc, rzeczy lub osób będących pod wpływem czarów, czarowników, wróżek
itp. Zatwardziałość w grzechu, czyli dobrowolny wybór
pozostawania w grzechu będący bezpośrednim zaproszeniem skierowanym do demona.
Włodzimierz Cyran, kolejny egzorcysta archidiecezji częstochowskiej, którym właśnie
między innymi ja osobiście asystowałem
podczas egzorcyzmów, zwraca uwagę na to, że reakcja sprzeciwu diabła powoduje
ewangelizacja głoszona z mocą i to nie tylko w
środowiskach typowo pogańskich, ale także w niektórych kręgach chrześcijańskich,
które łamią pierwsze przykazanie Dekalogu. W przypadku wykłaniania
się wiernego w praktyki bałwochwalcze osoba taka musi się wyraźnie wyrzec tych
praktyk oraz złych mocy i odnowić swoje przyrzeczenia chrzcielne, wyznając
równocześnie wiarę w Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, jako swego jedynego Pana i
Zbawiciela. W pierwszym rzędzie jednak osoba prosząca o pomoc duchową
powinna sama przyjąć postawę pokuty i nawrócenia przez odbycie dobrej spowiedzi
świętej, jeśli to jest wskazane, nawet generalnej. Więcej się modlić, a nawet
pościć i za wszelką cenę wystrzegać się grzechu. Wchodzenie w obszar praktyk
okultystycznych prowadzi w prostej drodze do zaciągnięcia grzechu bałwochwalstwa i
zła moralnego, co w konsekwencji może otworzyć człowieka na działanie demoniczne.
Jedną z przyczyn diabelskich ataków zdaniem ojca Gabriela Amorta są czary, przez
które rozumie on szkodzenie innym osobom za
przyczyną złego ducha. Najbardziej rozpowszechnione wśród nich są uroki, klątwy,
przekleństwa czy afrykańskie oprzędy magiczne makumba i woodoo. Ich specyfika polega
na tym, że zgoda na szatańskie działanie i prośba o jego interwencję nastąpiła z
woli innej osoby, a osoba poszkodowana nie ponosi żadnej winy,
gdyż to nie ona poddała się złemu duchowi. Trzeba tutaj zaznaczyć, optymistycznie
konkluduje Amort, że wielokrotnie czary nie osiągają zamierzonego celu, gdyż na
przykład skierowane są przeciwko komuś, kto żyje w łasce Bożej, kto jest zjednoczony
z Panem, a więc jest uzbrojony, zabezpieczony przed złem. Można powiedzieć,
że generalnie jest niejako uodporniony na ataki, które mogą być w niego wymierzone
za sprawą czarów. Przytoczone powyżej
opinie i wnioski duszpasterzy Kościoła katolickiego, a także przykłady świadectw
osób zniewolonych lub opętanych, jednoznacznie wskazują na to, że w
niektórych przypadkach grzechy bałwochwalstwa mogą prowadzić do otwarcia się
człowieka na działanie szatana. Osoby szczególnie te, które nie wystarcza,
nie zadowala religia tradycyjna, zwracają się do praktyk okultystycznych,
ezoterycznych i magicznych, przed którymi wielokrotnie przestrzega Pismo Święte i
Magisterium Kościoła.
Aby uchronić i ewentualnie uwolnić wiernych powodowanych pewną intuicją i
doświadczony w tym względzie Urząd Nauczycielski Kościoła włączył do obrzędu
chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych tak zwane egzorcyzmy mniejsze i
wyrzeczenie się zła, które obecnie są w każdym z trzech stopni wtajemniczenia.
I tutaj ja nie będę już odczytywał dokładnie tych modlitw, natomiast trzeba sobie
jasno powiedzieć, o
ile przynajmniej raz w życiu czy dwa razy w życiu uczestniczyliśmy podczas chrztu
małego dziecka, jeżeli się dobrze wsłuchamy, to tam ewidentnie jest wyrzeczenie się
zła, bo jest Credo odmawiane i mówią wierni „Wyrzekamy się”. Ale jeśli państwo
dobrze się przysłuchają, to są dwa jeszcze
egzorcyzmy-Takie wymawiane przez kapłana. Natomiast w obrzędzie chrztu dorosłych,
kiedy dorosły mógł
być narażony na różne działania przez okres swojego życia do momentu podjęcia
decyzji o chrzcie, tam jest bardzo
dokładnie te mniejsze egzorcyzmy wypowiadane. Na przykład: „Panie, odpeć złe duchy
tchnieniem ust
swoich, nakaż im odejść, bo przybliżyło się Twoje królestwo. Trzeba więc, abyście
teraz publicznie wyrzekli się tych
mocy, które nie są Bogiem i kultów, które nie prowadzą do czci Boga. Nigdy nie
porzućcie Boga i Jego Chrystusa, aby służyć innym mocom.
Przez mękę i zmartwychwstanie swojego Syna wyryj go spod władzy ciemności, umocnij
łaską Chrystusa i nieustannie strzeż na drodze życia”.
Przepraszam, już mogę?
Tak, już mogą państwo. Trzeba jednak podkreślić, że egzorcyzm jest ostatecznym
środkiem terapeutycznym praktykowanym przez
wspólnotę Kościoła. Ale też zatem pamiętaj, że w przypadku zniewoleń będących
skutkiem grzechu, gdy nie ma stanu opętania, a jedynie jakieś związanie, również
sakrament pokuty i
pojednania może nas uleczyć z tego stanu. Jeszcze bardzo ważne
zdanie. Chciałem podkreślić, to jest często pomijane we wszystkich programach o
egzorcyzmach, to jest fakt, że
mówiąc o pomocy osobom zniewolonym lub opętanym, trzeba zaznaczyć, że pojawiające
się u ludzi problemy, trudności czy zaburzenia psychiczne budzą zainteresowanie osób
o różnej profesji. Przede wszystkim jednak chęć niesienia pomocy. W jednym nieraz
szeregu stają lekarz, psycholog, duszpasterz czy uzdrowiciel. Stąd w przypadku
podejrzenia
przypadków zniewolenia, dręczenia czy opętania konieczna staje się konsultacja
psychologiczno-psychiatryczna. I to chciałbym podkreślić, bo bardzo często jest tak,
że człowiek z
takimi problemami ma problemy tak naprawdę związane z psychiką, a trafia do
egzorcysty. Nawet jeśli problemy związane z dręczeniem przez
złego ducha trafiają do psychiatry, który nie potrafi sobie z tym poradzić przez
wiele lat. Wskazane jest również odpowiednie przygotowanie
egzorcysty z zakresu podstaw pomocy psychologicznej i psychopatologii, a psychologa
z zakresu duchowości. Obydwie jednak muszą szanować odrębność swoich metod
poznania i przedmiotu. Wspólne działanie, dialog z człowiekiem cierpiącym
doprowadziło do jego uzdrowienia. Musimy pamiętać, że są jednak dwie
różne płaszczyzny, zupełnie metodologiczne. Dziękuję za uwagę. Jeżeli państwo są
zainteresowani, to ukazała się publikacja dwa lata temu mojego
autorstwa, która dosyć szerzej mówi, ale w kontekście pierwszego przykazania. Ja tę
książkę mam, to jeżeli są państwo zainteresowani, ewentualnie w którymś
archiwum. Także zapraszam. Dziękuję bardzo za uwagę.
Michał Jeżewski opowiadał o egzorcyzmach w tradycji i praktyce Kościoła
katolickiego, a teraz zapraszamy do wysłuchania prelekcji
Natalii Stencel zatytułowanej „Komu rozkazuje egzorcysta? Egzorcyzm jako forma
leczenia
symbolicznego”.
Tak. I właśnie jak wspomniał mój przedmówca, są różne stanowiska, więc ja
zaprezentuję inne stanowisko. Natomiast chciałabym od razu
powiedzieć, że niewykluczające niczego z tego, o czym mówił
mój przedmówca. Celem mojego wystąpienia nie jest oczywiście udzielenie jakiejś
zdecydowanej i wyczerpującej
odpowiedzi na te pytania zawarte w tytule. Chodzi tutaj o to, żeby pokazać, że te
wybrane koncepcje
dotyczące zjawisk opętania i egzorcyzmu, przyjęcie którejkolwiek z nich
implikuje konieczność udzielenia odpowiedzi na bardzo poważne pytania filozoficzne
związane właściwie ze strukturą
świata. Dla porządku muszę powiedzieć, że fenomen opętania i egzorcyzmu,
tym fenomenem zajmują się specjaliści z wielu dziedzin. I oczywiście istnieją tutaj
dość duże, istotne
rozbieżności dotyczące metodologii definiowania samej esencji zjawiska. Są także
fundamentalne różnice
terminologiczne, od których chciałabym wyjść. Opętanie jako przedmiot praktyki
egzorcyzmu definiowane przez
psychiatrę i opętanie opisywane na przykład przez teologów albo antropologów
kulturowych mogą w niektórych
przypadkach odnosić się do różnych zjawisk. Według podręcznika „Klasyfikacja
zaburzeń psychicznych i zaburzeń
zachowania” z 1998 roku opętanie definiuje się jako stan, w którym osoba
jest przeświadczona, że została owładnięta przez ducha, moc, bóstwo lub inną osobę.
I tak zdefiniowane opętanie
zaliczane jest do grupy zaburzeń dysocjacyjnych, to znaczy takich, które powodują,
że podmiot doświadczenia odłącza się od siebie lub
otoczenia, przez co można rozumieć zmiany w pojęciu tożsamości, na przykład
depersonalizację, osobowość wieloraką i tak dalej.
I następuje tutaj rozłączenie funkcji, które normalnie są zintegrowane, czyli
świadomości, pamięci, tożsamości i
percepcji. Dla księży egzorcystów te zaburzenia na tle psychicznym dają się odróżnić
od opętania i stanowią
tym samym osobny problem, a egzorcyzm jest praktyką stosowaną w bardzo niewielu
przypadkach, jak często mówią, tak zwanego
prawdziwego opętania. I w tym punkcie widzimy już pewne dwa sposoby ujmowania
zjawiska opętania i egzorcyzmu.
I rozbieżność tę można powiązać między innymi z różnicami w pojmowaniu natury zła
oraz jego źródeł. W sprawowanie
posługi egzorcysty wpisana jest koncepcja pojmowania zła jako realnie istniejącego
bytu. Na poziomie ontologii jest to więc
opowiedzenie się za byciem zła w świecie, co stoi w sprzeczności na przykład z tą
prywacyjną koncepcją zła, gdzie jest ono
wyłącznie brakiem dobra, jak na przykład u Augustyna.Należy też podkreślić, że myśl
nowożytna, wskazując bardzo
silnie na myślący podmiot, umocniła tendencję do uwewnętrzniania problemu zła w tym
sensie, że staje się ono problemem
całkowicie zależnym od bytu ludzkiego i od umysłu, istniejącym tylko w powiązaniu z
nim. To znaczy podmiot
występowałby tutaj jako warunek zła, jako pewnego przedmiotu. Jak pisał Różewicz w
„Unde malum?”: „Skąd się bierze
zło? Jak to skąd? Z człowieka, zawsze z człowieka i tylko z człowieka”. Praktyka
egzorcyzmu,
tak jak pojmuje ją między innymi Kościół katolicki, ukierunkowana jest jednak nie na
wyeliminowanie jakichś
zaburzeń występujących ściśle w samym podmiocie, ale na uwolnienie podmiotu od zła,
które niejako przyszło z
zewnątrz i nie tylko jest bytem, ale wykazuje cechy pewnej osobowości, która działa
w sposób celowy.
I to, w jaki sposób udzielimy odpowiedzi na pytanie, komu rozkazuje egzorcysta, jest
związane między innymi z
przyjętą koncepcją zła, z poszukiwaniem tak zwanego zła źródłowego. Muszę oczywiście
powiedzieć dla jasności, że nie istnieje tu
możliwość radykalnego rozstrzygnięcia i nie jest wykluczone, że zjawiska podobne,
jednak posiadające zupełnie inną
rzeczywistą naturę, istnieją i zachodzą gdzieś równolegle, nierozróżnione przez nas
na drodze naukowego poznania z powodu braku
narzędzi. I tak na przykład istnienie osobowego zła i jego realnego, destrukcyjnego
działania na człowieka nie
wyklucza takiej sytuacji, w której egzorcyzm nie może być zastąpiony na przykład
psychoterapią czy farmakoterapią, mimo faktu, że
rzeczywistość opętania w konkretnym przypadku ogranicza się do przestrzeni, albo
raczej organizacji umysłu podmiotu.
Tam jest ostatecznie zakorzeniona i w rytuale egzorcyzmu biorą udział jedynie dwie
osoby, to znaczy egzorcysta i
egzorcyzmowany, bez udziału tego trzeciego duchowego, wrogiego bytu.
Należy tutaj wspomnieć, że funkcjonując w przestrzeni kulturowej, jesteśmy podatni
na jej symbolikę. Istnieje możliwość,
że ta przestrzeń symboliczna, definiowana w obrębie danej kultury jako demoniczna,
będąc opozycyjną do tego
wszystkiego, co w danej kulturze kojarzy się z sacrum, to ona atakuje człowieka,
czy raczej człowiek czuje się przez nią atakowany. Oczywiście w takim przypadku
źródło skuteczności egzorcyzmu będzie zupełnie inne
niż w okolicznościach, w których występowałoby to osobowe zło. Jacek Dębiec,
psychiatra i filozof,
poświęcił tej kwestii pracę pod tytułem „Opętanie. Próba psychopatologicznego ujęcia
problemu” z 2000 roku.
I według badacza, i tutaj cytat: „Skuteczność egzorcyzmów, ich przebieg i charakter,
siła słowa i symbolu odsłaniają na co dzień
ukryte wymiary natury człowieka”. I oczywiście formy egzorcyzmu w
różnych kulturach są różne. Inaczej wyglądają czynności wchodzące w skład rytuału.
Co podkreśla Dębiec,
można jednak wyróżnić pewne stałe, wspólne różnym kulturom cechy egzorcyzmów. Po
pierwsze, w
sferze znaczeń egzorcyzmy zazwyczaj odwołują się do tego, co dana tradycja uważa za
istotne. Egzorcysta jest
pośrednikiem między istotnymi treściami kulturowymi, to znaczy związanymi na
przykład z tą sferą demoniczną oraz sferą
sacrum sanctum, a osobą opętaną. Z tego powodu egzorcyzm musi posiadać formę
rytualną, ponieważ
konieczny jest pewien symboliczny ciężar tej praktyki, jeśli nie mamy w tym
przypadku
do czynienia właśnie z taką walką duchową. Chodzi tutaj w takim przypadku o słowa i
gesty, w których
odbija się ta pożądana, sprawcza, święta sfera rzeczywistości. Oczywiście nie
wszystkie formy opętania są
postrzegane jako niepożądane. I to też należałoby podkreślić, bo w innych kulturach
mamy do czynienia z opętaniami
przez bóstwa. I nawet stany mistyczne zakorzenione w
chrześcijaństwie nazywane są czasami pozytywnym opętaniem w tym aspekcie, że podmiot
traci istotną część władzy nad sobą i jest porwany przez Boga. Opętanie może być
oczywiście postrzegane
jako kara za złamanie pewnych norm obowiązujących w danej kulturze, na przykład w
chrześcijaństwie oddawanie się magii,
a więc wchodzenie niejako w inny krąg kulturowy, a także w rzeczywistość innych
symboli. Bywa oczywiście opętanie także
uznawane za niezależne od człowieka nieszczęście. W związku z tym egzorcyzmy mogą
pełnić
funkcję albo represyjną, albo leczniczą. I tutaj ja nie mam miejsca, żeby to
rozwinąć,
ale ciekawe byłoby zinterpretowanie praktyki egzorcyzmu w powiązaniu z pewnymi
elementami, oczywiście z
koniecznością pewnych przypisów i redefinicji pewnych pojęć, teorii dotyczącej tak
zwanej przemocy symbolicznej Bourdiega, gdzie
samo manifestowanie się tego złego ducha mogłoby być przejawem istnienia tego
głęboko zakorzenionego habitusu jako
właściwego, według danej kultury czy religii, sposobu poruszania się w świecie.
Jednostka, która w pewien sposób naruszyła
ten habitus, na przykład przez niemoralne postępowanie albo akces do innej
przestrzeni kulturowej, na przykład poprzez uprawianie
pogańskiej magii, rozpada się w pewien sposób wewnętrznie, a podmiot traci kontakt
sam ze sobą i następuje wspomniana
dezintegracja między poszczególnymi elementami osobowości.Opierając się na
założeniach dotyczących siły
oddziaływania symbolu James Dow definiował praktykę egzorcyzmu jako model leczenia
symbolicznego. W
modelu tym wyróżnia się cztery etapy. W pierwszym z nich egzorcysta sprowadza
indywidualne przeżycia zarówno
swoje, jak i opętanego do znaczeń i symboli kulturowego mitu. Wyłamujące się z
konwencji zachowanie opętanego
włączone zostaje w obręb kulturowej hermeneutyki. Opętany i egzorcysta wspólnie
uznają te same czynniki
sprawcze, tę samą rzeczywistość znaczeń. Warunkiem zaistnienia procesu leczenia
symbolicznego jest zatem wspólnota
znaczeń. W drugim etapie dąży się do zdefiniowania problemu opętanego w języku
danego mitu.
Określa się rodzaj opętania lub rodzaj opętującej istoty. Semantycznie
nieprzejrzyste, niezrozumiałe dla
otoczenia, lecz niezwykle intensywne doświadczenie związane z zachowaniem osoby
opętanej przybiera pewną
kulturowo uznaną formę. W ten sposób samo opętanie nabiera konkretnych kształtów. Na
przykład
za obowiązującym w Kościele katolickim rytuałem rzymskim można przytoczyć to
zalecenie: „Należy pytać o liczbę oraz imiona duchów złych, a także czas oraz
przyczynę ich przybycia”.
I co istotne, egzorcysta nie zwraca się tu do osoby opętanej, lecz bezpośrednio do
czynników opętujących.
W trzecim etapie dochodzi do związania emocji opętanego z wyodrębnionymi z
kulturowego mitu znaczeniami. Mogą one
przyjmować zarówno postać werbalną, jak i przedmiotową. Tutaj na przykład mielibyśmy
do czynienia z leczeniem poprzez amulety.
Jeśli udziałem osoby opętanej jest agresja, to ona też ulega pewnemu zogniskowaniu,
na przykład w formie złorzeczenia,
bluźnierstwa i bezczeszczenia kulturowych świętości. Podobnie, jeśli dominującą
emocją jest lęk, on też skupia się na
pewnych kulturowych treściach, na przykład jest lękiem przed mocą Ducha Bożego czy
lękiem przed Matką Bożą. Uczucia i
emocje opętanego zostają zogniskowane i wyrażone w obrębie świata znaczeń danej
kultury. W ostatnim etapie procesu leczenia
symbolicznego uzdrawiający odpowiednio manipuluje znaczeniami, z którymi związane
zostały emocje opętanego, aby ostatecznie
doprowadzić do ustąpienia objawów. Oczywiście te wyodrębnione na potrzeby opisu fazy
uzdrowienia
najczęściej w praktyce na siebie zachodzą. Oczywiście należy zwrócić też uwagę na
swoiste
właściwości symbolu, który oddziałuje na człowieka w sposób inny niż słowo. Symbol,
jak twierdzi Jacek Dębiec, silniej jest związany z
cielesnością i wykraczając poza obręb konwencjonalnej komunikacji, co skutkuje
utratą pewnej semantycznej ostrości,
jest związany bardziej ze sposobem bycia niż z przekazywaniem informacji.
Komunikacja zapośredniczona w symbolu, chociaż jest
mniej jasna i niejednoznaczna, kosztem pewnej sprawności komunikowania staje się
bardziej pojemna, to znaczy zbliża te
uczestniczące strony do poziomu, który wymyka się słowom i odnosi się bardziej do
wzajemnego oddziaływania. Co
ciekawe, rytuał oddziałuje nie tylko na opętanego, ale także na egzorcystę. Richard
Castillo na podstawie przeprowadzonych przez siebie
badań zauważył, że efektywność egzorcyzmów związana jest z jakością komunikacji
pomiędzy egzorcystą a
opętanym, bo obydwaj znajdują się w stanie transu. Mówiąc tutaj o jakości
komunikacji, mam na myśli raczej tę jej
intensywność i pojemność, czyli otwartość na przestrzeń wymykającą się językowi niż
wspomnianą wcześniej semantyczną
ostrość. Tutaj już tytułem zakończenia chciałabym oczywiście powiedzieć, że
definiowanie
egzorcyzmu jako leczenia symbolicznego nie jest wystarczające. To nie wyczerpuje
tego zjawiska. Jest to jedna z koncepcji,
którą warto znać i o której warto mówić. Natomiast należy
się otworzyć na wszystkie inne i mieć tę świadomość, że jest to zjawisko niezbadane
i istnieje
możliwość, że różne jego formy występują po prostu równolegle. Czy mamy narzędzia,
żeby je odróżniać? Nie mamy na
razie. Dziękuję.
O egzorcyzmie jako formie leczenia symbolicznego opowiadała Natalia Stencel. A teraz
zapraszamy do wysłuchania prelekcji
Wojciecha Sikory zatytułowanej „Opętanie a dwukomorowy umysł według Jamesa”.
Ja jestem studentem filozofii na Uniwersytecie Warszawskim i dziś przyjechałem
opowiedzieć państwu o jednej z dość
ciekawszych koncepcji umysłu, która jest bardzo kontrowersyjna nawet teraz, 40 lat
po wydaniu
głównego dzieła Juliana Jamesa, czyli „O pochodzeniu świadomości w rozpadzie
bikameralnego
umysłu”. Tytuł jest dwukomorowy, jest to tłumaczenie. Nie mogłem się zdecydować do
końca, czy zachować
oryginalny i tylko zapożyczyć bicameralność, czy ją przetłumaczyć.
Umysł bikameralny jest pewnym szczególnym stanem umysłu. Idźmy
dalej. Pomówmy o ramach.
Generalnie umysł bikameralny jest związany z rozwojem języka i z pewnymi strukturami
w mózgu.
Dlatego
Można mówić mniej więcej o początku stanu bikameralnego u ludzi około 10 000, 8 000
lat
p.n.e., kiedy ludzie zaczęli tworzyć osady, kiedy
powstawały większe struktury społeczne. Koniec tego okresu nastąpił około
1500 lat p.n.e., kiedy nastąpiły bardzo istotne zmiany społeczne i również
przyrodnicze. Między innymi
około 1250 roku p.n.e. doszło do erupcji Tery. Dziś to jest wyspa Santorini
na Morzu Egejskim, w wyniku którego doszło do bardzo poważnych zniszczeń okolic
wybrzeży i doszło do masowych migracji.
1976 to jest data wydania tej książki. Na początek
opowiem Państwu, jak ma działać funkcjonalnie umysł bikameralny, a później powiem
Państwu, jakie ma podłoże
w neurologii mózgu. Jest to dość interesujące rozróżnienie, ponieważ w gruncie
rzeczy nasz mózg
nie różni się aż tak bardzo od mózgu człowieka bikameralnego. W gruncie rzeczy jest
to różnica tego, jak on działa.
Daniel Dennett nazwał Jaynesa archeologiem software'u w analogii do komputera, w
którym
to oprogramowanie się zmienia. Na początek trzeba powiedzieć
parę rzeczy o świadomości. Przede wszystkim Jaynes dostarcza własnej, trochę
bardziej okrojonej
niż innej koncepcji świadomości. Przede wszystkim wskazuje na pewne elementy, do
czego świadomość nam nie jest
potrzebna. Nie jest nam potrzebna do zbierania doświadczenia. Przykładowo Locke
pisał o pustej tablicy, w której zapisujemy
nasze doświadczenia, tak? Tabula rasa. To nie jest konieczne. Dalej operowanie
pojęciami. Tutaj
można powiedzieć, że przykładowo Jaynes opisuje pszczołę, która ma w końcu koncepcję
kwiatu. Wie, czego szukać, wie, co ma z tym zrobić. Dalej uczenie się.
Uczenie się na przykładzie sztuk walki. Jeżeli my
myślimy świadomie o tym, co mamy zrobić, jak przeprowadzić atak, nie wychodzi nam
to. Mylimy się. Nasze ruchy są sztywne
i często błędne. Chodzi o zachowanie pewnego przepływu naszego ciała. Dalej myślenie
razem z myśleniem racjonalnym. Również nie dokonujemy tego świadomie. To, co my
robimy świadomie, to pewna
kontrola wyników albo zgłoszenie zawołania. Jeżeli chcę pomyśleć o mojej drodze
tutaj, wystarczy, że tego
chcę. I już pomyślałem. Jeżeli próbuję rozwiązać jakieś zadanie albo sylogizm, ja
tylko myślę o tym, że chcę go
rozwiązać i jego rozwiązanie zjawia się w moim umyśle. Cały proces przejścia
pomiędzy kolejnymi etapami się tam
nie pojawia. I dlatego Jaynes przedstawia własną
koncepcję świadomości, która jest przede wszystkim oparta na języku. Chodzi o to, że
przy pomocy
metafor różnego rodzaju my budujemy
analogia wewnątrz siebie. Nasze myśli są przestrzenne w tym sensie, że metafory,
których używamy,
sprawiają, że wyobrażamy sobie przestrzeń i w tej przestrzeni, którą sobie zbudujemy
w naszym umyśle, umieszczamy siebie. To nie
tylko tak, jak ja patrzę się na państwa z mojej perspektywy, ale również pojawia się
metafora mnie, która jest zanurzona między innymi w narratyzacji. W tym sensie ja
jestem w stanie przedstawić sobie
siebie w tej sali właściwie z perspektywy każdego miejsca w niej. Co więcej, ja
buduję
historię, co tu robię, dlaczego tu jestem i jaki mam cel.
To są główne elementy. Fragmentaryczność oznacza po prostu to, że rzeczy, które
sobie
wyobrażamy w świadomości, są tylko częściowe. Przykładowo człowiek nie jest w stanie
wyobrazić sobie całej twarzy, a jedynie pewne elementy
i później próbuje je zsyntetyzować, ale nigdy nie zdobędzie w końcu całej twarzy. I
jednoczenie. Chodzi o to,
jak zbieramy doświadczenie, wielospójny element. Budujemy kolejną
naszą wiedzę, zbierając elementy. Jeżeli coś pojawia się w tym samym czasie, jest to
częścią tego samego doświadczenia. I jeżeli chodzi o przestrzenność, na marginesie
również nasze poczucie czasowości
jest przedstawione przestrzennie. My zapamiętujemy czas jako następujące po sobie
wydarzenia.
To się bardzo często pojawia w gestykulacji. Jeżeli ktoś
mówi o tym, co się wydarzyło kiedyś albo wydarzyło się później, z reguły pokazujemy
przestrzennie, gdzie jest przeszłość,
gdzie jest przyszłość. W tym razie jak działa
umysł bikameralny?Generalnie osoba bikameralna słyszała głosy
bogów na porządku dziennym. W tym sensie
doznawała
halucynacji wzrokowych, a czasem i wzrokowych, kiedy miała do czynienia
przykładowo z posągami bóstwa. Gdy ludzie karmili posągi bogów, oni
faktycznie mogli widzieć, jak te posągi jedzą. Jeżeli słyszeli ich głosy, mogli
widzieć, jak ich usta się poruszają.
I to jest bardzo ważny element. Głos bogów był w gruncie rzeczy tym, co napędzało
człowieka w dawnych czasach. Był jego elementem
wolitywnym. Jeżeli rybak szedł łowić ryby, jest to coś bardzo długiego.
Wydarzenie, które może trwać bardzo długo. Sęk w tym, że osoba może zapomnieć, co
robi. Osoba bikameralna
oczywiście. I dlatego potrzebuje głosu, który powie jej, co ma zrobić
w danej chwili i pozwoli kontynuować to, co robi.
I to
funkcjonowanie umysłu bikameralnego spowodowało, że ludzie mogli budować
społeczności. Czy mówimy tu o
Mezopotamii, czy mówimy tu o starożytnym Egipcie. Te społeczności funkcjonowały,
ponieważ były bikameralne, ponieważ miały bardzo ścisłą strukturę społeczną, której
autorytet
miał bardzo wielkie znaczenie.
Tylko że my współcześnie nie jesteśmy już bikameralni. W takim razie trzeba
powiedzieć, dlaczego tak się stało. Są różne przyczyny przejścia od bikameralności,
od słyszenia głosów bogów
na porządku dziennym, do naszej współczesnej świadomości.
Między innymi rozwój świadomości jest związany z rozwojem języka. Rozwój
pisma miał bardzo wielkie znaczenie, ponieważ ludzie powoli rozwijając pismo od
prostych zapisów tego, co jest w magazynie albo jakie są kursy wymiany pszenicy za
mięso, tworzyli coraz bardziej
złożone artefakty piśmiennicze, które powoli przejmowały
funkcje bogów w ich umysłach. Jaynes sugeruje, że Kodeks Hammurabiego był na samym
początku jego istnienia słyszany przez ludzi, którzy byli w stanie go odczytać. Oni
stojąc przed tymi
tablicami, widząc to pismo i widząc wolę Hammurabiego, który co ciekawe, nie pisze w
swoim imieniu. On pisze w
imieniu Marduka. To Marduk mówi Hammurabiemu, aby to zapisał. Esencją
prawa Hammurabiego jest wola Marduka. Reguły społeczności. I osoba bikameralna,
widząc te
tablice, słyszała głos w swoim umyśle. Jak już mówiłem, był to głos, który
był jej wolą. Ona nie miała możliwości odwołania się od tego głosu. Jeżeli głos się
pojawił, ona
podejmowała działanie. Bezpośrednia reakcja. Dalej wewnętrzna słabość. Chodzi o to,
że ten system nie jest w stanie funkcjonować w bardzo dużych strukturach
społecznych.
Jeżeli społeczność się zbytnio rozrośnie, ten system przestanie działać, ponieważ w
gruncie rzeczy każdy człowiek
ma swojego boga w mózgu, którego będzie chciał słuchać, a my chcemy zachować
spójność.
Między innymi te wydarzenia. Wybuch Terry, różne
spotkania handlowe oraz narracja epicka, która doprowadziła
do stworzenia koncepcji czasu. Historia narodziła się w mitach, w opowieściach.
Teraz część neurologiczna. Każdy mózg składa się z dwóch półkul. Dwie
komory lewa i prawa. Przy czym obszary językowe, które są funkcjonujące u
osób praworęcznych znajdują się w lewej półkuli. Są to pola Broki i pola Wernickego.
Jednakże mózg jest homologiczny. W prawej półkuli u osoby
praworęcznej są obszary, które są nieme. W tym sensie nie do końca wiemy,
co robią. One mają związek z językiem. One są homologiczne i jeżeli pobudzimy
je elektrostymulacją, taka osoba doświadczy głosów. Ona będzie słyszała głosy, które
pochodzą
jakby z wnętrza niej. Co więcej, czasem towarzyszą temu
halucynacje.Halucynacje wzrokowe. I
bardzo ciekawy jest ten element. Kalozotomia, czyli przecięcie spoiwa-
Łodygi. Nie,
przecięcie spoiwa wielkie. To jest element w mózgu, który łączy obie półkule i
przecięcie tego
elementu, przykładowo w terapii skrajnych przypadków epilepsji, prowadzi do bardzo
ciekawych skutków.
W gruncie rzeczy okazuje się, że obie półkule mają dwie różne osobowości i zajmują
się różnymi rzeczami. Są przypadki, w
których osoba po tym zabiegu, jeżeli podzielimy jej pole wzrokowe i pokazujemy
obrazki
obojmu oczu niezależnie, to
nagle okaże się, że pokazujemy przykładowo erotyczny obrazek jej lewemu oku.
Ona będzie się śmiała. Tylko jej lewa półkula, która odpowiada za mowę, nie będzie
wiedziała dlaczego. Nie
wyjaśni, dlaczego ona się śmieje. I teraz przechodząc jeszcze bardzo krótko do
opętań. Wszystko jest w zasadzie. Wszystko jest? Niech pan konkluduje.
Można wytłumaczyć opętania, które można rozszerzyć. Można wytłumaczyć
tak, że ten system bicameralny aktywuje się z różnych powodów. Czy to będzie
wprowadzenie człowieka w trans, czy to
będzie wynik stresu. Po prostu jego ośrodki mowy w prawej
półkuli nagle zaczynają mówić. Czy to będzie tak jak dawniej, w postaci
przepowiedni,
które mówią człowiekowi, co mają robić, albo opętania demoniczne, które rzucają
inwektywami w
stronę innych ludzi. Dziękuję bardzo.
Prelekcją Wojciecha Sikory zakończyliśmy prezentację drugiego bloku tematycznego pod
tytułem „Egzorcyzmy i
NDE”. Po przerywniku muzycznym przejdziemy do trzeciego bloku „Parapsychologia i
medycyna niekonwencjonalna”. Radio
Paranormalium paranormalny głos w twoim domu. Zostańcie państwo z nami.
W Radiu Paranormalium słuchacie państwo obszernej relacji z konferencji naukowej
„Zjawiska z pogranicza nauki w dyskursie naukowym i
filozoficznym", która odbyła się w Białymstoku 10 czerwca 2016 roku. Rozpoczynamy
prezentację trzeciego
bloku tematycznego zatytułowanego „Parapsychologia i medycyna niekonwencjonalna".
Prezentację rozpoczniemy od prelekcji
Darii Hibner zatytułowanej „Ezoteryka jako dziedzina wiedzy. Koncepcje i teorie
Juliana Ochorowicza".
Julian Ochorowicz niestety jest już postacią trochę zapomnianą, już trochę upadłą w
mroku dziejów. Ma to związek z tym, że popadł w
konflikt ze środowiskiem lekarskim w Warszawie. Zaatakowała go bardzo mocno Gazeta
Lekarska, to już był koniec jego
kariery, chociaż był bardzo znany na Zachodzie. Powiem też trochę o jego życiu oraz
o sytuacji, jaką mamy na terenach ówczesnej Polski. Przede
wszystkim oprócz tego, że mamy klęskę powstania styczniowego, to również jest to
kuźnia myśli i idei,
która w tym momencie dochodzi do przełomu. Z jednej strony kończy się epoka
młodohegelistów. Umierają ostatni
przedstawiciele, część wyjechała na Zachód, a część już nie działa aktywnie. Julian
Ochorowicz należy do środowiska
pozytywizmu warszawskiego. Jest to inny rodzaj pozytywizmu niż ten, który znamy ze
szkoły pod postacią Aleksandra Świętochowskiego,
że praca u podstaw, że działanie na rzecz ludu. Julian Ochorowicz chciał, żeby
pozytywizm w Polsce był dziedziną
psychologiczno-filozoficzną. On sam urodził się w Radzyminie pod Warszawą w 1850
roku. Pochodził z rodziny
nauczycielskiej. Po klęsce powstania musiał przenieść się do Lublina i tam poznał na
przykład Bolesława Prusa czy Aleksandra Świętochowskiego.
Aleksander Świętochowski opisuje go w następujący sposób: „Był to chłopiec cichy i
pobożny. Siadywał zawsze na pierwszym miejscu w pierwszej ławce,
wkuwał swoje lekcje i dbał tylko o swoje nagrody”. Ci panowie potem przez całe życie
będą się nienawidzić. Aleksander Świętochowski
będzie mówił o tym, że Julian Ochorowicz był hoxsztaplerem, wydumanym
pseudofilozofem. W swoich dziennikach, które opublikowane
były w 1921 roku, wspomina, że tylko on wymyślił pozytywizm. Ale Aleksander
Świętochowski nie miał na przykład pojęcia o dziełach Augusta
Comte'a, które na grunt polski przeniósł Julian Ochorowicz. Po zakończeniu edukacji
gimnazjalnej w
Lublinie i powrocie do Warszawy rozpoczął studia na wydziale
filologiczno-historycznym, a potem na wydziale fizyczno-matematycznym. Już w wieku
17 lat otrzymał bardzo poważną nagrodę. Zdobył srebrny medal za pracę o metodzie
badań psychologicznych. Proszę
zauważyć, że w tym czasie psychologia jako nauka jeszcze nie istnieje. To są dopiero
początki. On już w wieku 17 lat zaczyna pisać taką pracę.
Tę pracę pochwalił Henryk Struwe, z którym również będzie się nienawidził w
późniejszym okresie. Będzie na przykład robił takie rzeczy, że będzie pisał prace
pod pseudonimem, żeby
Struwe je oceniał, a potem pokazywał się: „Ha! To jestem ja”. I oni mieli cały czas
taki konflikt ze sobą. W
1872 i 1873 przebywał w Lipsku, gdzie otrzymał stopień doktora po dysertacji o
warunkach świadomości. Prowadził ją wraz z zespołem Wilhelma Wunda. I co tutaj się
dzieje, jeżeli chodzi o psychologię? Są trzy wielkie
ośrodki badań psychologicznych. To jest właśnie Wilhelm Wundt, Franz Brentano, który
zajmuje się psychologią, taką, którą my kojarzymy
ówcześnie. Oczywiście to jest bardzo duży skrót i lekkie nadużycie, ale tak można o
tym powiedzieć. Oraz mamy ośrodek francuski, do którego wyjedzie
Julian Ochorowicz, gdzie zajmowano się też takimi zjawiskami jak mediumizm,
hipnologia i wszystko to, co dzisiaj możemy nazywać
parapsychologią czy ezoteryką. Należy jednak pamiętać, że w XIX wieku ezoteryka,
parapsychologia były uznawane
na przykład we Francji za równorzędny dział nauk. Ezoteryka zmieniła trochę nazwę.
To nie była wiedza tajemna, tylko wiedza jeszcze nieodkryta
przez naukę. W tym sensie, że nie mamy odpowiednich narzędzi, aby zbadać te
zjawiska. To, o czym była mowa na niektórych referatach wcześniej, że
możemy na przykład naukowo potwierdzić, że wychodzenie z ciała jest tym a tym.
Julian Ochorowicz chce zrobić coś podobnego, aby sprowadzić te wszystkie zjawiska,
które wydają nam się niewytłumaczalne, dziwne czy dziwaczne, czy kwazireligijne do
badań naukowych. To wiąże się też z tym,
co dzieje się w XIX wieku i z kryzysem metafizyki religii. Z jednej strony mamy
wielki boom naukowy, wielką ideę
postępu, że człowiek jest miarą wszechrzeczy, możemy wszystko osiągnąć. Na przykład
w „Tygodniku Ilustrowanym”, takiej gazetce
wydawanej w Polsce, były takie artykuły, gdzie mówiono, że kiedyś wielkie kule
gazowe będą krążyły po ziemi i będą nas ogrzewać albo będziemy
mieli latające pojazdy. Było pełno takich informacji i wszyscy interesowali się
nauką. Bardzo wiele prac Ochorowicza to są odczyty, na
przykład o sprzeczności w nauce. On udowadnia na przykład, że to, czym posługujemy
się w nauce, pojęciami typu masa, siła, grawitacja, tak
naprawdę nie są ani zdefiniowane, ani naukowe. Bo czym tak naprawdę była zawsze ta
różnica? Ta linia demarkacyjna pomiędzy nauką a magią
to była kwestia argumentacji. Dobra, porządna argumentacja prowadziła do nauki, a
argumentacja, powiedzmy na przykład
magii podobieństwa u Frazera, że podobne poznaje podobne, prowadziła do magii,
parapsychologii. I taki był jednoznaczny, dostateczny podział. Julian
Ochorowicz mówi: „Nie możemy pozbyć się ani jednej, ani drugiej rzeczy, tylko musimy
je połączyć”. Jak on mówi na przykład o metafizyce. Nie trzeba walczyć z
metafizyką, tylko trzeba stworzyć nową naukową metafizykę. I to będzie zadaniem i
działalnością jego życia. Jeżeli
chodzi o jego zainteresowanie zjawiskami z pogranicza mediumizmu, hipnologii,
transfiguracji, materializacji,
on pisze, że doznał, że spokorniał jak baranek po tym, kiedy Henryk Siemiradzki
zaprosił go na pokaz Euzabii Paladino. To
była jedna z największych medium w ówczesnym czasie. I on wtedy pisze coś takiego w
swoim liście, że on spokorniał jak baranek, ale już w jego
dzienniku, który zresztą wydał w wieku 18 latNazywał się „Z dziennika psychologa",
czyli on już się uznawał za psychologa. To jest
zupełnie inna tradycja niż angielska, gdzie tam zawsze te dzienniki są nazywane:
„Droga...", „Jak stałem się filozofem, matematykiem" i tak dalej.
On już w tym dzienniku daje przykład tego, że zawsze interesowało go to, co nowe i
odkrywcze. Z jednej strony w dzienniku pisze o mediumizmie, mediologii,
ale też pisze o badaniach z pogranicza eugeniki. On na przykład w dzieciństwie
mierzył czaszki swoich kolegów. Takie miał hobby i
są bardzo wielkie notatki na ten temat. Zresztą to jest ciekawe, bo materiałów
po Julianie Ochorowiczu zostały dwie wielkie szafy, które znajdują się w Muzeum
Osolińskich we Wrocławiu. One są upchane nogą i nikogo to nie interesuje. To jest
50 tomów jego dzienników. Ale są też bardzo ciekawe notatki na temat wszystkich
znanych postaci, które on znał. On znał Bolesława Prusa,
Reymonta. Jest opowieść o tym, że Reymont dał mu pierwszą wersję „Chłopów" jako
opowiadanie. Julian Ochorowicz to skrytykował, Reymont to spalił i
napisał jeszcze raz. I on to wszystko opisuje. Eliza Orzeszkowa, Maria Konopnicka,
bardzo wiele postaci politycznych z tego czasu i tak dalej.
To wszystko leży odłogiem, bo nikt się nie chce tym zająć. Więc jeżeli ktoś miałby
ochotę, to zachęcam, żeby stworzyć jakąś grupę, bo to jest naprawdę ogromny
materiał. On
znał francuski, niemiecki, polski i tak dalej. To jest w różnych językach. I w tych
notatkach opisywał bardzo dokładnie
wszystkie osoby, które znał pod względem fizjologicznym, psychologicznym i tak
dalej. Ale to, co mu
się przydarzyło, czyli to, jak wyjechał do Francji, został odznaczony tam medalem
Akademii Umiejętności za to, że napisał pracę o sugestii mentalnej.
To było naprawdę ogromne wyróżnienie. Pisano o nim wszędzie. On stał się po prostu
sławny. On pracował w instytucie Charcot,
Woźnym i w innych, bo tam było bardzo wiele francuskich ośrodków zajmujących się
hipnologią i mediumizmem. I te
ośrodki prowadziły badania w następujący sposób. Jak sprawdzano Ochorowicza?
Przychodziło 10 kobiet i on stworzył coś takiego, co się nazywało
hipnoskopem. Można zobaczyć hipnoskopem. To była taka obręcz zakładana na palec, bo
on prowadził badania w taki sposób, że był uczniem
Wundta i prowadził badania w empiryczny sposób, czyli siedział i obserwował
przypadki. Na przykład badał 50 kobiet i w których występowały na przykład jakieś
odchylenia, drgania to zapisywał to w zeszycie. Jest pełno takich notatek i
przychodziło na przykład do niego 10 kobiet. Stawiano, była cała komisja
oczywiście i on musiał za pomocą hipnoskopu powiedzieć, która z nich ma histerię. I
zazwyczaj mu się to udawało za pomocą tego
hipnoskopu. Tak wyglądały badania. Dlaczego tak wiele osób interesowało się na
przykład ezoteryką? Bo na przykład Ochorowicz odwołuje się do mesmeryzmu.
Franz Anton Mesmer uznał, że w organizmie istnieje coś takiego jak fluid uniwersalny
i poprzez badanie tego fluidu możemy wpływać na inne
osoby. To w 1794 roku przez komisję, bo lekarze często robią to na zasadzie komisji,
zostało uznane
za bzdurę i że to nie ma potwierdzenia naukowego. Ale bardzo wiele osób jeździło do
Mesmera. Tam on stworzył taką wielką bańkę, gdzie przychodzono,
badano się czy leczono i bardzo wielu osobom to pomogło. Oczywiście tam było też
wiele osób, które po prostu chciały być sławne i być w
tej bańce i tak dalej. Ale dlaczego wiele osób zwracało się do takich rzeczy z
pogranicza nauki?
Dlatego, że lekarze w tym czasie nie leczyli pacjenta, tylko chorobę. Julian
Ochorowicz bardzo dokładnie
opisuje, jak wyglądała instytucja Charcot. Na przykład była pani, która leżała we
własnych wydzielinach organizmu,
której nikt nie karmił, której nie było kontaktu z rzeczywistością. I przychodzili
tylko kolejni lekarze badać jakieś objawy u niej. Na przykład czy uderzą ją
młoteczkiem w kolano,
czy podniesie nogę. Nie było niczego takiego jak kontakt z pacjentem czy rozmowa,
czy leczenie choroby psychicznej. Jeżeli trafiło
się do szpitala psychiatrycznego, to stawało się już obiektem naukowym. Ochorowicz
też na początku badał tak swoich pacjentów, ale potem od uczuć i chorób
postanowił zmienić swoje podejście. I on był pierwszy przed Freudem. Zresztą on
zorganizował pierwszą konferencję psychologii fizjologicznej,
kiedy jeszcze się kłócono, czy to ma być psychologia, czy to ma nie być psychologia.
I gościem był Zygmunt Freud. Jest podpis jego, że on był i
słuchał Ochorowicza. Kiedyś zapytano się Freuda, co sądzi o takich badaczach, którzy
odeszli od tej prawdziwej, twardej psychologii i zostali na przykład
mediumistami, hipnologami. I on powiedział, że to jest tylko kwestia czasu i
kontekstu, bo on jakby się urodził 15 lat wcześniej, to poszedłby drogą
Ochorowicza. Więc to też jest bardzo ważne. I mam tutaj fragment tego, jak wyglądała
na przykład jego teoria ideoplastii. Teoria ideoplastii to
urzeczywistnienie fizjologiczne danego wyobrażenia. On uważał, że podobne poznaje
podobne. Czyli jeżeli na przykład ciepło
może wywołać jakiś ruch mechaniczny, to ruch mechaniczny może wywołać ciepło. Więc
jeżeli na przykład drgania powietrza wywołują jakiś dźwięk, to
samo wyobrażenie tego dźwięku może wywołać to samo uczucie, chociaż nie ma tego
dźwięku. On później, jak
wrócił już do Polski, starał się zainteresować środowisko polskich lekarzy
psychologią, bo u nas nie było
psychologii. Pierwszy instytut psychologiczny powstanie chyba pięć lat przed jego
śmiercią. On umarł w 1907 roku przed Edwarda
Abramowskiego. Nie było w ogóle, nikt się u nas tym nie interesował i uznawano to za
paranaukę, że to jest jakaś ezoteryka. Psychologia u nas była nazywana
ezoteryką i on zamknął się w Wiśle i na przykład badał medie. Najsłynniejszą właśnie
Euzabię Palatino, ale też na przykład Stanisławę Tomczakównę.
Są bardzo ciekawe, interesujące opisy, ponieważ to jest taki pierwszy zbadany
przypadek schizofrenii, bo on
uznał u niej kilka postaci, które dla niego były przejawem tego mediumicznego
zachowania. Była mała Stasia, normalna
Stasia i Wojtek, który przenosił ciężkie przedmioty. Więc pomimo tego, że
zainteresował się tym z powodu swoich zainteresowań
hipnologicznych, mediumicznych, to mimo wszystko potrafił też zawsze dojść do tego,
że można to łączyć w jakikolwiek sposób z nauką.
Z drugiej strony sam przyznawał, że bardzo wiele mediów oszukuje. Chociaż czasami to
są oszustwa bezwiedne, bo wiele mediów to na przykład były chłopki, osoby słabo
wykształcone i nie miały pojęcia o tym, że ich ciało reaguje w taki, a nie inny
sposób z powodu
fizjologii.Przechodząc do zakończenia warto zwrócić uwagę, że ezoteryka w XIX
wieku nie ma jeszcze takiego negatywnego dźwięku, jak będzie miała za 30, 40 lat.
Władysław Reymont jeździ po całej Europie z
pokazami spiritualistycznymi i wszyscy są zachwyceni. Henryk Bergson też bierze w
tym udział. Henryk Siemiradzki, słynny malarz.
Na przykład siostra Henryka Bergsona była żoną człowieka, który pomagał tworzyć
Biblię Szatana.
Te wszystkie środowiska się wymieniały. Na przykład Charotte, który był ojcem
mediumizmu francuskiego, był lekarzem i fizjologiem.
Dla Francuzów leczyli się hipnozkopem. Ochorowicz na tym zarabiał, bo to się
sprzedawało bardzo dobrze. Oni budowali swoją potęgę naukową i dopiero po
20, 30 latach uznano, kiedy to się zaczęło bardzo mocno rozprzestrzeniać, że należy
z tego zrezygnować. Na przykład jak umarł Ochorowicz,
dwa lata temu spłonął jego dom, dlatego, że mieszkańcy Wisły nie znoszą postaci
Ochorowicza. Chciałam się tam czegoś dowiedzieć,
to była taka zmowa milczenia. Zniszczono jego dom. On zamykał się z mediami w swoim
domku, robił badania.
Jak to wyglądało? Starszy mężczyzna, młoda kobieta, on robi jakiś okultyzm, ale jako
pierwszy
sformułował koncepcję nieświadomości przed Freudem. Na zakończenie mogę powiedzieć,
że chociaż nie przyznajemy się do Juliana Ochorowicza, który
wynalazł pierwszy telefon, połączył gmach Opery Paryskiej z biurem telegrafu, to tak
naprawdę miał bardzo duży wpływ na polską
kulturę. Dlaczego? Jest coś takiego jak szkoła lwowsko-warszawska. Kazimierz
Twardowski jako pierwszy uznał, że psychologia jest podstawą wszystkich
nauk, badania nad duszą i tak dalej. Moje wydanie „Dziennika psychologa” pochodzi z
jego biblioteki. Oczywiście skan. Więc
chociaż się nie przyznajemy do tej tradycji, to ona miała bardzo duży wpływ na
rozwój takiej dziedziny. Możesz sobie wyobrazić, że sam telefon jest urządzeniem,
który wydaje się już dziwny. Przekazujemy głos na odległość. Ludziom ówczesnych
czasów to się wydawało magią i psychologia też była taką magią. Dziękuję
bardzo.
O pracach Juliana Ochorowicza opowiadała Daria Hübner. Teraz przechodzimy do
kolejnej prelekcji, a będzie to
prelekcja Rafała Zalewskiego „Miejsce parapsychologii w nauce”.
Tytuł mojego wystąpienia to „Miejsce parapsychologii w nauce”. Zacznę tutaj cytatem
profesora psychologii
LTZ, Edzela Cardena: „Jeśli chodzi o stwierdzenie, iż niezwykłe twierdzenia muszą
być wsparte
niezwykłymi dowodami, jego sens jest wypaczony. Nie wiadomo nawet, co ma być owym
niezwykłym twierdzeniem. Przykładowo wiele z dziś powszechnie uznawanych
przez naukę zjawisk, jak istnienie meteorytów, wywoływanie chorób przez
drobnoustroje czy bardziej współcześnie neurogenezę u dorosłych,
uważane były pierwotnie za tak niezwykłe, że dowody za nimi przemawiające były
ignorowane lub odrzucane przez ówczesnych uczonych. Równie trudno odszyfrować
znaczenie niezwykłego dowodu. Aprioryczne odrzucanie obserwacji motywowane
uprzedzeniami lub założeniami teoretycznymi pokazuje, jak
wielki problem ma nauka z dyskusją i oceną dowodów.” Tutaj zahaczamy o problem
kryterium
demarkacji nauki, czyli odróżnienia tego, co nauką jest, a co nią nie jest. Jednym z
przyjmowanych założeń
jest to, że przewidywania nowej teorii muszą być zgodne z dobrze już uznanymi,
obowiązującymi teoriami, a także wiedzą. Więc wiedza się zazębia. Na przykład
twierdzenia
psychologii muszą być zgodne z twierdzeniami fizyki, dlatego jedne dziedziny mogą
hamować rozwój drugich. Warto zwrócić uwagę na teorię
programów badawczych Imre Lakatosza. Mówi on, że nie jest tak, że nowe fakty
prowadzą do obalenia starych teorii. Jeśli
jakieś fakty wydają się chwilowo zaprzeczać owej teorii, owemu paradygmatowi
i dobrze uznanym teoriom, szybko dorabia się teorię, która jakoś wyjaśnia nowe fakty
w ramach starego paradygmatu.
Lakatosz zauważył, że z logicznego punktu widzenia zawsze można stworzyć teorię
szczegółowszą, która uratuje teorię ogólną.
Mówi się również, że ciągłym problemem parapsychologii jest wykazanie, że posiada
ona przedmiot badawczy. W świetle tak wielkiej niewiedzy powinniśmy być
ostrożni, twierdząc, że coś jest niemożliwe. Ogólnie rzecz biorąc, anomalie
akceptuje każda teoria. Zawsze można je zbyć,
twierdząc na przykład, że są badane nierzetelnie lub zostało dokonane oszustwo, czy
też, że da się wytłumaczyć to prościej
hipotezą lub dorabiając hipotezy ad hoc. Parapsychologia według mnie potrzebuje
specyficznej metody badawczej,
odpowiedniej dla jej przedmiotu badawczego i oddzielnej od innych nauk. Obecnie już
nie cech efektów badawczych
ani procedurę dochodzeniową uznaje się za kryterium naukowości, a sprawdzalność
wyników poznania naukowego.
Teraz przejdę do historii i dziedziny parapsychologii. Takim najważniejszym
wydarzeniem
było uznanie założenia naturalizmu metodologicznego, czyli uznanie tych zjawisk nie
za nadprzyrodzone, a za
objaw przyrody. Tutaj
mamy schemat dziedziny parapsychologii, inaczej zwanej psychotroniką.
Zajmuje się ona zjawiskami paranormalnymi, zwanymi również zjawiskami psi lub
psionicznymi. Tutaj mamy do czynienia z tak zwaną wielką
piątką, czyli zjawiskami, które są najlepiej udokumentowane. Różnie się to nazywa.
Mamy do czynienia
z anomalną chodnicą, inaczej percepcje pasywne, czyli postrzeganiem pozazmysłowym,
jak również z wpływem na rzeczywistość fizyczną, czyli anomalną
perturbacją psi aktywną. Tutaj mamy takie właśnieOdmiany. Jeszcze może wrócę do
historii. W
XIX wieku interesowało się nią wielu fizyków, w tym noblistów. Było to popularne z
powodu zainteresowania
spirytyzmem wśród elit. Zajmował się tym między innymi znany psycholog i filozof
William James, a na polskim gruncie Julian Ochorowicz. Eksperymenty
przed i po II wojnie światowej z kostkami do gry i kartami prowadził Joseph Raine.
Również na okres
zimnej wojny przypada późny rozkwit parapsychologii, która była stosowana w celach
wojennych.
Parapsychologią zajmowali się głównie fizycy i psychologowie, rzadziej biolodzy. W
takich ośrodkach jak Stanford,
Princeton, Edynburg. Obecnie Instytut Nauk Noetycznych w Kalifornii. Eksperymenty
przeprowadzane z telepatią prowadził Rupert
Sheldrake. Polegały na odgadywaniu, kto dzwoni z grupy wybranych znajomych. Wynik
był dużo wyższy niż
przypadkowy. Wyjaśniał on to ewolucyjnie. Zwierzęta, które wyczuwają, że ktoś o nim
myśli,
mają większe prawdopodobieństwo na przetrwanie. Wyniki były
45-procentowe przy statystycznych 25-procentowych, a więc wysoko poniżej
przypadkowości.
Prowadził on również badania z psami, które z pewnej odległości potrafią odczytać
myśli właściciela, stojąc pod drzwiami mieszkania w
momencie, w którym właściciel zdecyduje się wracać. Prowadzono również badania:
„czujesz się obserwowanym”
w pomieszczeniu izolowanym elektromagnetycznie, gdzie osoba była wyświetlana na
monitorze. Druga osoba się na
nią patrzyła i notowano objawy fizjologiczne, poczucia obserwowania.
Oprócz tego prowadzono też badania jasnowidzenia i to są jedne z efektów tych badań.
Czyli
jasnowidzenie, odbieranie bodźców zmysłowych dotyczących odległych miejsc. I tu
okazało się, że dystans nie
miał znaczenia. Tutaj prowadzone przez wywiad amerykański.
Następnym rodzajem zjawisk psi jest prekognicja, inaczej mówiąc
przeczucie. Eksperymenty z prekognicją polegały na pokazywaniu drastycznych lub
erotycznych
zdjęć i badaniu fizjologicznej reakcji organizmu wśród zdjęć neutralnych. Okazywało
się, że
organizm wykazywał fizjologiczną reakcję, zanim jeszcze nastąpiło pokazanie tego
zdjęcia. Był to
eksperyment wielokrotnie powtarzany. Oprócz tego zjawisko psychokinezy, czyli
wpływania umysłem na materię,
prowadzi się głównie przy wykorzystaniu generatorów zdarzeń przypadkowych, czyli
takich
opierających się na fizyce. Okazuje się, że ludzki umysł potrafi oddziaływać
na przypadkowość tych zdarzeń, generując sekwencje nielosowe. Tutaj powstał również
projekt Globalna
Świadomość, który polegał na tym, że umieszczono w różnych miejscach na całym
świecie takie generatory.
Okazywało się, że
wpływają
na nie wydarzenia masowe, zmieniają one trendy losowań w generatorach. I się również
okazało, że
zmiany nieprzypadkowe w tych generatorach zachodzą jeszcze nawet przed
wystąpieniem tego zjawiska. Co znaczy, że mamy tu do czynienia z prekognicją, czyli
właśnie przeczuciem.
Okazuje się, że tutaj mamy 11 września, czyli ataki terrorystyczne. Mamy sekwencję
przypadkową i tutaj
nieprzypadkową sekwencję
zaobserwowaną jeszcze zanim te ataki się pojawiły. Tutaj również to samo. Projekt
prowadzi wiele różnych
badań dotyczących różnych zdarzeń masowych. Dalej,
jeżeli już udowodniliśmy istnienie tych zjawisk, które jako
fakty powinny być weryfikowalne, powinniśmy stworzyć jakąś teorię wyjaśniającą,
która przynajmniej ma możliwość
obalenia, to znaczy żeby nie była teorią nienaukową.
Nie da się jednak wyjaśnić telepatii na podstawie elektromagnetyzmu, dlatego ciężko
było uwierzyć w parapsychologię w dawnych czasach. Mechanika
kwantowa może być naturalistycznym wyjaśnieniem tych zjawisk. Mówi się, że izolacja
badanego obiektu
przy badaniach psi jest trudna, natomiast fizyka fundamentalna również zakłada
nieodrębność. Rzeczywistość fundamentalna
może być holistyczna, nie daje się rozkładać na części. Paradygmat fali radiowych,
czyli elektromagnetycznych, jest nieadekwatny, zaś
mechanika kwantowa nie ma sygnałów ani podziałów. Wszystko jest razem, nie ma
przejścia od A do B. Zjawiska pojawiają się jednocześnie jako korelacja, nie
zaś przyczynowość. Pytanie również pojawia się takie, czy umysł może być
rozproszony. Być może
doświadczenia poza ciałem lub telepatia sugerują nielokalną świadomość. Pytanie jest
również o to, jakie struktury w
mózgu mogą odpowiadać za te zjawiska.Teraz przechodzimy do wniosków końcowych,
metodologicznych.
Pytanie jest, czy osoby wrażliwe psychicznie są również wrażliwe hipnotycznie i
odwrotnie? Świadectwa empiryczne sugerują, że zdolności sensytywne są
również cechami dziedzicznymi. W związku z badaniami prekognicji wydaje się, że
przyszłość jednak nie jest ściśle zdeterminowana, skoro można jej zapobiec. Również
możemy się odwołać
do tego, że wielu zarzuca, że nie są to badania powtarzalne. Jednak zjawiska takie
jak olśnienie
są uznawane w psychologii, mimo iż są trudno powtarzalne. Pytanie również, co jest
nośnikiem wiedzy
drogą postrzegania pozazmysłowego?
Chodzi też o to, żeby pracę badawczą prowadzić z najbardziej
uzdolnionymi parapsychicznie. Należy uprzednio przebadać populację pod kątem
wrażliwości na psi, a następnie badać tych
najwrażliwszych, czyli selekcja wśród najlepiej składujących. Być może
parapsychologia wymaga odpowiednich metod badawczych, a więc
krytyka jej metod przez ekspertów z innych dziedzin może być podyktowana
nieodpowiedniością ich metod do problemów badań parapsychologii.
Widzimy również, że gdy zmysły są wyłączone lub przytłumione, następuje redukcja
szumów pewnych informacyjnych i wtedy wyraźniejsze stają się te zjawiska.
Takie zabiegi jak medytacja, sen, substancje chemiczne, deprywacja sensoryczna,
trans, bębny, taniec, hipnoza,
egzorcyzm, intensywne emocje i tak dalej, mogą powodować ujawnienie się zdolności
psi
poprzez redukcję szumu. To właśnie nieświadoma część mózgu posiada pewną autonomię.
Działając w tle umysłu potrafi
wykorzystać te zjawiska. Tutaj warto stwierdzić, jakie ma to
powiązanie z falami mózgowymi. Mózg jest jeszcze słabo zbadany. Jedynym
znanym nam sposobem wytłumaczenia zjawisk paranormalnych jest przyjęcie założenia,
że w mózgu ludzkim zachodzą zjawiska kwantowe. Czy
cały mózg pracuje kwantowo, czy też jakaś jego wydzielona część? Tego nie wiemy, ale
wymiar kwantowy w wyjaśnieniu fenomenów psi jest zapewne konieczny.
Odwołując się do tego obrazka, widzimy, że on w miarę
dokładnie pokazuje działalność
jasnowidzów. Jednak nie wszystkie są na tyle dokładne. Chodzi o to, żeby oceniać
wartościowość takich spostrzeżeń nie przez częstotliwość trafnych spostrzeżeń, ale
ich spektakularność. Ponieważ w
przypadku wolnych odpowiedzi logika nakazuje nam taką metodę. W przypadku zaś
zakreślonej kuli — zwykła statystyka. Być może już istnieją wyjaśnienia niektórych
dziwnych zjawisk. Część jeszcze oczekuje na wyjaśnienie.
Eksperymenty w laboratoriach jednak dają gorsze rezultaty niż znane z życia
codziennego.
Mówi się również, że badania te są zwykle bardziej skrupulatne od badania innych
zjawisk. Na przykład metaanaliza znana z eksperymentów
z dziedziny medycyny jest również wykorzystywana. Trzeba też zauważyć, że muszą
istnieć dobre interwały czasowe pomiędzy różnymi
badanymi zdarzeniami. Dobre badanie tych zjawisk
powinno zawierać pole wyboru. Osoba przed zapytaniem powinna znać możliwe
odpowiedzi, aby wyizolować czynnik nieistotny, czyli szum informacyjny.
Jeśli lepiej poznamy mózg, moglibyśmy nauczyć się wywoływać te zjawiska podobnie jak
dawniej wyładowania elektryczne w postaci piorunów występowały jedynie
spontanicznie, a
obecnie odkryliśmy elektryczność i nawet używamy jej na skalę przemysłową. Również
fenomeny psi mogą nam w przyszłości odpowiedzieć na pytania o naturę
czasu i przestrzeni, zmieniając całkowicie ontologię i obraz świata, a także
ewentualnie mogą rzucić światło na problem relacji
umysłu do ciała i materii. Parapsychologia może stać się nauką jutra. Dziękuję.
Była to prelekcja Rafała Zalewskiego „Miejsce parapsychologii w nauce”. Teraz
zapraszamy państwa do wysłuchania kolejnej
prelekcji, a będzie to wystąpienie Aleksandry Postek pod tytułem „Terapia ibogainowa
i alternatywne leczenie
uzależnień w kontekście psychologii transpersonalnej.”
Tak jak tutaj zapowiedziano, chciałam państwu przedstawić terapię ibogainową w
kontekście psychologii transpersonalnej.
To, co chciałabym powiedzieć przed samym tekstem mojego wystąpienia. Najpierw omówię
samą kwestię psychologii transpersonalnej i terapii z użyciem psychodelików,
potem kwestię pochodzenia i działania ibogainy, formy terapii, jakie są praktykowane
oraz ich skuteczność oraz na
koniec, podsumowując, przedstawię terapię ibogainową w kontekście współczesnego
lecznictwa uzależnień. Najpierw, żeby opowiedzieć
o samej psychologii transpersonalnej, chciałabym przedstawić w skrócie kwestię
nowego paradygmatu, którą ona się moim zdaniem opisuje. Twórcami
nowego paradygmatu, jak również jego głównymi przedstawicielami byli Werner
Heisenberg, Niels Bohr i Carl Gustav Jung.
I czym jest nowy paradygmat? Zwolennicy nowego paradygmatu stawiają współczesnej
nauce właściwie metodom zarzut
redukcjonizmu. Są oni przekonani, że nauka potrzebuje uzupełnienia o aspekt duchowy.
A ten nowy paradygmat to jest taka zasadnicza jedność wszechświata.
Psychologia transpersonalna jest nazywana czwartą siłą psychologii obok
psychoanalizy, behawioryzmu i orientacji
humanistycznej i jedną z najważniejszych osób, najważniejszych przedstawicieli z
punktu widzenia mojej pracy, obok
Abrahama Maslowa i Antoniego Stójicha był Stanislav Grof.
Stanisław Grof rozwija koncepcję individuacji, która się pojawia u Junga.
Individuacja jest to dążenie do stanu pełni, które jest celem osobistego
rozwoju. Grof, biorąc tę koncepcję na warsztat, wyróżnia w doświadczeniach jednostki
sfery personalne, czyli pochodzące z historii jej
życia, doświadczenia transpersonalne wychodzące poza granice czasu i przestrzeni.
Przez przejście przez te
dwa etapy sfer doświadczeń dochodzi się do najgłębszej sfery psychiki i dojście do
tej najgłębszej sfery psychiki oznacza
jedność ze światem i rozwiązanie wszystkich problemów, które się w psychice
pojawiają. Drugim ważnym przedstawicielem psychologii transpersonalnej z
punktu widzenia mojej pracy był Ken Wilber. To jest twórca koncepcji spektrum
świadomości. Zdaniem Wilbera wszystkie problemy w
życiu duchowym człowieka biorą się z stawiania granic we własnych doświadczeniach, a
rozwiązaniem tego problemu jest stopniowa likwidacja tych granic. I w miarę jak te
granice są likwidowane, osiągamy kolejne poziomy spektrum świadomości. To jest
rezultat tego procesu. Na
gruncie tej psychologii transpersonalnej rozwija się taka forma terapii jak terapia
z użyciem psychodelików. Właściwie od 1938 roku, kiedy
to Albert Hofmann zsyntetyzował LSD, było ono stosowane pomocniczo w sesjach
terapeutycznych właściwie do 1965 roku, kiedy to zostało
zdelegalizowane jako środek, ale było stosowane w leczeniu alkoholizmu i uzależnień
od innych środków.
Stanisław Grof, o którym wspomniałam wcześniej, analizował doświadczenia pacjentów
po użyciu LSD i
doszedł do takich wniosków, że do samopoznania konieczna jest analiza tak życiorysu
pacjenta, jak i tych doświadczeń pozaosobowych. Dlatego też to LSD
stosował i jak podsumowywał te sesje, to po sesji z LSD pacjenci stwierdzali, że ten
stan, którego pragną, to jest transcendencja, a
nie intoksykacja narkotykowa i zaczęli traktować po tych sesjach alkohol i narkotyki
jako karykaturę stanu kosmicznej
świadomości, jaki tak naprawdę chcą osiągnąć. Przechodząc do ibogainu. To jest krzew
Tabernanthe iboga, który występuje w Afryce
Środkowej, głównie na terenach Zairu, Kongo, ale przede wszystkim Gabonu. Ibogaina
jest bardzo
ważną substancją w kulcie Bwiti. Jest to synkretyczny kult, który łączy w sobie
tradycyjny animizm i kult przodków z chrześcijaństwem. Substancja jest używana w
celach
rytualnych, inicjacyjnych, ale także w celach leczenia złego stanu psychicznego, a
także by osiągnąć stan przeżyć
mistycznych. Skąd się wzięła ibogaina na Zachodzie?
Pierwszą osobą, która opisała swoje doświadczenia, był Howard Lotsof, który w wieku
lat 19 zażył ibogainę
jako jeden z wielu środków, z którymi eksperymentował. Był wtedy uzależniony od
heroiny i także prawdopodobnie od innych środków, ale
był głównie od heroiny i zażył zupełnie przypadkowo tę substancję, którą się znajoma
i po
bardzo długim tripie, jak to określił, stosunek jego do heroiny diametralnie się
zmienił i nie miał potem w ogóle potrzeby jej zażywania.
To trwało półtora roku, kiedy to powrócił do swojego uzależnienia, ale już ten etap
był dużo krótszy i po terapii
metadonem przeszedł do takiego stanu, kiedy już nie był uzależniony. 20 lat później
te doświadczenia
postanowił przytoczyć i zaproponował rządowi amerykańskiemu przeprowadzenie badań
nad tą substancją, natomiast nie spotkało się to z
zainteresowaniem. Poznał w tej agencji rządowej osobę, która była tym
zainteresowana. Wspólnie założyli firmę, ale nie
osiągnęli dużego komercyjnego sukcesu. Próbowali zdobyć pieniądze na badania, ale
mieli na małą skalę te
fundusze i przeprowadzili trochę badań, ale na niewielką skalę. Równolegle prowadził
badania nad ibogainą
chilijski psychiatra Claudio Naranjo, który przeprowadził pierwsze obszerne badania
nad działaniem. Opisał sesje ibogainowe w przypadku ponad 30 pacjentów.
Był to bliski współpracownik Fritza Perelsa, co warto podkreślić. Jakie są zalety
terapii ibogainowej? Według Howarda Lotsofa
za główną zaletę należy uznać szybki proces, ponieważ sama sesja, taki trip trwa
około trzech dni. Potem potrzebne jest takiej osobie kilka
miesięcy wsparcia, żeby utrwaliła swoje prawidłowe nawyki. Co można skonfrontować z,
w
optymalnym wydaniu, przynajmniej roczną terapią substytucyjną i wsparciem
psychoterapią. Często też ta psychoterapia
się ciągnie po samej substytucji, także ten okres wychodzenia z uzależnienia jest
dużo dłuższy. Kładzie to też nacisk na
indywidualny charakter tej terapii, bo każdy wydobywa ze swojej podświadomości
najważniejsze kwestie i reinterpretuje swoje świadome doświadczenia.
Badaniami nad ibogainą zajmowano się także w Polsce. Robił to polski farmakolog
Piotr Fokik, który
przeprowadzał badania głównie na szczurach, ale też interesował się tymi badaniami
zagranicznymi prowadzonymi na ludziach. Tutaj pozwolę sobie go zacytować, ponieważ
on zauważył jedną ważną rzecz: „Lecznictwo uzależnień opiera się
na badanej przez władze medyczne, jak to określa, żeby podobne leczyć podobnym albo
przeciwnym, a pomija się przy tym wspólną cechę wszystkich uzależnień, czyli
fakt, że osoba uzależniona doznaje nieprzezwyciężonego pragnienia, potrzeby lub
wewnętrznego przymusu zażywania tej danej substancji.
Stąd też przy uzależnieniach stosuje się albo agonistów, albo antagonistów receptora
endogennego, czyli kwasu N-metylod-asparaginowego.
Ibogaina należy do grupy tych antagonistów tego receptora i hamuje objawy i
przyczyny zespołu abstynencyjnego
oraz powstawanie tolerancji na opioidy”.Co do tego przekraczania granic świadomości,
Claudio Naranjo opisywał
doświadczenia swoich pacjentów, że właściwie u wszystkich pojawiały się silne
fantazje o treściach archetypalnych, ale wspólną cechą tych
fantazji było to, że nimi można było manipulować. Pacjent był w stanie odpowiadać na
pytania terapeuty, ale nie tracił zdolności widzenia tych obrazów. Czyli to nie
był stan totalnego braku świadomości. Jego zdaniem ten środek może służyć jako
katalizator
psychoterapii, przykładowo ułatwia przypominanie faktów z życia pacjenta. Polski
psychiatra Maciej Kozłowski, autor głośnej
książki „Moja heroina”. To jest psychiatra, który swego czasu uzależnił się od
heroiny i „Moja heroina” jest historią prób uwolnienia
się od tego. Natomiast z punktu widzenia osoby, która dobrze powinna znać się na
uzależnieniach, czyli z punktu widzenia psychiatry, on też swego
czasu próbował terapii heroinowej i zauważył u siebie odblokowanie podświadomych
treści, które mogą w pewien
sposób zostać zinterpretowane i zauważa taką korzyść: stan zwiększonej podatności na
działania drugiej osoby, czyli terapeuty.
Peter Frank, amerykański wykładowca, producent radiowy i autor książki, która
niedawno ukazała się na polskim rynku poświęconej kokainie, „Kokaina.
Niezmieniająca moc wizji”, wyróżnia takie cztery fazy doświadczenia heroinowego.
Pierwsza faza to jest faza silnych wizji, o której
opisywałam przed chwilą. Drugą fazę nazywa szarym dniem. Jest to okres, kiedy
człowiek wyszedł
z tej fazy wizyjnej, ma kontrolę nad myślami i swoimi zmysłami, ale jest wyczerpany,
przeżywa niestabilności emocjonalne i
przepracowuje problemy z fazy pierwszej. Potem następuje trzecia faza, tymczasowa
wolność, która trwa około trzech miesięcy. Nie ma głodu
narkotykowego, wydaje się, że problemy są rozwiązane i to jest moment, kiedy
człowiek ma tyle energii, że powinien się skontaktować z terapeutą, żeby ten stan
podtrzymać. Czwartą fazą jest faza powrotu na ziemię. Powracają problemy emocjonalne
i niekiedy wraca chęć powrotu do narkotyków. Ale
zdaniem Franka, jeżeli człowiek dobrze wykorzysta tę fazę trzecią, kiedy ma dużą
silną władzę nad sobą, ten problem może
zostać zażegnany. Frank jest zdania, że heroina może też inne uzależnienia w ten
sposób leczyć, będąc katalizatorem doświadczenia.
Otóż inny temat jest. Jakie są formy terapii heroinowej? Stosuje się autoterapię na
własną rękę.
Dość często można w internecie sobie ten środek sprowadzić za różne kwoty.
Czasem przy udziale drugiej osoby ludzie biorą ten środek, czasem sami. W internecie
chętnie się dzielą doświadczeniami z
przeżyć i opisują je. Albo można też podjąć terapię w ośrodkach, które są głównie na
terenie Ameryki Łacińskiej
umieszczone ze względu na status prawny heroiny w innych krajach, jak w Stanach,
gdzie ona jest zabroniona i w większej części krajów europejskich też.
Te ośrodki są ulokowane w Panami, Gwatemali, Brazylii, Meksyku, kilka jest w Azji i
Afryce. Pojedyncze są w Europie. Większość
osób, które tam są, prowadzą zajęcia metodą doktora Edwarda Aubua.
Jakie jest ryzyko terapii heroinowej? Można heroiny przedawkować, aczkolwiek
znana dawka bezpieczna jest dość jasno określona, więc właściwie trzeba
niekontrolowanie ją zażyć, żeby coś sobie zrobić.
Halucynacje mogą wywołać lęki, zaburzenia rytmu serca. Większość tych środków
wymaga, żeby zrobić przedtem EKG i konieczny
jest też, jak podkreślają znawcy tematyki, plus wsparcie drugiej osoby, czyli
terapeuty, bo sesja na własną rękę może się okazać zupełnie nieskuteczna.
Jaka jest jej realna skuteczność? W badaniach doktora Pubika wykazano, że
rzeczywiście hamuje samopodawanie heroiny,
kokainy, morfiny, alkoholu uzależnionych zwierząt laboratoryjnych. Z badań i badań
Claudi Naranjo, nie będę tutaj
ich streszczać, bo już mamy mało czasu, ale rzeczywiście wynika to, że publikowanych
artykułów naukowych jest
dużo na ten temat i widać pozytywną zależność. Natomiast próby są nieduże. Nie ma
takich badań finansowanych przez rządy większych krajów czy firmy farmaceutyczne.
Nie ma takiego w pełni kontrolowanego badania, które obejmowałoby dużo grup
zależnych. Dlatego właśnie od
1970 roku jest w Stanach nielegalna, w kilku krajach europejskich też i także w
Polsce od 2012 w wykazie substancji zakazanych razem z wieloma
innymi substancjami. Chyba nielegalna jest w Nowej Zelandii, z tego, co mi wiadomo,
jako w jednym kraju. Dlaczego tego
zainteresowania nie ma? Zwolennicy terapii heroinowej często mówią wręcz o teoriach
spiskowych. Ich zdaniem
niektórzy decydenci mogą mieć interes w tym, żeby ta wojna narkotykowa dalej trwała,
żeby nie było skutecznego leku na uzależnienia. Ważne jest też
to, że opatentowane może być samo stosowanie heroiny, a nie związek sam w sobie, bo
to jest naturalny alkaloid, a to stosowanie było przez
Aubua opatentowane. Moim zdaniem warto też zwrócić uwagę, że terapeuci uzależnień
często podchodzą niechętnie nawet do takich już by się wydawało
standardowych terapii substytucyjnych jak terapia metadonem czy heroiną, a co
dopiero jakąś tajemniczą środek z Ameryki Środkowej.
Ważne jest to, że odwołuje się do założeń innych niż przyjmowane w standardowych
nurtach psychologicznych najpopularniejszych. Chciałam zakończyć
cytatem z fakumia Dobrzyńskiego i jego książki o new age'u: „Często pewne zjawiska
określa się właśnie jako new age po to, żeby
je zdyskredytować. Odrzuca się jakikolwiek wiarę w zasoby tego nurtu, nawet jeżeli
chodzi o sprawy z racjonalnego punktu widzenia ważne i słuszne, lub przynajmniej
nieszkodliwe”, jak to określa. Wydaje mi się, że to jest główny problem, który
spotyka rzeczników badań nad heroiną. Konkludowałabym.
Przed chwilą wysłuchaliśmy prelekcji Aleksandry Bostek pod tytułem „Terapia
ibogainowa i alternatywne leczenie uzależnień
w kontekście psychologii transpersonalnej”. Teraz przechodzimy do ostatniej
prelekcji w tym bloku tematycznym „Fenomen szeptuch
podlaskich”, którą wygłosiła Kamila Pankowska-Wróbel.
Dzień dobry. Chciałabym nawiązać dzisiaj do zjawiska bardzo nam bliskiego, ponieważ
fenomenu szeptuch
podlaskich. Szeptucha, szeptun są to
uzdrowiciele obojga płci, najczęściej oferujący swoje usługi osobom bieżącym w pomoc
leczenia. W gwarach najczęściej używa
się liczby mnogiej „szeptuchy” i wtedy ma się na myśli przedstawicieli obu płci.
Ponieważ
bardziej charakterystyczne w tej roli są jednak kobiety. Sami uzdrowiciele
najczęściej określają się mianem babki lub majstjera.
Zazwyczaj używają swojego imienia bądź też pseudonimu. W Polsce zjawisko szeptuch
jest
charakterystyczne wyłącznie dla rejonu Podlasia. Szeptuchy zamieszkują głównie wsie
i niewielkie miasta, zazwyczaj na wschód od
Białegostoku. Najpopularniejszymi są szeptuchy z Orli, Rudki, Czeremchy oraz
Percewa.
Lokalna społeczność często uważała szeptuchy za osoby obce. Przez to często
oddzielane były one terytorialnie od wioski.
Najczęściej znachorki zamieszkiwały miejsca pomiędzy wsiami bądź były przez ludność
wyrzucane
na skraj wsi. Współcześnie jednak zwyczaj ten ulega zatarciu.
Działalność szeptuch jest zdeterminowana przez miejsce, w którym praktykują. Żyją
one na styku trzech kultur białoruskiej,
polskiej i rosyjskiej, w symbiozie z Kościołem i cerkwią. Są to przeważnie
Białorusinki wyznania prawosławnego. Ważne jest
jednak, że przynależność do białoruskiej grupy etnicznej oraz prawosławnej
społeczności religijnej nie jest warunkiem koniecznym.
Duże znaczenie ma również wiek osoby uzdrawiającej. Szeptuchą może być kobieta po
pięćdziesiątym roku życia.
Najlepiej, by była już po menopauzie, ponieważ kobiety po klimakterium uważane są za
osoby spokojniejsze oraz mądrzejsze.
Zdecydowaną większość stanowią jednak 80-, 90-letnie staruszki. W wioskach i
miasteczkach Białostocczyzny
żyje obecnie około trzydziestu kobiet, które uzdrawiają za pomocą modlitwy. Tajemną
umiejętność leczenia można interpretować jako zdolność daną ludziom przez Boga w
celu szerzenia pomocy potrzebującym.
Same szeptuchy są przekonane, że ich zdolności są darem Bożym i przyjmując go,
okazują szczerą chęć pomocy innym. Często
podkreślają również, że bez pomocy Boga i aniołów nie byłyby zdolne do jakiejkolwiek
działalności, do działalności leczenia.
Szeptuchy są zobligowane do udzielania pomocy zawsze, gdy są o nią proszone. Muszą
one uwolnić się od złości, żalu oraz
pozostałych negatywnych emocji w stosunku do innych ludzi, aby móc udzielić pomocy
nawet osobom, które uważają za swoich wrogów.
Szeptuchy to osoby zazwyczaj spokojne, cierpliwe, empatyczne, łatwo przebaczające, a
przede wszystkim pobożne. Uważają, że dar,
który jest nieodpowiednio wykorzystywany, może w każdej chwili zostać im odebrany
przez Boga.
Jednak szeptuchy często przy pierwszym kontakcie zniechęcają do siebie. Najczęściej
wychodzą na podwórko i
przeganiają osoby, które przychodzą do nich, by poprosić o pomoc. Robią to
specjalnie,
ażeby pozostawić jedynie osoby najbardziej zdeterminowane. Osoby, które najbardziej
potrzebują pomocy.
Szeptuchy zazwyczaj nie żądają żadnej zapłaty za swoje usługi. Za niemoralne uważają
bogacenie się na Słowie Bożym, gdyż posługa powinna być według nich bezpłatna.
Niektóre babki wręcz obrażają się,
kiedy proponowana jest im zapłata. Odmawiają również przyjmowania czegokolwiek od
osób ubogich. Od innych
przyjmują czasami symboliczną zapłatę w postaci jedzenia bądź pieniędzy. Są to
najczęściej drobne monety.
Monety te przekazują na pobliską cerkiew. Najczęściej kupują świeczki, które
następnie palą przy
ołtarzu w intencji osób, które do nich przychodzą. Szeptucha jest osobą bardzo
religijną.
Modzi się w cerkwi w intencjach osób składanych przez osoby, które je odwiedzają.
Pomimo że Kościół prawosławny odżegnuje się
od ich leczniczych praktyk, kobiety te często mają bliski kontakt z miejscowym
kapłanem. Zdarza się nawet, że pełnią posługę w kaplicy.
Jest jedna szeptucha, która nawet śpiewa w chórz cerkiewnym. Niektóre jednak są
przeganianie ze świątyni.
Warunkiem otrzymania daru leczenia przez przyszłą szeptuchę jest chęć jego
przyjęcia. Przekazywane
są jej teksty modlitw oraz informacje o sposobie ich użycia. Sama inicjacja
szeptuchy nie jest naznaczona rytuałami.
Najczęściej sprowadza się do prostej rozmowy i przekaz ustny ma tutaj diametralne
znaczenie.
Szeptuchy zazwyczaj chcą, by dar uzdrawiania pozostał w rodzinie, więc najchętniej
przekazują go osobom spokrewnionym,
najlepiej swojemu potomstwu. Szeptucha, czując, że nadchodzi jej czas, wyznacza
swoją następczynię.
Najczęściej jest to córka względnie wnuczka.Ponieważ uważa, że w przeciwnym razie
wraz z jej śmiercią tradycja
mogłaby zaginąć. W chwili, gdy dzieci szeptuchy nie zgadzają się na przyjęcie daru,
grono kandydatów rozszerza się na
dalszą rodzinę. Zdarzały się nawet przypadki, że na sąsiedztwo. Kobieta jednak musi
być naznaczona piętnem
starszeństwa i doświadczenia życiowego. Zdarzają się również przypadki, gdy przyszła
szeptucha uczy się modlić sama.
Modlić i uzdrawiać z pomocą modlitwy. Na początku swojej działalności niesie jednak
pomoc najbliższej rodzinie i w ten sposób doskonali swoje
umiejętności. Zakres działalności szeptuchy zazwyczaj dotyczy chorób, które
nie są uznawane przez tradycyjnie wykształconych lekarzy. Sami uzdrowiciele
wykluczają z
zakresu swoich obowiązków leczenia przeziębienia, złamań czy też dolegliwości, które
potrzebują ingerencji chirurgicznej.
Istnieje pięć podstawowych chorób, których leczeniem zajmują się szeptuchy.
Pierwsza to jest nerw, zwany również kołtunem. Jest to jedna z najtrudniejszych do
wyjaśnienia dolegliwości, często spotykana
współcześnie na Podlasiu. Przyczyną owej dolegliwości jest długotrwały stres bądź
też tak zwany przestrach. Objawy choroby to
ból, paraliż, zwijanie się, na głowie kołtuna. Sposób leczenia jest ściśle
uzależniony od konkretnego przypadku.
Najczęściej w leczeniu stosuje się owczą wełnę. Następną chorobą jest tak zwany
wiatr. Choroba
spowodowana jest przez przeciąg w pomieszczeniu, wiatr czy też przy otwartym oknie
jazdę samochodem.
Objawami są bóle głowy, również bóle innych części ciała. Przy bardziej
zaawansowanej
chorobie może wystąpić również paraliż. Leczenie wiatru wiąże się z wykorzystywaniem
popiołu, który szeptucha
uzyskuje ze swojego pieca. Następną chorobą jest róża. Róża może powstać od wody,
wiatru bądź też przeziębienia. Najczęstszymi objawami jest wysypka, zaczerwienienie,
opuchlizna w różnych miejscach ciała.
Do leczenia szeptucha wykorzystuje len. Bardzo popularną chorobą, z którą
szeptucha ma do czynienia, jest urok zwany również złym okiem. Urok oznacza zarówno
przyczynę, jak i samą dolegliwość.
Czasami z tą chorobą wiąże się także przestrach. Uzdrowiciele często nie są w stanie
odróżnić od siebie tych dwóch chorób, dlatego też stosują tą samą
metodę leczenia. Urok to bardzo częsta przypadłość, szczególnie wśród małych dzieci.
Spowodowana jest przez osobę
trzecią, która jest w posiadaniu tak zwanych złych oczu. Do objawów należą bóle
brzucha, nerwowość, bezsenność, płacz u dzieci.
Urok poprzez osłabienie organizmu może doprowadzić nawet do śmierci. Ostatnią z
chorób jest tak zwany
przestrach. Przestrach połączony jest również z urokiem. Przyczyną również jest
działalność osoby trzeciej.
Jednakże w tym wypadku rzadziej człowieka, często zwierzęcia, najczęściej psa. Mogą
być to również nieszczęśliwe wydarzenia losowe, na
przykład wypadek, pożar. Objawy są bardzo podobne jak w uroku i przy
chorobie zwanej nerwem. Choroba ta najczęściej dotyczy małych dzieci i leczy się ją
przy użyciu stopionego wosku pszczelego.
Słowa wypowiadane przez szeptuchy mają wyjątkową moc. Stają się swoistymi lekami.
Inspiracją
w zamowach są nie tylko teksty kanoniczne oraz motywy zapogryfów, ale także sam
folklor. Szeptucha zwraca się bezpośrednio do
choroby i prosi ją, aby odeszła od chorego. W wypowiadane przez nią słowa wplatane
jest imię pacjenta.
Modlitwy zaś kierowano już bezpośrednio do samego Boga. Szeptucha najczęściej
wykorzystuje „Zdrowaś Mario”, „Wierzę
w Boga” oraz „Ojcze nasz”. Modlitwa jest długa, śpiewna, monotonna, szeptana. Stąd
właśnie nazwa owych
opiek, szeptuchy. Rytuał ten najczęściej zamyka się w 30 minutach. Czasami jednak w
bardziej poważnych przypadkach
może przedłużyć się nawet do godziny. Uzdrowicielka do słów dołącza również
szczególne
gesty. Przede wszystkim powtarza się znak krzyża oraz ruch okrężny wykonywany wzdłuż
ciała pacjenta. Sens
wykonywanego ruchu obrotowego sprowadza się do spowodowania pomyślnego biegu świata
i odwołuje się do ruchu Słońca po sklepieniu
niebieskim. Cały zabieg musi przebiegać według ściśle określonych
reguł. Miejscem odczyniania chorób jest zazwyczaj dom szeptuchy. Najczęściej jest to
ciemna
izba, której punktem centralnym jest kąt z ikonami. Może to być kuchnia. Szeptucha
nigdy nie chce
udać się do domu chorego. Chce cały rytuał przeprowadzić u siebie. Natomiast
pragnę jeszcze dodać, że szeptucha używa również często przedmiotów, które wcześniej
zostały poświęcone w
cerkwi. Mógł być to krzyż, nożyce, różaniec, szklanki, chustki. Również różnego
rodzaju materiały:
len, wełna. Tak jak wcześniej wspomniałam, używa również popiołu i wosku pszczelego.
Dotyka
również ciała pacjenta, zwłaszcza głowy, chcąc przenieść na niego moc wypowiadanych
przed chwilą słów.
O podlaskich szeptuchach opowiadała Kamila Pankowska-Wróbel. Po przerywniku
muzycznym przejdziemy do ostatniego bloku
tematycznego, czyli antropologiczno-kulturowego. Radio Paranormalium, paranormalny
głos w twoim domu.
Zostańcie państwo z
nami.
W Radiu Paranormalium słuchacie państwo relacji z konferencji naukowej Zjawiska z
pogranicza nauki w dyskursie naukowym i
filozoficznym, która odbyła się w Białymstoku 10 czerwca 2016 roku. Teraz
przechodzimy do ostatniego bloku
tematycznego, czyli antropologiczno-kulturowego, a w nim ostatnia prelekcja w ramach
tej relacji zatytułowana
Synkretyzm religijny polskiej ezoteryki telewizyjnej. Uniwersalizm czy komercyjny
eklektyzm?, którą wygłosił Jan
Bajor. Posłuchajmy.
Nazywam się Jan Bajor, jestem doktorantem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu
Warszawskiego i chciałem powiedzieć parę słów dzisiaj o synkretyzmie
religijnym w polskiej ezoteryce telewizyjnej. Aby w miarę precyzyjnie pokazać, co
rozumiem pod tym
hasłem, dlaczego uważam, że to jest temat warty zainteresowania,
posłużę się pewnym przykładem. Jest to taka anegdota, od której zaczęło się moje
zainteresowanie całym tym problemem.
Jakieś trzy lata temu trafiłem całkowicie przypadkiem na audycję w telewizji
ezoterycznej Kosmika TV prowadzoną
przez pana Piotra Natoniewskiego, szerzej znanego jako wróżbita Dawid. Odprawiał on
dość dziwaczny, z mojego punktu widzenia wtedy trochę nawet szokujący rytuał. Jak
sam
twierdził, przyzywał błogosławieństwa anielskie do dzwoniących telewidzów.
Robił to za pomocą wahadełka, którym kręcił, jednocześnie odmawiając jakieś magiczne
formuły.Ponadto jeszcze na stole miał tarot, jakieś
inne magiczne rekwizyty. Bardzo zaintrygowało mnie to, w jaki sposób można łączyć
tak różne motywy
religijne. Jak to jest, że w momencie, gdy ewidentnie Kościół katolicki jest jawnie
przeciwny
tego typu praktykom, ktoś twierdzi, pokazuje w telewizji, ludzie z tego korzystają,
że przyzywa
anioły. W tym celu postanowiłem przyjrzeć się większej ilości tego typu audycji na
przykładzie telewizji Eso TV, która jest taką chyba największą, odnoszącą największe
sukcesy instytucją produkującą to
wróżbiarskie audio-tele. Oczywiście ezoteryka w polskiej telewizji w różnych dość
formach jest od
dawna widoczna. Jako że mam mało czasu, nie będę tutaj bardzo się wdawać w historię.
Jakkolwiek nie umknęła
ona też całkiem uwadze środowiska naukowego czy refleksji filozoficznej bardziej.
Dorota Hall,
autorka chyba najważniejszej w ostatnich latach książki o nowych formach duchowości
w Polsce,
zatytułowanej po prostu "New Age w Polsce". Tego typu praktyki wróżbiarskie, taką
pop-ezoterykę bardzo
silnie wiązała z ruchem Nowej Ery. Interpretowała to zjawisko przede wszystkim jako
taką najbardziej uproszczoną komercyjną
emanację tego szerokiego spektrum zjawisk, które określa się jako New Age. Zwracała
też uwagę na
pewną polską specyfikę problemu, że ten New Age, nawet w tej bardzo trywialnej
formie, w Polsce jest
troszeczkę inny niż powiedzmy na Zachodzie. O tym jeszcze będę trochę mówił. Tą samą
linią myśli szła Agnieszka Kowalczewska, autorka eseju naukowego "Ezoteryka na
sprzedaż".
Też ona wiązała bardzo silnie telewizję wróżbiarską, tego typu zjawiska z ruchem New
Age, ale jeszcze do tego
bardzo ostro oceniała tego typu zjawiska. Nazywała je pewną komercją żerującą na
autentycznej
ezoteryce. Na takich głęboko zakorzenionych w kulturze systemach wiedzy tajemnej,
jaką byłaby na przykład
antroposofia czy różne jeszcze istniejące do dzisiaj inne systemy gnostyckie.
Ale jak dokładnie to wygląda na przykładzie Eso TV? Sam kanał istnieje od kilkunastu
lat.
Jest to właśnie taka telewizja audio-tele, gdzie ludzie mogą dzwonić, uzyskiwać od
ezoteryków różnorakie wróżby lub inne,
można powiedzieć, usługi duchowe. Krótko funkcjonowała ona jako samodzielny kanał
nadawany w telewizji kablowej,
ale przede wszystkim od zawsze zajmowała się sprzedawaniem pasm ezoterycznych dla
innych kanałów telewizyjnych. Obecnie Eso
TV, jeśli się nie mylę, produkuje wieczorne, nocne pasmo ezoteryczne TVN-u, które
praktycznie codziennie jest nadawane w późnych godzinach wieczornych i nocnych. No i
jest to program, który ma
kilkunastu prowadzących o bardzo różnych specjalnościach, którzy prowadzą często
trwające po cztery, pięć
godzin audycje, w których odbierają telefony, świadczą różne usługi ezoteryczne.
To, co się rzuca w oczy, kiedy przyjrzymy się temu kanałowi, to są podobne zjawiska
jak te, które można by
zaobserwować w tym pierwszym pokazanym przeze mnie przykładzie. To jest bardzo duże
nagromadzenie różnych motywów religijnych,
różnych symboli czy praktyk pochodzących z bardzo różnych porządków duchowości. I
nie chodzi tu tylko o to,
że te praktyki po prostu są obecne na antenie. Na przykład jeden ezoteryk oczyszcza
czakry, a drugi
przyzywa anioły. Przede wszystkim te motywy są łączone przez pojedynczych
prowadzących w ramach pojedynczych audycji
i stanowią pewien pakiet usług oferowany dzwoniącym. Bardzo synkretyczny czy można
powiedzieć eklektyczny.
Ci ezoterycy też, chociaż zwykle deklarują się jakimiś specjalnościami, na przykład
mówią, że ktoś jest tarotcistą, to bardzo rzadko
ograniczają się do tych praktyk ezoterycznych, które można by kojarzyć z tą ich
główną specjalnością, które byłyby w jakiś
oczywisty sposób z nią powiązane. Wiąże się z tym właśnie też to, że mniej więcej
każdy z tych
prowadzących chce oferować jak największą gamę usług, jak najwięcej różnych,
powiedziałbym, przysług
duchowych tym swoim telewidzom udostępnić, tak żeby być atrakcyjnym produktem.
Aby to nie było tak całkiem abstrakcyjne, też ponownie posłużę się przykładem. Tutaj
mamy
jednego z prowadzących właśnie, wróżbitę Sławomira, który przedstawia się jako
tarotcista, numerolog. Powiedzmy
numerologia to jest trochę taka ezoteryczna matematyka. Każdy ezoteryk mniej więcej
się na tym zna. Tarot też jest bardzo rzeczą
popularną, taką podstawową. Jakkolwiek gdy obejrzałem jedną z tych jego audycji,
bynajmniej do tych
dwóch sfer się nie ograniczał. Miał na przykład cztery talie kart oprócz tarota,
karty anielskie, które
służą do wróżenia przy odwołaniu się do energii aniołów. Miał tarota kryształowego,
który służy dobieraniu telewidzom kamienia półszlachetnego, który mógłby dla nich
służyć jako
amulet.Miał też dwa wahadełka, którymi jak twierdził zdejmował klątwy, oczyszczał
energetycznie telewidzów, oczyszczał im czakry. W pewnym momencie stwierdził, tu też
troszkę nawiązanie, że udziela też energii reiki na odległość, więc zajmuje się de
facto
leczeniem energetycznym. Jaka może być zasada, która połączyłaby tak różne praktyki,
tak też różne tradycje? Bo tu mamy chrześcijańskie anioły, mamy zaczerpnięte ze
Wschodu czakry,
mamy tarot, który jest europejską tradycją ezoteryczną. Czy jest w ogóle jakiś sens,
który mógłby to wszystko
zespolić? Bardzo to zgodnie z intuicjami i tezami, które wygłasza Dorota Hall
w swojej książce na temat polskiego oblicza New Age. Tym pojęciem, tym językiem,
który spaja praktycznie
wszystkie obecne na naszym rynku usługi ezoteryczne jest energia. Wszystko to można
sprowadzić do energii. Wszystko to można w ten sposób określić. I ta energia jest
takim
wszechogarniającym bytem, który wpływa na wszystkie aspekty naszego życia, który
może nam na bardzo różne
sposoby pomóc, ale przy okazji jest czymś, co stanowi zewnętrzne sacrum. Ta
energia pochodzi z jakiegoś świętego źródła, do którego ci ezoterycy tylko się
odwołują. Są takimi
przekaźnikami, którzy przekazują nam tą energię z kosmosu. Do końca nie jest ważne,
jak to
nazwiemy, z jakiego systemu religijnego to wywiedziemy, ale to jest jedno
uniwersalne
sacrum, do którego wszyscy tak naprawdę się odwołujemy. To ma bardzo różne
konsekwencje, na które też
zwraca uwagę Dorota Hall. Umożliwia to na przykład nawiązywanie
w praktykach ezoterycznych bardzo mocno do chrześcijaństwa. Ponieważ jeśli wszystko
jest energią, to możemy czerpać z energii aniołów.
Możemy posłużyć się aniołami, żeby przy ich pomocy wróżyć przyszłość właśnie za
pomocą tych kart anielskich.
Możemy nawet powiedzieć klientowi, że w sumie to ja panu przekażę tą dobrą energię,
ale może warto się jeszcze
pomodlić, bo jest cały czas ta Opatrzność, do której ezoteryk jest łącznikiem, ale
samemu też można się do niej odwołać.
Na EZOTV widoczne są też różne zjawiska, które Dorota Hall ewidentnie kojarzy przede
wszystkim z
polską specyfiką New Age. To jest takie bardzo sensualistyczne podejście do
wszystkich praktyk. Może się wydawać, że magia
ogólnie jest sensualistyczna, jest taka namacalna, ale tutaj to jest bardzo
przejaskrawione. Nie tylko wszystkie rytuały, które tam się dokonują są bardzo
widowiskowe,
łatwo obserwowalne, ale też ezoterycy mówią, że ta energia, którą przekazują, wywoła
u telewidzów konkretne odczucia.
Każą im uczestniczyć w jakiś sposób w rytuałach, wykonując jakieś gesty. Każą im
czasami nawet samodzielnie
pewne rytuały odgrywać. Na przykład zapalić świecę o odpowiednim kolorze, która
przyciągnie jakąś dobrą
energię albo odpędzi złą. Wszystko to jest takie bardzo namacalne, organoleptyczne i
praktycznie większość tych praktyk
jest nastawiona na taki bardzo widoczny charakter. Ponadto widoczne tam są
bardzo odwołania do nauki, co Hall trochę kojarzy też z
dziedzictwem PRL-u, z tym, jak ezoteryka w Polsce musiała się maskować właśnie pod
hasłem psychotroniki.
Tego typu zjawisk, które nawet jak nie do końca szczerze chciały mieć pretensje do
naukowości, to
musiały przyjąć taką maskę, aby nie być zwalczanym przez cenzurę. Tutaj to może
przyjąć formę takiego pseudonaukowego
żargonu jak tutaj jest na prezentacji pokazane, że jeden ezoteryk twierdzi, że
oczyszcza dzwoniących na poziomie
kwantowym, subatomowym, cokolwiek to miałoby akurat w tym kontekście znaczyć. Ale
często są też to dość
poważne odwołania do nauki, do teorii psychologicznych albo fizyki. Często też jest
próba takiego uzasadniania, uwiarygadniania tych praktyk, rzucając jakieś nazwiska
naukowców albo twierdząc, że na Zachodzie te praktyki są uznane, udowodnione, tylko
u nas jeszcze się nie
przyjęły, albo ogólnie odwołując się do autorytetu rzekomych lub istniejących badań
naukowych.
To jest przy tym ciekawe, że bardzo często właśnie pada przy tym hasło Zachód, że na
przykład ci ezoterycy mieli szkolenia na
Zachodzie albo wiedzę z zachodnich wydawnictw, więc ta wiedza często o Dalekim
Wschodzie do nas przychodzi z Zachodu i Zachód
ją nam legitymizuje. Tak słowem
podsumowania i wracając do pierwszego pytania, jak można by tą narrację, ten
dyskurs, który produkuje ezoteryka telewizyjna, zinterpretować? Czy to jest taki
całkowicie dowolny eklektyzm religijny,
czy jest w tym jakaś zasada?Moim zdaniem właśnie przez to, jak mocno ezoteryka
telewizyjna odwołuje się do
dyskursu New Age, jak mocno jest zaczepiona o pojęcia energii, bioenergii, cały
ten żargon i można szerzej powiedzieć ideowość New Age
ma bez wątpienia pewien pierwiastek uniwersalistyczny. Jest w nim widoczne to
przekonanie, które Dorota Hall określa mianem perenializmu, czyli wiara w to, że
wszystkie religie, wszystkie praktyki odwołują się do uniwersalnej sfery sacrum. Tak
naprawdę nieważne, jaką drogą
idziemy do tej opatrzności czy tej sfery świętości, ważne czy to jest
skuteczne, czy to może nam pomóc. I możemy z tego czerpać praktycznie w dowolny
sposób tak długo, jak długo
nam to nie szkodzi. Tak naprawdę, jeśli przyjrzeć się dokładnie temu dyskursowi,
temu, co jest tam prezentowane, to nie jest to dużo
bardziej eklektyczne czy dużo bardziej płytkie niż znaczna część tego, co komercyjny
New Age nam prezentuje. Podobny pseudonaukowy żargon, podobną
dowolność w łączeniu motywów religijnych możemy spotkać na targach medycyny
naturalnej, także często w programach różnych przewodników duchowych.
Też może powołując się na przykład z książki Hall, jedna z takich bardzo popularnych
na przełomie tysiącleci przewodniczek duchowych
legitymizowała się na stronie kilkunastoma specjalizacjami od reiki, przez
różne formy medytacji, aż po ufologię. Była specjalistą od wszystkiego, co tylko
szeroko
kojarzy się z ezoteryką, a jednocześnie miała tysiące zwolenników, którzy uważali ją
za wielki autorytet duchowy.
Wszystko to tak naprawdę tworzy tą, można powiedzieć, bardziej płytką i
smutną stronę nowej duchowości.
Łatwo byłoby ezoterykę telewizyjną odrzucić jako
oczywiste oszustwo, oczywiste hochsztaplerstwo. I na pewno w przypadku tego
pierwszego pana, którego pokazywałem, to jest oczywisty hochsztapler. Człowiek,
który sam tego, co robi, nie traktuje poważnie, ale bardzo trudno udowodnić.
Oczywiście nie mam żadnych
dowodów, ale słyszałem pogłoski, że tak powiem, przeczące temu, że wielu ludzi,
którzy prowadzi taką działalność, oczywiście wiedząc, że
to jest komercyjne i trochę niepewne etycznie, w te swoje ezoteryczne działania, w
tą
swoją moc wróżbiarską i tak dalej wierzy. I może tym akcentem zakończę.
W Radiu Paranormalium zaprezentowaliśmy obszerne fragmenty konferencji naukowej
„Zjawiska z pogranicza nauki w dyskursie naukowym i
filozoficznym”, która odbyła się w Białymstoku 10 czerwca 2016 roku. Bardzo cieszy
nas fakt, że tego typu
wydarzenia zaczynają się pojawiać i co więcej, organizowane są przez uczelnie
państwowe. Pozostaje więc mieć nadzieję, że
będzie ich coraz więcej i że będą organizowane coraz częściej. A tymczasem żegnamy
się już z państwem, zachęcając przy tym do
śledzenia naszej strony internetowej www.paranormalium.pl, gdyż właśnie tam w
newsach o każdym tego typu
wydarzeniu dowiecie się państwo jako pierwsi. Radio Paranormalium. Paranormalny głos
w twoim domu. Dziękujemy
za uwagę i do usłyszenia w kolejnych audycjach.